Sarga 71

स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं रोमहर्षणम् । भ्रातऽंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ।। ६.७१. ॥

svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ romaharṣaṇam | bhrāta'ṃśca nihatān dṛṣṭvā śakratulyaparākramān || 6.71. ||

पितृव्यौ चापि सन्दृश्य समरे सन्निषूदितौ । युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ।। ६.७१. ॥

pitṛvyau cāpi sandṛśya samare sanniṣūditau | yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau rākṣasarṣabhau || 6.71. ||

चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि । अतिकायो ऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा ।। ६.७१. ॥

cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi | atikāyo 'drisaṅkāśo devadānavadarpahā || 6.71. ||

स भास्करसहस्रस्य सङ्घातमिव भास्वरम् । रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ।। ६.७१. ॥

sa bhāskarasahasrasya saṅghātamiva bhāsvaram | rathamāsthāya śakrārirabhidudrāva vānarān || 6.71. ||

स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः । नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ।। ६.७१. ॥

sa visphārya mahaccāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ | nāma viśrāvayāmāsa nanāda ca mahāsvanam || 6.71. ||

तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च । ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ।। ६.७१. ॥

tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca | jyāśabdena ca bhīmena trāsayāmāsa vānarān || 6.71. ||

ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णो ऽयमुत्थितः । भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम् ।। ६.७१. ॥

te dṛṣṭvā dehamāhātmyaṃ kumbhakarṇo 'yamutthitaḥ | bhayārtā vānarāḥ sarve saṃśrayante parasparam || 6.71. ||

ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे । भयाद्वानरयूथास्ते विद्रवन्ति ततस्ततः ।। ६.७१. ॥

te tasya rūpamālokya yathā viṣṇostrivikrame | bhayādvānarayūthāste vidravanti tatastataḥ || 6.71. ||

ते ऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः । शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।। ६.७१. ॥

te 'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurlakṣmaṇāgrajamāhave || 6.71. ||

ततो ऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् । ददर्श धन्विनं दूराद्गर्जन्तं कालमेघवत् ।। ६.७१. ॥

tato 'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam | dadarśa dhanvinaṃ dūrādgarjantaṃ kālameghavat || 6.71. ||

स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु विसिष्मिये । वानरान् सान्त्वयित्वा ऽथ विभीषणमुवाच ह ।। ६.७१. ॥

sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ rāghavastu visiṣmiye | vānarān sāntvayitvā 'tha vibhīṣaṇamuvāca ha || 6.71. ||

को ऽसौ पर्वतसङ्काशो धनुष्मान् हरिलोचनः । युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ।। ६.७१. ॥

ko 'sau parvatasaṅkāśo dhanuṣmān harilocanaḥ | yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ || 6.71. ||

य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः । अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ।। ६.७१. ॥

ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ | arciṣmadbhirvṛto bhāti bhūtairiva maheśvaraḥ || 6.71. ||

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषो ऽतिविराजते । आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ।। ६.७१. ॥

kālajihvāprakāśābhirya eṣo 'tivirājate | āvṛto rathaśaktībhirvidyudbhiriva toyadaḥ || 6.71. ||

धनूंषि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः । शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचाप इवाम्बरम् ।। ६.७१. ॥

dhanūṃṣi cāsya sajyāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ | śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakracāpa ivāmbaram || 6.71. ||

क एष रक्षश्शार्दूलो रणभूमिं विराजयन् । अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ।। ६.७१. ॥

ka eṣa rakṣaśśārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan | abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā || 6.71. ||

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणा ऽभिविराजते । सूर्यरश्मिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।। ६.७१. ॥

dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇā 'bhivirājate | sūryaraśminibhairbāṇairdiśo daśa virājayan || 6.71. ||

त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलङ्कृतम् । शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ।। ६.७१. ॥

triṇataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭhamalaṅkṛtam | śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuścāsya virājate || 6.71. ||

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः । चतुस्सादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ।। ६.७१. ॥

sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣo mahārathaḥ | catussādisamāyukto meghastanitanisvanaḥ || 6.71. ||

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूण्यो ऽस्य रथमास्थिताः । कार्मुकानि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ।। ६.७१. ॥

viṃśatirdaśa cāṣṭau ca tūṇyo 'sya rathamāsthitāḥ | kārmukāni ca bhīmāni jyāśca kāñcanapiṅgalāḥ || 6.71. ||

द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभितौ । चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ ।। ६.७१. ॥

dvau ca khaḍgau rathagatau pārśvasthau pārśvaśobhitau | caturhastatsaruyutau vyaktahastadaśāyatau || 6.71. ||

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसन्निभः । कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ।। ६.७१. ॥

raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasannibhaḥ | kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ || 6.71. ||

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते । शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः ।। ६.७१. ॥

kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyāmeṣa śobhate | śṛṅgābhyāmiva tuṅgābhyāṃ himavān parvatottamaḥ || 6.71. ||

कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम् । पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णं बिम्बमिवैन्दवम् ।। ६.७१. ॥

kuṇḍalābhyāṃ tu yasyaitadbhāti vaktraṃ śubhekṣaṇam | punarvasvantaragataṃ pūrṇaṃ bimbamivaindavam || 6.71. ||

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम् । यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ।। ६.७१. ॥

ācakṣva me mahābāho tvamenaṃ rākṣasottamam | yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ || 6.71. ||

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा । आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ।। ६.७१. ॥

sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā | ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ || 6.71. ||

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः । भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ।। ६.७१. ॥

daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ | bhīmakarmā mahotsāho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 6.71. ||

तस्यासीद्वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो रणे । वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ।। ६.७१. ॥

tasyāsīdvīryavān putro rāvaṇapratimo raṇe | vṛddhasevī śrutidharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ || 6.71. ||

अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे । भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्मतः ।। ६.७१. ॥

aśvapṛṣṭhe rathe nāge khaḍge dhanuṣi karṣaṇe | bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca sammataḥ || 6.71. ||

यस्य बाहू समाश्रित्य लङ्का वसति निर्भया । तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ।। ६.७१. ॥

yasya bāhū samāśritya laṅkā vasati nirbhayā | tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyamimaṃ viduḥ || 6.71. ||

एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना । अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ।। ६.७१. ॥

etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā | astrāṇi cāpyavāptāni ripavaśca parājitāḥ || 6.71. ||

सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा । एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषो ऽर्कभास्वरः ।। ६.७१. ॥

surāsurairavadhyatvaṃ dattamasmai svayambhuvā | etacca kavacaṃ divyaṃ rathaścaiṣo 'rkabhāsvaraḥ || 6.71. ||

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः । रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः ।। ६.७१. ॥

etena śataśo devā dānavāśca parājitāḥ | rakṣitāni ca rakṣāṃsi yakṣāścāpi niṣūditāḥ || 6.71. ||

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमतः । पाशः सलिलराजस्य रणे प्रतिहतस्तथा ।। ६.७१. ॥

vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇairindrasya dhīmataḥ | pāśaḥ salilarājasya raṇe pratihatastathā || 6.71. ||

एषो ऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः । रावणस्य सुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ।। ६.७१. ॥

eṣo 'tikāyo balavān rākṣasānāmatharṣabhaḥ | rāvaṇasya suto dhīmān devadānavadarpahā || 6.71. ||

तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव । पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ।। ६.७१. ॥

tadasmin kriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṅgava | purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ || 6.71. ||

ततो ऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम् । विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनःपुनः ।। ६.७१. ॥

tato 'tikāyo balavān praviśya harivāhinīm | visphārayāmāsa dhanurnanāda ca punaḥpunaḥ || 6.71. ||

तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् । अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधाना वनौकसः ।। ६.७१. ॥

taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam | abhipeturmahātmāno ye pradhānā vanaukasaḥ || 6.71. ||

कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ।। ६.७१. ॥

kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca | pādapairgiriśṛṅgaiśca yugapat samabhidravan || 6.71. ||

तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः । अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ।। ६.७१. ॥

teṣāṃ vṛkṣāṃśca śailāṃśca śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | atikāyo mahātejāścicchedāstravidāṃ varaḥ || 6.71. ||

तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली । विव्याधाभिमुखः सङ्ख्ये भीमकायो निशाचरः ।। ६.७१. ॥

tāṃścaiva sarvān sa harīn śaraiḥ sarvāyasairbalī | vivyādhābhimukhaḥ saṅkhye bhīmakāyo niśācaraḥ || 6.71. ||

ते ऽर्दिता बाणवर्षेण भग्नगात्राः प्लवङ्गमाः । न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ।। ६.७१. ॥

te 'rditā bāṇavarṣeṇa bhagnagātrāḥ plavaṅgamāḥ | na śekuratikāyasya pratikartuṃ mahāraṇe || 6.71. ||

तत्सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः । मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनदर्पितः ।। ६.७१. ॥

tatsainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayāmāsa rākṣasaḥ | mṛgayūthamiva kruddho hariryauvanadarpitaḥ || 6.71. ||

स राक्षसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये नायुध्यमानं निजघान कञ्चित् । उपेत्य रामं सधनुः कलापी सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ।। ६.७१. ॥

sa rākṣasendro harisainyamadhye nāyudhyamānaṃ nijaghāna kañcit | upetya rāmaṃ sadhanuḥ kalāpī sagarvitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 6.71. ||

रथे स्थितो ऽहं शरचापपाणिर्न प्राकृतं कञ्चन योधयामि । यश्चास्ति कश्चिद्व्यवसाययुक्तो ददातु मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ।। ६.७१. ॥

rathe sthito 'haṃ śaracāpapāṇirna prākṛtaṃ kañcana yodhayāmi | yaścāsti kaścidvyavasāyayukto dadātu me kṣipramihādya yuddham || 6.71. ||

तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता । अमृष्यमाणश्च समुत्पपात जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ।। ६.७१. ॥

tattasya vākyaṃ bruvato niśamya cukopa saumitriramitrahantā | amṛṣyamāṇaśca samutpapāta jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā || 6.71. ||

क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम् । पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ।। ६.७१. ॥

kruddhaḥ saumitrirutpatya tūṇādākṣipya sāyakam | purastādatikāyasya vicakarṣa mahaddhanuḥ || 6.71. ||

पूरयन् स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः । ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।। ६.७१. ॥

pūrayan sa mahīṃ śailānākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ | jyāśabdo lakṣmaṇasyograstrāsayan rajanīcarān || 6.71. ||

सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा । विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ।। ६.७१. ॥

saumitreścāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā | visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī || 6.71. ||

अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम् । आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.७१. ॥

athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇamutthitam | ādāya niśitaṃ bāṇamidaṃ vacanamabravīt || 6.71. ||

बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः । गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुमिच्छसि ।। ६.७१. ॥

bālastvamasi saumitre vikrameṣvavicakṣaṇaḥ | gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitumicchasi || 6.71. ||

नहि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां हिमवानपि । सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ।। ६.७१. ॥

nahi madbāhusṛṣṭānāmastrāṇāṃ himavānapi | soḍhumutsahate vegamantarikṣamatho mahī || 6.71. ||

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं निबोधयितुमिच्छसि । न्यस्यचापं निवर्तस्व मा प्राणान् जहि मद्गतः ।। ६.७१. ॥

sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ nibodhayitumicchasi | nyasyacāpaṃ nivartasva mā prāṇān jahi madgataḥ || 6.71. ||

अथवा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि । तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ।। ६.७१. ॥

athavā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitumicchasi | tiṣṭha prāṇān parityajya gamiṣyasi yamakṣayam || 6.71. ||

पश्य मे निशितान् बाणानरिदर्पनिषूदनान् । ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।। ६.७१. ॥

paśya me niśitān bāṇānaridarpaniṣūdanān | īśvarāyudhasaṅkāśāṃstaptakāñcanabhūṣaṇān || 6.71. ||

एष ते सर्पसङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम् । मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्। इत्येवमुक्त्वा सङ्क्रुद्धः शरं धनुषि सन्दधे ।। ६.७१. ॥

eṣa te sarpasaṅkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam | mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam| ityevamuktvā saṅkruddhaḥ śaraṃ dhanuṣi sandadhe || 6.71. ||

श्रुत्वा ऽतिकायस्य वचः सरोषं सगर्वितं संयति राजपुत्रः । स सञ्चुकोपातिबलो बृहच्छ्रीरुवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ।। ६.७१. ॥

śrutvā 'tikāyasya vacaḥ saroṣaṃ sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ | sa sañcukopātibalo bṛhacchrīruvāca vākyaṃ ca tato mahārtham || 6.71. ||

न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति । मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ निदर्शय स्वात्मबलं दुरात्मन् ।। ६.७१. ॥

na vākyamātreṇa bhavān pradhāno na katthanāt satpuruṣā bhavanti | mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau nidarśaya svātmabalaṃ durātman || 6.71. ||

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि । पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ।। ६.७१. ॥

karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitumarhasi | pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ || 6.71. ||

सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः । शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ।। ६.७१. ॥

sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ rathamāsthitaḥ | śarairvā yadi vāpyastrairdarśayasva parākramam || 6.71. ||

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः । मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ।। ६.७१. ॥

tataḥ śiraste niśitaiḥ pātayiṣyāmyahaṃ śaraiḥ | mārutaḥ kālasampakvaṃ vṛntāttālaphalaṃ yathā || 6.71. ||

अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः । पास्यन्ति रुधिरं गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।। ६.७१. ॥

adya te māmakā bāṇāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ | pāsyanti rudhiraṃ gātrādbāṇaśalyāntarotthitam || 6.71. ||