Sarga 70

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः । देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ।। ६.७०. ॥

narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ | devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ || 6.70. ||

आरूढो मेघसङ्काशं वारणेन्द्रं महोदरः । वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ।। ६.७०. ॥

ārūḍho meghasaṅkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ | vāliputraṃ mahāvīryamabhidudrāva vīryavān || 6.70. ||

भ्रातृव्यसनसन्तप्तस्तथा देवान्तको बली । आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत् ।। ६.७०. ॥

bhrātṛvyasanasantaptastathā devāntako balī | ādāya parighaṃ dīptamaṅgadaṃ samabhidravat || 6.70. ||

रथमादित्यसङ्काशं युक्तं परमवाजिभिः । आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात् ।। ६.७०. ॥

rathamādityasaṅkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ | āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyayāt || 6.70. ||

स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैर्ऋतेन्द्रैरभिद्रुतः । वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ।। ६.७०. ॥

sa tribhirdevadarpaghnairnairṛtendrairabhidrutaḥ | vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ || 6.70. ||

देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसा ऽङ्गदः । महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम् ।। ६.७०. ॥

devāntakāya taṃ vīraścikṣepa sahasā 'ṅgadaḥ | mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptamivāśanim || 6.70. ||

त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः । स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदा ऽङ्गदः ।। ६.७०. ॥

triśirāstaṃ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ | sa vṛkṣaṃ kṛttamālokya utpapāta tadā 'ṅgadaḥ || 6.70. ||

स ववर्ष ततो वृक्षान् शैलांश्च कपिकुञ्जरः । तान् प्रचिच्छेद सङ्क्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ।। ६.७०. ॥

sa vavarṣa tato vṛkṣān śailāṃśca kapikuñjaraḥ | tān praciccheda saṅkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ || 6.70. ||

परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज च सुरान्तकः । त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमबिदुद्राव सायकैः ।। ६.७०. ॥

parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ | triśirāścāṅgadaṃ vīramabidudrāva sāyakaiḥ || 6.70. ||

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः । जघानोरसि सङ्क्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।। ६.७०. ॥

gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ | jaghānorasi saṅkruddhastomarairvajrasannibhaiḥ || 6.70. ||

देवान्तकश्च सङ्क्रुद्धः परिघेण तदा ऽङ्गदम् । उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ।। ६.७०. ॥

devāntakaśca saṅkruddhaḥ parigheṇa tadā 'ṅgadam | upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān || 6.70. ||

स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः । न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ।। ६.७०. ॥

sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapat samabhidrutaḥ | na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān || 6.70. ||

स वेगवान् महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः । तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम् ।। ६.७०. ॥

sa vegavān mahāvegaṃ kṛtvā paramadurjayaḥ | talena bhṛśamutpatya jaghānāsya mahāgajam || 6.70. ||

तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे । पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः ।। ६.७०. ॥

tasya tena prahāreṇa nāgarājasya saṃyuge | petaturlocane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ || 6.70. ||

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः । देवान्तकमभिप्लुत्य ताडयामास संयुगे ।। ६.७०. ॥

viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ | devāntakamabhiplutya tāḍayāmāsa saṃyuge || 6.70. ||

स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धूत इव द्रुमः । लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ।। ६.७०. ॥

sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhūta iva drumaḥ | lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt || 6.70. ||

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली । आविध्य परिघं घोरमाजघान तदा ऽङ्गदम् ।। ६.७०. ॥

athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrāddevāntako balī | āvidhya parighaṃ ghoramājaghāna tadā 'ṅgadam || 6.70. ||

परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा । जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ।। ६.७०. ॥

parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā | jānubhyāṃ patito bhūmau punarevotpapāta ha || 6.70. ||

तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः । घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह ।। ६.७०. ॥

tamutpatantaṃ triśirāstribhirbāṇairajihmagaiḥ | ghorairharipateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha || 6.70. ||

ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः । हनुमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ।। ६.७०. ॥

tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhirnairṛtapuṅgavaiḥ | hanumānapi vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ || 6.70. ||

ततश्चिक्षेप शेलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा । तद्रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः ।। ६.७०. ॥

tataścikṣepa śelāgraṃ nīlastriśirase tadā | tadrāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ || 6.70. ||

तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् । सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरः शिरः ।। ६.७०. ॥

tadbāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam | savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta giraḥ śiraḥ || 6.70. ||

ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा । परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ।। ६.७०. ॥

tato jṛmbhitamālokya harṣāddevāntakastadā | parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave || 6.70. ||

तमापतन्तमुत्प्लुत्य हनुमान् मारुतात्मजः । आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना ।। ६.७०. ॥

tamāpatantamutplutya hanumān mārutātmajaḥ | ājaghāna tadā mūrdhni vajrakalpena muṣṭinā || 6.70. ||

शिरसि प्रहरन् वीरस्तदा वायुसुतो बली । नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकपिः ।। ६.७०. ॥

śirasi praharan vīrastadā vāyusuto balī | nādenākampayaccaiva rākṣasān sa mahākapiḥ || 6.70. ||

स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः । देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात ।। ६.७०. ॥

sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ | devāntako rākṣasarājasūnurgatāsururvyāṃ sahasā papāta || 6.70. ||

तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ । क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ।। ६.७०. ॥

tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau | kruddhastrimūrdhā niśitāgramugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam || 6.70. ||

महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम् । भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिमानिव ।। ६.७०. ॥

mahodarastu saṅkruddhaḥ kuñjaraṃ parvatopamam | bhūyaḥ samadhiruhyāśu mandaraṃ raśmimāniva || 6.70. ||

ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योरस्यपातयत् । गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः ।। ६.७०. ॥

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ nīlasyorasyapātayat | girau varṣaṃ taḍiccakracāpavāniva toyadaḥ || 6.70. ||

ततः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः । नीलो बभूवाथ निसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ।। ६.७०. ॥

tataḥ śaraughairabhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ | nīlo babhūvātha nisṛṣṭagātro viṣṭambhitastena mahābalena || 6.70. ||

ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य सञ्ज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् । ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ।। ६.७०. ॥

tatastu nīlaḥ pratilabhya sañjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam | tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni || 6.70. ||

ततः स शैलेन्द्रनिपातभग्नो महोदरस्तेन महाद्विपेन । विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथा ऽद्रिः ।। ६.७०. ॥

tataḥ sa śailendranipātabhagno mahodarastena mahādvipena | vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta vajrābhihato yathā 'driḥ || 6.70. ||

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे । हनुमन्तं च सङ्क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ।। ६.७०. ॥

pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade | hanumantaṃ ca saṅkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 6.70. ||

स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः । त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली ।। ६.७०. ॥

sa vāyusūnuḥ kupitaścikṣepa śikharaṃ gireḥ | triśirāstaccharaistīkṣṇairbibheda bahudhā balī || 6.70. ||

तद्व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं महाकपिः । विससर्ज रणे तस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति ।। ६.७०. ॥

tadvyarthaṃ śikharaṃ dṛṣṭvā drumavarṣaṃ mahākapiḥ | visasarja raṇe tasmin rāvaṇasya sutaṃ prati || 6.70. ||

तमापन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान् । त्रिशिरा निसितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।। ६.७०. ॥

tamāpantamākāśe drumavarṣaṃ pratāpavān | triśirā nisitairbāṇaiściccheda ca nanāda ca || 6.70. ||

ततो हनूमानुत्प्लुत्य हयांत्रिशिरसस्तदा । विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ।। ६.७०. ॥

tato hanūmānutplutya hayāṃtriśirasastadā | vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍiva || 6.70. ||

अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः । चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ।। ६.७०. ॥

atha śaktiṃ samādāya kālarātrimivāntakaḥ | cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6.70. ||

दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम् । गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ।। ६.७०. ॥

divaḥ kṣiptāmivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptāmasaṅgatām | gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca || 6.70. ||

तां दृष्ट्वा घोरसङ्काशां शक्तिं भग्नां हनूमता । प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव ।। ६.७०. ॥

tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṅkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā | prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā iva || 6.70. ||

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः । निजघान तदा व्यूढे वायुपुत्रस्य वक्षसि ।। ६.७०. ॥

tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ | nijaghāna tadā vyūḍhe vāyuputrasya vakṣasi || 6.70. ||

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान् मारुतात्मजः । आजघान त्रिशिरसं तलेनोरसि वीर्यवान् ।। ६.७०. ॥

khaḍgaprahārābhihato hanūmān mārutātmajaḥ | ājaghāna triśirasaṃ talenorasi vīryavān || 6.70. ||

स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि । निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।। ६.७०. ॥

sa talābhihatastena srastahastāyudho bhuvi | nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ || 6.70. ||

स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः । ननाद गिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैर्ऋतान् ।। ६.७०. ॥

sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ | nanāda girisaṅkāśastrāsayan sarvanairṛtān || 6.70. ||

अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः । उत्पत्य च हमूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ।। ६.७०. ॥

amṛṣyamāṇastaṃ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ | utpatya ca hamūmantaṃ tāḍayāmāsa muṣṭinā || 6.70. ||

तेन मुष्टिप्रहारेण सञ्चुकोप महाकपिः । कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ।। ६.७०. ॥

tena muṣṭiprahāreṇa sañcukopa mahākapiḥ | kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham || 6.70. ||

स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि । क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ।। ६.७०. ॥

sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni | kruddhaḥ praciccheda suto 'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ || 6.70. ||

तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि । पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथा ऽर्कमार्गात् ।। ६.७०. ॥

tānyāyatākṣāṇyagasannibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni | petuḥ śirāṃsīndraripordharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathā 'rkamārgāt || 6.70. ||

तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण । नेदुः प्लवङ्गाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ।। ६.७०. ॥

tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmatā śakraparākrameṇa | neduḥ plavaṅgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsyatho dudruvire samantāt || 6.70. ||

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् । हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ।। ६.७०. ॥

hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram | hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau || 6.70. ||

चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः । जग्राहार्चिष्मतीं घोरां गदां सर्वायसीं शुभाम् ।। ६.७०. ॥

cukopa paramāmarṣī matto rākṣasapuṅgavaḥ | jagrāhārciṣmatīṃ ghorāṃ gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām || 6.70. ||

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम् । विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ।। ६.७०. ॥

hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitaphenilām | virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām || 6.70. ||

तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्याविभूषिताम् । ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।। ६.७०. ॥

tejasā sampradīptāgrāṃ raktamālyāvibhūṣitām | airāvatamahāpadmasārvabhaumabhayāvahām || 6.70. ||

गदामादाय सङ्क्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः । हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ।। ६.७०. ॥

gadāmādāya saṅkruddho matto rākṣasapuṅgavaḥ | harīn samabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan || 6.70. ||

अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम् । मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ।। ६.७०. ॥

atharṣabhaḥ samutpatya vānaro rāvaṇānujam | mattānīkamupāgamya tasthau tasyāgrato balī || 6.70. ||

तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् । आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ।। ६.७०. ॥

taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam | ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā || 6.70. ||

स तया ऽभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः । भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्त्राव रुधिरं बहु ।। ६.७०. ॥

sa tayā 'bhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ | bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ sustrāva rudhiraṃ bahu || 6.70. ||

स सम्प्राप्य चिरात् सञ्ज्ञामृषभो वानरर्षभः । अबिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः ।। ६.७०. ॥

sa samprāpya cirāt sañjñāmṛṣabho vānararṣabhaḥ | abidudrāva vegena gadāṃ tasya mahātmanaḥ || 6.70. ||

गृहीत्वा तां गदां भीमामाविध्य च पुनःपुनः । मत्तानीकं महात्मानं जघान रणमूर्धनि ।। ६.७०. ॥

gṛhītvā tāṃ gadāṃ bhīmāmāvidhya ca punaḥpunaḥ | mattānīkaṃ mahātmānaṃ jaghāna raṇamūrdhani || 6.70. ||

स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः । निपपात ततो मत्तो वज्राहत इवाचलः ।। ६.७०. ॥

sa svayā gadayā bhagno viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ | nipapāta tato matto vajrāhata ivācalaḥ || 6.70. ||

विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि । पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसं बलम् ।। ६.७०. ॥

viśīrṇanayane bhūmau gatasattve gatāyuṣi | patite rākṣase tasmin vidrutaṃ rākṣasaṃ balam || 6.70. ||

तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम् । त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसन्निकाशम् ।। ६.७०. ॥

tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tannairṛtānāṃ balamarṇavābham | tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasannikāśam || 6.70. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe saptatitamaḥ sargaḥ ||