Sarga 69

एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा शोकाभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६९. ॥

evaṃ vilapamānasya rāvaṇasya durātmanaḥ | śrutvā śokābhitaptasya triśirā vākyamabravīt || 6.69. ||

एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः । न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ।। ६.६९. ॥

evameva mahāvīryo hato nastātamadhyamaḥ | na tu satpuruṣā rājan vilapanti yathā bhavān || 6.69. ||

नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो । स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम् ।। ६.६९. ॥

nūnaṃ tribhuvanasyāpi paryāptastvamasi prabho | sa kasmāt prākṛta iva śocasyātmānamīdṛśam || 6.69. ||

ब्रह्मदत्ता ऽस्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः । सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघस्वनो महान् ।। ६.६९. ॥

brahmadattā 'sti te śaktiḥ kavacaḥ sāyako dhanuḥ | sahasrakharasaṃyukto ratho meghasvano mahān || 6.69. ||

त्वया ऽसकृद्विशस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः । स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ।। ६.६९. ॥

tvayā 'sakṛdviśastreṇa viśastā devadānavāḥ | sa sarvāyudhasampanno rāghavaṃ śāstumarhasi || 6.69. ||

कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणम् । उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव ।। ६.६९. ॥

kāmaṃ tiṣṭha mahārāja nirgamiṣyāmyahaṃ raṇam | uddhariṣyāmi te śatrūn garuḍaḥ pannagāniva || 6.69. ||

शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा । तथा ऽद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ।। ६.६९. ॥

śambaro devarājena narako viṣṇunā yathā | tathā 'dya śayitā rāmo mayā yudhi nipātitaḥ || 6.69. ||

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः । पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ।। ६.६९. ॥

śrutvā triśiraso vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | punarjātamivātmānaṃ manyate kālacoditaḥ || 6.69. ||

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ । अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ।। ६.६९. ॥

śrutvā triśiraso vākyaṃ devāntakanarāntakau | atikāyaśca tejasvī babhūvuryuddhaharṣitāḥ || 6.69. ||

ततो ऽहमहमित्येव गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः । रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ।। ६.६९. ॥

tato 'hamahamityeva garjanto nairṛtarṣabhāḥ | rāvaṇasya sutā vīrāḥ śakratulyaparākramāḥ || 6.69. ||

अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः । सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे च रणदुर्जयाः ।। ६.६९. ॥

antarikṣagatāḥ sarve sarve māyāviśāradāḥ | sarve tridaśadarpaghnāḥ sarve ca raṇadurjayāḥ || 6.69. ||

सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विकीर्णकीर्तयः । सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः। देवैरपि सगन्धर्वैः सकिन्नरमहोरगैः ।। ६.६९. ॥

sarve subalasampannāḥ sarve vikīrṇakīrtayaḥ | sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ| devairapi sagandharvaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 6.69. ||

सर्वे च विदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः । सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ।। ६.६९. ॥

sarve ca viduṣo vīrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ | sarve pravaravijñānāḥ sarve labdhavarāstathā || 6.69. ||

स तैस्तदा भास्करतुल्यवर्चसैः सुतैर्वृतः शत्रुबलप्रमर्दनैः । रराज राजा मघवान् यथा ऽमरैर्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ।। ६.६९. ॥

sa taistadā bhāskaratulyavarcasaiḥ sutairvṛtaḥ śatrubalapramardanaiḥ | rarāja rājā maghavān yathā 'marairvṛto mahādānavadarpanāśanaiḥ || 6.69. ||

स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः । आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास संयुगे ।। ६.६९. ॥

sa putrān sampariṣvajya bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ | āśīrbhiśca praśastābhiḥ preṣayāmāsa saṃyuge || 6.69. ||

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः । रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ।। ६.६९. ॥

yuddhonmattaṃ ca mattaṃ ca bhrātarau cāpi rāvaṇaḥ | rakṣaṇārthaṃ kumārāṇāṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 6.69. ||

ते ऽभिवाद्य महात्मानं रावणं रिपुरावणम् । कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ।। ६.६९. ॥

te 'bhivādya mahātmānaṃ rāvaṇaṃ ripurāvaṇam | kṛtvā pradakṣiṇaṃ caiva mahākāyāḥ pratasthire || 6.69. ||

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः । निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ।। ६.६९. ॥

sarvauṣadhībhirgandhaiśca samālabhya mahābalāḥ | nirjagmurnairṛtaśreṣṭhāḥ ṣaḍete yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6.69. ||

त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ । महोदरमहापार्श्वो निर्जग्मुः कालचोदिताः ।। ६.६९. ॥

triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau | mahodaramahāpārśvo nirjagmuḥ kālacoditāḥ || 6.69. ||

ततः सुदर्शनं नाम नीलजीमूतसन्निभम् । ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ।। ६.६९. ॥

tataḥ sudarśanaṃ nāma nīlajīmūtasannibham | airāvatakule jātamāruroha mahodaraḥ || 6.69. ||

सर्वायुधसमायुक्तं तूणीभिश्च स्वलङ्कृतम् । रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ।। ६.६९. ॥

sarvāyudhasamāyuktaṃ tūṇībhiśca svalaṅkṛtam | rarāja gajamāsthāya savitevāstamūrdhani || 6.69. ||

हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् । आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ।। ६.६९. ॥

hayottamasamāyuktaṃ sarvāyudhasamākulam | āruroha rathaśreṣṭhaṃ triśirā rāvaṇātmajaḥ || 6.69. ||

त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः । सविद्युदुल्कः शैलाग्रे सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ।। ६.६९. ॥

triśirā rathamāsthāya virarāja dhanurdharaḥ | savidyudulkaḥ śailāgre sendracāpa ivāmbudaḥ || 6.69. ||

त्रिभिः किरीटैः शुशुभे त्रिशिराः स रथोत्तमे । हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ।। ६.६९. ॥

tribhiḥ kirīṭaiḥ śuśubhe triśirāḥ sa rathottame | himavāniva śailendrastribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 6.69. ||

अतिकायो ऽपि तेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा । आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ।। ६.६९. ॥

atikāyo 'pi tejasvī rākṣasendrasutastadā | āruroha rathaśreṣṭhaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 6.69. ||

सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम् । तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम् ।। ६.६९. ॥

sucakrākṣaṃ susaṃyuktaṃ svanukarṣaṃ sukūbaram | tūṇībāṇāsanairdīptaṃ prāsāsiparighākulam || 6.69. ||

स काञ्चनविचित्रेण मुकुटेन विराजता । भूषणैश्च बभौ मेरुः किरणैरिव भासयन् ।। ६.६९. ॥

sa kāñcanavicitreṇa mukuṭena virājatā | bhūṣaṇaiśca babhau meruḥ kiraṇairiva bhāsayan || 6.69. ||

स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः । वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।। ६.६९. ॥

sa rarāja rathe tasmin rājasūnurmahābalaḥ | vṛto nairṛtaśārdūlairvajrapāṇirivāmaraiḥ || 6.69. ||

हयमुच्चैश्श्रवप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् । मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ।। ६.६९. ॥

hayamuccaiśśravaprakhyaṃ śvetaṃ kanakabhūṣaṇam | manojavaṃ mahākāyamāruroha narāntakaḥ || 6.69. ||

गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः । शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा ।। ६.६९. ॥

gṛhītvā prāsamulkābhaṃ virarāja narāntakaḥ | śaktimādāya tejasvī guhaḥ śikhigato yathā || 6.69. ||

देवान्तकः समादाय परिघं वज्रभूषणम् । परिगृह्य गिरीं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।। ६.६९. ॥

devāntakaḥ samādāya parighaṃ vajrabhūṣaṇam | parigṛhya girīṃ dorbhyāṃ vapurviṣṇorviḍambayan || 6.69. ||

महापार्श्वो महाकायो गदामादाय वीर्यवान् । विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ।। ६.६९. ॥

mahāpārśvo mahākāyo gadāmādāya vīryavān | virarāja gadāpāṇiḥ kubera iva saṃyuge || 6.69. ||

प्रतस्थिरे महात्मानो बलैरप्रतिमैर्वृताः । सुरा इवामरावत्या बलैरप्रतिमैर्वृताः ।। ६.६९. ॥

pratasthire mahātmāno balairapratimairvṛtāḥ | surā ivāmarāvatyā balairapratimairvṛtāḥ || 6.69. ||

तान् गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिस्वनैः । अनुजग्मुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ।। ६.६९. ॥

tān gajaiśca turaṅgaiśca rathaiścāmbudanisvanaiḥ | anujagmurmahātmāno rākṣasāḥ pravarāyudhāḥ || 6.69. ||

ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः । किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ।। ६.६९. ॥

te virejurmahātmānaḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ | kirīṭinaḥ śriyā juṣṭā grahā dīptā ivāmbare || 6.69. ||

प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामावलिः सिता । शारदाभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे ।। ६.६९. ॥

pragṛhītā babhau teṣāṃ śastrāṇāmāvaliḥ sitā | śāradābhrapratīkāśā haṃsāvalirivāmbare || 6.69. ||

मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् । । ६.६९. ॥

maraṇaṃ vāpi niścitya śatrūṇāṃ vā parājayam | | 6.69. ||

इति कृत्वा मतिं वीरा निर्जग्मुः संयुगार्थिनः । । ६.६९. ॥

iti kṛtvā matiṃ vīrā nirjagmuḥ saṃyugārthinaḥ | | 6.69. ||

जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् । जगृहुश्चापि ते वीरा निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ।। ६.६९. ॥

jagarjuśca praṇeduśca cikṣipuścāpi sāyakān | jagṛhuścāpi te vīrā niryānto yuddhadurmadāḥ || 6.69. ||

क्ष्वेलितास्फोटनिनदैश्चचाल च वसुन्धरा । रक्षसां सिंहनादैश्च पुस्फोटेव तदा ऽम्बरम् ।। ६.६९. ॥

kṣvelitāsphoṭaninadaiścacāla ca vasundharā | rakṣasāṃ siṃhanādaiśca pusphoṭeva tadā 'mbaram || 6.69. ||

ते ऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः । ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ।। ६.६९. ॥

te 'bhiniṣkramya muditā rākṣasendrā mahābalāḥ | dadṛśurvānarānīkaṃ samudyataśilānagam || 6.69. ||

हरयो ऽपि महात्मानो ददृशुर्नैर्ऋतं बलम् । हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम् ।। ६.६९. ॥

harayo 'pi mahātmāno dadṛśurnairṛtaṃ balam | hastyaśvarathasambādhaṃ kiṅkiṇīśatanāditam || 6.69. ||

नीलजीमूतसङ्काशं समुद्यतमहायुधम् । दीप्तानलपविप्रख्यैः सर्वतो नैर्ऋतैर्वृतम् ।। ६.६९. ॥

nīlajīmūtasaṅkāśaṃ samudyatamahāyudham | dīptānalapaviprakhyaiḥ sarvato nairṛtairvṛtam || 6.69. ||

तद् दृष्ट्वा बलमायान्तं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः । समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्महाबलाः। अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्ति वानराः ।। ६.६९. ॥

tad dṛṣṭvā balamāyāntaṃ labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ | samudyatamahāśailāḥ sampraṇedurmahābalāḥ| amṛṣyamāṇā rakṣāṃsi pratinardanti vānarāḥ || 6.69. ||

ततः समुद्घुष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम् । अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं विनेदुः ।। ६.६९. ॥

tataḥ samudghuṣṭaravaṃ niśamya rakṣogaṇā vānarayūthapānām | amṛṣyamāṇāḥ paraharṣamugraṃ mahābalā bhīmataraṃ vineduḥ || 6.69. ||

ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः । विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ।। ६.६९. ॥

te rākṣasabalaṃ ghoraṃ praviśya hariyūthapāḥ | vicerurudyataiḥ śailairnagāḥ śikhariṇo yathā || 6.69. ||

केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः । रक्षस्सैन्येषु सङ्क्रुद्धाश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।। ६.६९. ॥

kecidākāśamāviśya kecidurvyāṃ plavaṅgamāḥ | rakṣassainyeṣu saṅkruddhāścerurdrumaśilāyudhāḥ || 6.69. ||

द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः । तद्युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसङ्कुलम् ।। ६.६९. ॥

drumāṃśca vipulaskandhān gṛhya vānarapuṅgavāḥ | tadyuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṅkulam || 6.69. ||

ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् । बाणौघैर्वायमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ।। ६.६९. ॥

te pādapaśilāśailaiścakrurvṛṣṭimanūpamām | bāṇaughairvāyamāṇāśca harayo bhīmavikramāḥ || 6.69. ||

सिंहनादान् विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः । शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।। ६.६९. ॥

siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ | śilābhiścūrṇayāmāsuryātudhānān plavaṅgamāḥ || 6.69. ||

निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् । केचिद्रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि ।। ६.६९. ॥

nijaghnuḥ saṃyuge kruddhāḥ kavacābharaṇāvṛtān | kecidrathagatān vīrān gajavājigatānapi || 6.69. ||

निजघ्नुः सहसा ऽ ऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः । शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्च मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।। ६.६९. ॥

nijaghnuḥ sahasā ' 'plutya yātudhānān plavaṅgamāḥ | śailaśṛṅgācitāṅgāśca muṣṭibhirvāntalocanāḥ || 6.69. ||

चेरुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः । राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान् ।। ६.६९. ॥

ceruḥ petuśca neduśca tatra rākṣasapuṅgavāḥ | rākṣasāśca śaraistīkṣṇairbibhiduḥ kapikuñjarān || 6.69. ||

शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः । अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः ।। ६.६९. ॥

śūlamudgarakhaḍgaiśca jaghnuḥ prāsaiśca śaktibhiḥ | anyonyaṃ pātayāmāsuḥ parasparajayaiṣiṇaḥ || 6.69. ||

रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः । ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।। ६.६९. ॥

ripuśoṇitadigdhāṅgāstatra vānararākṣasāḥ | tataḥ śailaiśca khaḍgaiśca visṛṣṭairharirākṣasaiḥ || 6.69. ||

मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणिताप्लुता । विकीर्णपर्वताकारै रक्षोभिररिमर्दनैः। आसीद्वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः ।। ६.६९. ॥

muhūrtenāvṛtā bhūmirabhavacchoṇitāplutā | vikīrṇaparvatākārai rakṣobhirarimardanaiḥ| āsīdvasumatī pūrṇā tadā yuddhamadānvitaiḥ || 6.69. ||

आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशूलाश्च वानरैः । पुनरङ्गैस्तथा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ।। ६.६९. ॥

ākṣiptāḥ kṣipyamāṇāśca bhagnaśūlāśca vānaraiḥ | punaraṅgaistathā cakrurāsannā yuddhamadbhutam || 6.69. ||

वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते रजनीचराः । राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ।। ६.६९. ॥

vānarān vānaraireva jaghnuste rajanīcarāḥ | rākṣasān rākṣasaireva jaghnuste vānarā api || 6.69. ||

आक्षिप्य च शिलास्तेषां निजघ्नू राक्षसा हरीन् । तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ।। ६.६९. ॥

ākṣipya ca śilāsteṣāṃ nijaghnū rākṣasā harīn | teṣāṃ cācchidya śastrāṇi jaghnū rakṣāṃsi vānarāḥ || 6.69. ||

निजघ्नुः शैलशूलास्त्रैर्बिभिदुश्च परस्परम् । सिंहनादान् विनेदुश्च रणे वानरराक्षसाः ।। ६.६९. ॥

nijaghnuḥ śailaśūlāstrairbibhiduśca parasparam | siṃhanādān vineduśca raṇe vānararākṣasāḥ || 6.69. ||

छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः । रुधिरं प्रस्रुतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ।। ६.६९. ॥

chinnavarmatanutrāṇā rākṣasā vānarairhatāḥ | rudhiraṃ prasrutāstatra rasasāramiva drumāḥ || 6.69. ||

रथेन च रथं चापि वारणेनैव वारणम् । । ६.६९. ॥

rathena ca rathaṃ cāpi vāraṇenaiva vāraṇam | | 6.69. ||

हयेन च हयं केचिन्निजघ्नुर्वानरा रणे । प्रहृष्टमनसः सर्वे प्रगृहीतमनःशिलाः ।। ६.६९. ॥

hayena ca hayaṃ kecinnijaghnurvānarā raṇe | prahṛṣṭamanasaḥ sarve pragṛhītamanaḥśilāḥ || 6.69. ||

हरयो राक्षसान् जघ्नुर्द्रुमैश्च बहुशाखिभिः । तद्युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसङ्कुलम् ।। ६.६९. ॥

harayo rākṣasān jaghnurdrumaiśca bahuśākhibhiḥ | tadyuddhamabhavad ghoraṃ rakṣovānarasaṅkulam || 6.69. ||

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः । राक्षसा वानरेन्द्राणां चिच्छिदुः पादपान् शिलाः ।। ६.६९. ॥

kṣuraprairardhacandraiśca bhallaiśca niśitaiḥ śaraiḥ | rākṣasā vānarendrāṇāṃ cicchiduḥ pādapān śilāḥ || 6.69. ||

विकीर्णैः पर्वताग्रैश्च द्रुमैश्छिन्नैश्च संयुगे । हतैश्च कपिरक्षोबिर्दुर्गमा वसुधा ऽभवत् ।। ६.६९. ॥

vikīrṇaiḥ parvatāgraiśca drumaiśchinnaiśca saṃyuge | hataiśca kapirakṣobirdurgamā vasudhā 'bhavat || 6.69. ||

ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः सङ्ग्राममासाद्य भयं विमुच्य । युद्धं तु सर्वे सह राक्षसैस्तैर्नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।। ६.६९. ॥

te vānarā garvitahṛṣṭaceṣṭāḥ saṅgrāmamāsādya bhayaṃ vimucya | yuddhaṃ tu sarve saha rākṣasaistairnānāyudhāścakruradīnasattvāḥ || 6.69. ||

तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु । निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ।। ६.६९. ॥

tasmin pravṛtte tumule vimarde prahṛṣyamāṇeṣu valīmukheṣu | nipātyamāneṣu ca rākṣaseṣu maharṣayo devagaṇāśca neduḥ || 6.69. ||

ततो हयं मारुततुल्यवेगमारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य । नरान्तको वानरराजसैन्यं महार्णवं मीन इवाविवेश ।। ६.६९. ॥

tato hayaṃ mārutatulyavegamāruhya śaktiṃ niśitāṃ pragṛhya | narāntako vānararājasainyaṃ mahārṇavaṃ mīna ivāviveśa || 6.69. ||

स वानरान् सप्त शतानि वीरः प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद । एकक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम् ।। ६.६९. ॥

sa vānarān sapta śatāni vīraḥ prāsena dīptena vinirbibheda | ekakṣaṇenendraripurmahātmā jaghāna sainyaṃ haripuṅgavānām || 6.69. ||

ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् । चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ।। ६.६९. ॥

dadṛśuśca mahātmānaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam | carantaṃ harisainyeṣu vidyādharamaharṣayaḥ || 6.69. ||

स तस्य ददृशो मार्गो मांसशोणितकर्दमः । पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।। ६.६९. ॥

sa tasya dadṛśo mārgo māṃsaśoṇitakardamaḥ | patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṃvṛtaḥ || 6.69. ||

यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः । तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ।। ६.६९. ॥

yāvadvikramituṃ buddhiṃ cakruḥ plavagapuṅgavāḥ | tāvadetānatikramya nirbibheda narāntakaḥ || 6.69. ||

ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य सङ्ग्रामाग्रे नरान्तकः । ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ।। ६.६९. ॥

jvalantaṃ prāsamudyamya saṅgrāmāgre narāntakaḥ | dadāha harisainyāni vanānīva vibhāvasuḥ || 6.69. ||

यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैलान् वनौकसः । तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ।। ६.६९. ॥

yāvadutpāṭayāmāsurvṛkṣān śailān vanaukasaḥ | tāvat prāsahatāḥ peturvajrakṛttā ivācalāḥ || 6.69. ||

दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः । प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथा ऽनिलः ।। ६.६९. ॥

dikṣu sarvāsu balavān vicacāra narāntakaḥ | pramṛdnan sarvato yuddhe prāvṛṭkāle yathā 'nilaḥ || 6.69. ||

न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात् । उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ।। ६.६९. ॥

na śekurdhāvituṃ vīrā na sthātuṃ spandituṃ bhayāt | utpatantaṃ sthitaṃ yāntaṃ sarvān vivyādha vīryavān || 6.69. ||

एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा । भिन्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ।। ६.६९. ॥

ekenāntakakalpena prāsenādityatejasā | bhinnāni harisainyāni nipeturdharaṇītale || 6.69. ||

वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् । न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ।। ६.६९. ॥

vajraniṣpeṣasadṛśaṃ prāsasyābhinipātanam | na śekurvānarāḥ soḍhuṃ te vinedurmahāsvanam || 6.69. ||

पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे । वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ।। ६.६९. ॥

patatāṃ harivīrāṇāṃ rūpāṇi pracakāśire | vajrabhinnāgrakūṭānāṃ śailānāṃ patatāmiva || 6.69. ||

ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः । ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ।। ६.६९. ॥

ye tu pūrvaṃ mahātmānaḥ kumbhakarṇena pātitāḥ | te svasthā vānaraśreṣṭhāḥ sugrīvamupatasthire || 6.69. ||

विप्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरिवाहिनीम् । नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीमितस्ततः ।। ६.६९. ॥

viprekṣamāṇaḥ sugrīvo dadarśa harivāhinīm | narāntakabhayatrastāṃ vidravantīmitastataḥ || 6.69. ||

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् । गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठे प्रतिष्ठितम् ।। ६.६९. ॥

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sa dadarśa narāntakam | gṛhītaprāsamāyāntaṃ hayapṛṣṭhe pratiṣṭhitam || 6.69. ||

अथोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः । कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ।। ६.६९. ॥

athovāca mahātejāḥ sugrīvo vānarādhipaḥ | kumāramaṅgadaṃ vīraṃ śakratulyaparākramam || 6.69. ||

गच्छ त्वं राक्षसं वीरो यो ऽसौ तुरगमास्थितः । क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ।। ६.६९. ॥

gaccha tvaṃ rākṣasaṃ vīro yo 'sau turagamāsthitaḥ | kṣobhayantaṃ haribalaṃ kṣipraṃ prāṇairviyojaya || 6.69. ||

स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्ततः । अनीकान्मेघसङ्काशान्मेघानीकादिवांशुमान् ।। ६.६९. ॥

sa bharturvacanaṃ śrutvā niṣpapātāṅgadastataḥ | anīkānmeghasaṅkāśānmeghānīkādivāṃśumān || 6.69. ||

शैलसङ्घातसङ्काशो हरीणामुत्तमो ऽङ्गदः । रराजाङ्गदसन्नद्धः सधातुरिव पर्वतः ।। ६.६९. ॥

śailasaṅghātasaṅkāśo harīṇāmuttamo 'ṅgadaḥ | rarājāṅgadasannaddhaḥ sadhāturiva parvataḥ || 6.69. ||

निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् । नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रो ऽब्रवीद्वचः ।। ६.६९. ॥

nirāyudho mahātejāḥ kevalaṃ nakhadaṃṣṭravān | narāntakamabhikramya vāliputro 'bravīdvacaḥ || 6.69. ||

तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि । अस्मिन् वज्रसमस्पर्शं प्रासङ्क्षिप ममोरसि ।। ६.६९. ॥

tiṣṭha kiṃ prākṛtairebhirharibhistvaṃ kariṣyasi | asmin vajrasamasparśaṃ prāsaṅkṣipa mamorasi || 6.69. ||

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः । सन्दश्य दशनैरोष्ठं विनिश्वस्य भुजङ्गवत् ।। ६.६९. ॥

aṅgadasya vacaḥ śrutvā pracukrodha narāntakaḥ | sandaśya daśanairoṣṭhaṃ viniśvasya bhujaṅgavat || 6.69. ||

अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः । । ६.६९. ॥

abhigamyāṅgadaṃ kruddho vāliputraṃ narāntakaḥ | | 6.69. ||

प्रासं समाविध्य तदा ऽङ्गदाय समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज । स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ।। ६.६९. ॥

prāsaṃ samāvidhya tadā 'ṅgadāya samujjvalantaṃ sahasotsasarja | sa vāliputrorasi vajrakalpe babhūva bhagno nyapatacca bhūmau || 6.69. ||

तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् । तलं समुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमं तस्य जघान मूर्ध्नि ।। ६.६९. ॥

taṃ prāsamālokya tadā vibhagnaṃ suparṇakṛttoragabhogakalpam | talaṃ samudyamya sa vāliputrasturaṅgamaṃ tasya jaghāna mūrdhni || 6.69. ||

निमग्नतालुः स्फुटिताक्षितारो निष्क्रान्तजिह्वो ऽचलसन्निकाशः । स तस्य वाजी निपपात भूमौ तलप्रहारेण विशीर्णमूर्धा ।। ६.६९. ॥

nimagnatāluḥ sphuṭitākṣitāro niṣkrāntajihvo 'calasannikāśaḥ | sa tasya vājī nipapāta bhūmau talaprahāreṇa viśīrṇamūrdhā || 6.69. ||

नरान्तकः क्रोधवशं जगाम हतं तुरङ्गं पतितं निरीक्ष्य । स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ।। ६.६९. ॥

narāntakaḥ krodhavaśaṃ jagāma hataṃ turaṅgaṃ patitaṃ nirīkṣya | sa muṣṭimudyamya mahāprabhāvo jaghāna śīrṣe yudhi vāliputram || 6.69. ||

अथाङ्गदो मुष्टिविभिन्नमूर्धा सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् । मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि सञ्ज्ञां समासाद्य विसिष्मिये च ।। ६.६९. ॥

athāṅgado muṣṭivibhinnamūrdhā susrāva tīvraṃ rudhiraṃ bhṛśoṣṇam | muhurvijajvāla mumoha cāpi sañjñāṃ samāsādya visiṣmiye ca || 6.69. ||

अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् । निपातयामास तदा महात्मा नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ।। ६.६९. ॥

athāṅgado vajrasamānavegaṃ saṃvartya muṣṭiṃ giriśṛṅgakalpam | nipātayāmāsa tadā mahātmā narāntakasyorasi vāliputraḥ || 6.69. ||

स मुष्टिनिष्पष्टविभिन्नवक्षा ज्वालावमच्छोणितदिग्धगात्रः । नरान्तको भूमितले पपात यथा ऽचलो वज्रनिपातभग्नः ।। ६.६९. ॥

sa muṣṭiniṣpaṣṭavibhinnavakṣā jvālāvamacchoṇitadigdhagātraḥ | narāntako bhūmitale papāta yathā 'calo vajranipātabhagnaḥ || 6.69. ||

अथान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां वनौकसां चैव महाप्रणादः । बभूव तस्मिन्निहते ऽग्र्यवीरे नरान्तके वालिसुतेन सङ्ख्ये ।। ६.६९. ॥

athāntarikṣe tridaśottamānāṃ vanaukasāṃ caiva mahāpraṇādaḥ | babhūva tasminnihate 'gryavīre narāntake vālisutena saṅkhye || 6.69. ||

अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं सुदुष्करं तत् कृतवान् हि विक्रमम् । विसिष्मिये सो ऽप्यतिवीर्यविक्रमः पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ।। ६.६९. ॥

athāṅgado rāmamanaḥpraharṣaṇaṃ suduṣkaraṃ tat kṛtavān hi vikramam | visiṣmiye so 'pyativīryavikramaḥ punaśca yuddhe sa babhūva harṣitaḥ || 6.69. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonasaptatitamaḥ sargaḥ ||