Sarga 49

घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ । निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।। ६.४९. ॥

ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau | niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau || 6.49. ||

सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः । परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ।। ६.४९. ॥

sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ | parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ || 6.49. ||

एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् । स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः सन्दानितो ऽपि सन् ।। ६.४९. ॥

etasminnantare rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān | sthiratvāt sattvayogācca śaraiḥ sandānito 'pi san || 6.49. ||

ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् । भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ।। ६.४९. ॥

tato dṛṣṭvā sarudhiraṃ viṣaṇṇaṃ gāḍhamarpitam | bhrātaraṃ dīnavadanaṃ paryadevayadāturaḥ || 6.49. ||

किं नु मे सीतया कार्यं किं कार्यं जीवितेन वा । शयानं यो ऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ।। ६.४९. ॥

kiṃ nu me sītayā kāryaṃ kiṃ kāryaṃ jīvitena vā | śayānaṃ yo 'dya paśyāmi bhrātaraṃ yudhi nirjitam || 6.49. ||

शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता । न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ।। ६.४९. ॥

śakyā sītāsamā nārī martyaloke vicinvatā | na lakṣmaṇasamo bhrātā sacivaḥ sāmparāyikaḥ || 6.49. ||

परित्यक्ष्याम्यहं प्राणं वानराणां तु पश्यताम् । यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ।। ६.४९. ॥

parityakṣyāmyahaṃ prāṇaṃ vānarāṇāṃ tu paśyatām | yadi pañcatvamāpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 6.49. ||

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् । कथमम्भां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ।। ६.४९. ॥

kiṃ nu vakṣyāmi kausalyāṃ mātaraṃ kiṃ nu kaikayīm | kathamambhāṃ sumitrāṃ ca putradarśanalālasām || 6.49. ||

विवत्सां वेपमानां च क्रोशन्तीं कुररीमिव । कथमाश्वासयिष्यामि यदा यास्यामि तं विना ।। ६.४९. ॥

vivatsāṃ vepamānāṃ ca krośantīṃ kurarīmiva | kathamāśvāsayiṣyāmi yadā yāsyāmi taṃ vinā || 6.49. ||

कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् । । ६.४९. ॥

kathaṃ vakṣyāmi śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam | | 6.49. ||

मया सह वनं यातो विना तेन गतः पुनः । उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुं बत सुमित्रया ।। ६.४९. ॥

mayā saha vanaṃ yāto vinā tena gataḥ punaḥ | upālambhaṃ na śakṣyāmi soḍhuṃ bata sumitrayā || 6.49. ||

इहैव देहं त्यक्ष्यामि न हि जीवितुमुत्सहे । । ६.४९. ॥

ihaiva dehaṃ tyakṣyāmi na hi jīvitumutsahe | | 6.49. ||

धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ । लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ।। ६.४९. ॥

dhiṅmāṃ duṣkṛtakarmāṇamanāryaṃ yatkṛte hyasau | lakṣmaṇaḥ patitaḥ śete śaratalpe gatāsuvat || 6.49. ||

त्वं नित्यं स विषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण । गतासुर्नाद्य शक्नोषि मामार्तमभिभाषितुम् ।। ६.४९. ॥

tvaṃ nityaṃ sa viṣaṇṇaṃ māmāśvāsayasi lakṣmaṇa | gatāsurnādya śaknoṣi māmārtamabhibhāṣitum || 6.49. ||

येनाद्य निहता युद्धे राक्षसा विनिपातिताः । तस्यमेव क्षितौ वीरः स शेते निहतः परैः ।। ६.४९. ॥

yenādya nihatā yuddhe rākṣasā vinipātitāḥ | tasyameva kṣitau vīraḥ sa śete nihataḥ paraiḥ || 6.49. ||

शयानः शरतल्पे ऽस्मिन् स्वशोणितपरिप्लुतः । शरजालैश्चितो भाति भास्करो ऽस्तमिव व्रजन् ।। ६.४९. ॥

śayānaḥ śaratalpe 'smin svaśoṇitapariplutaḥ | śarajālaiścito bhāti bhāskaro 'stamiva vrajan || 6.49. ||

बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोत्यभिभाषितुम् । रुजा चाब्रुवतो ऽप्यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ।। ६.४९. ॥

bāṇābhihatamarmatvānna śaknotyabhibhāṣitum | rujā cābruvato 'pyasya dṛṣṭirāgeṇa sūcyate || 6.49. ||

यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः । अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ।। ६.४९. ॥

yathaiva māṃ vanaṃ yāntamanuyāto mahādyutiḥ | ahamapyanuyāsyāmi tathaivainaṃ yamakṣayam || 6.49. ||

इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः । इमामद्य गतो ऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ।। ६.४९. ॥

iṣṭabandhujano nityaṃ māṃ ca nityamanuvrataḥ | imāmadya gato 'vasthāṃ mamānāryasya durnayaiḥ || 6.49. ||

सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे । परुषं विप्रियं वापि श्रावितं तु कदाचन ।। ६.४९. ॥

suruṣṭenāpi vīreṇa lakṣmaṇena na saṃsmare | paruṣaṃ vipriyaṃ vāpi śrāvitaṃ tu kadācana || 6.49. ||

विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः । इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ।। ६.४९. ॥

visasarjaikavegena pañcabāṇaśatāni yaḥ | iṣvastreṣvadhikastasmāt kārtavīryācca lakṣmaṇaḥ || 6.49. ||

अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः । सो ऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ।। ६.४९. ॥

astrairastrāṇi yo hanyācchakrasyāpi mahātmanaḥ | so 'yamurvyāṃ hataḥ śete mahārhaśayanocitaḥ || 6.49. ||

यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः । तच्च मिथ्याप्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः ।। ६.४९. ॥

yanmayā na kṛto rājā rākṣasānāṃ vibhīṣaṇaḥ | tacca mithyāpralaptaṃ māṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ || 6.49. ||

अस्मिन्मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितो ऽर्हसि । मत्वा हीनं मया राजन् रावणो ऽभिद्रवेद्बली ।। ६.४९. ॥

asminmuhūrte sugrīva pratiyātumito 'rhasi | matvā hīnaṃ mayā rājan rāvaṇo 'bhidravedbalī || 6.49. ||

अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यः ससुहृज्जनः । सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च ।। ६.४९. ॥

aṅgadaṃ tu puraskṛtya sasainyaḥ sasuhṛjjanaḥ | sāgaraṃ tara sugrīva nīlena ca nalena ca || 6.49. ||

कृतं हनुमता कार्यं यदन्यैर्दुष्करं रणे । ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ।। ६.४९. ॥

kṛtaṃ hanumatā kāryaṃ yadanyairduṣkaraṃ raṇe | ṛkṣarājena tuṣyāmi golāṅgūlādhipena ca || 6.49. ||

अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च । युद्धं केसरिणा सङ्ख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् ।। ६.४९. ॥

aṅgadena kṛtaṃ karma maindena dvividena ca | yuddhaṃ kesariṇā saṅkhye ghoraṃ sampātinā kṛtam || 6.49. ||

गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च । अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः । न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीवमानुषैः ।। ६.४९. ॥

gavayena gavākṣeṇa śarabheṇa gajena ca | anyaiśca haribhiryuddhaṃ madarthe tyaktajīvitaiḥ | na cātikramituṃ śakyaṃ daivaṃ sugrīvamānuṣaiḥ || 6.49. ||

यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा च परन्तप । कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।। ६.४९. ॥

yattu śakyaṃ vayasyena suhṛdā ca parantapa | kṛtaṃ sugrīva tatsarvaṃ bhavatā dharmabhīruṇā || 6.49. ||

मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः । अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ।। ६.४९. ॥

mitrakāryaṃ kṛtamidaṃ bhavadbhirvānararṣabhāḥ | anujñātā mayā sarve yatheṣṭaṃ gantumarhatha || 6.49. ||

शुश्रुवस्तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवनम् । वर्तयाञ्चकुरश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ।। ६.४९. ॥

śuśruvastasya te sarve vānarāḥ paridevanam | vartayāñcakuraśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ || 6.49. ||

ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः । आजगाम गदापाणिस्त्वरितो यत्र राघवः ।। ६.४९. ॥

tataḥ sarvāṇyanīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ | ājagāma gadāpāṇistvarito yatra rāghavaḥ || 6.49. ||

तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् । वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् * ।। ६.४९. ॥

taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam | vānarā dudruvuḥ sarve manyamānāstu rāvaṇim * || 6.49. ||