Ramayana · Sarga 6.48

Sarga 48

सर्गः 48

Sita gets immersed in grief. Trijata reassures her and takes her back to Ashoka grove

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
48.1VR-6-48-1

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महावलम् । विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ।। ६.४८. ॥

bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahāvalam | vilalāpa bhṛśaṃ sītā karuṇaṃ śokakarśitā || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताSitaनिहतम्killedभर्तारम्husbandमहाबलम्mightyलक्ष्मणंचLakshmana alsoदृष्टवाseeingभृशम्intenseशोककर्शिताemotional in sorrowकरुणम्piteouslyविललापcried.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing her husband killed and also mighty Lakshmana, Sita became emotional in intense sorrow and cried piteously.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने स्वामी श्रीराम को तथा महाबली लक्ष्मण को भी मारा गया देख शोक से पीड़ित हुई सीता बारम्बार करुणाजनक विलाप करने लगीं—

Hinglish
48.2VR-6-48-2

ऊचुर्लक्षणिनो ये मां पुत्रिण्यविधवेति च । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ।। ६.४८. ॥

ūcurlakṣaṇino ye māṃ putriṇyavidhaveti ca | te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येwhoeverलक्षणिकाःcapable of predictingमाम्myपुत्रिणीmother of sonsअविधवेतिचnot become a widowऊचुःtoldतेtheyज्ञानिनःknowledgeable, capable of reading futureअद्यtheirरामेRamaहतेkilledअनृतवादिनःliars.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Whoever was capable of predicting the future have said that I will be the mother of sons and not become a widow. Now if Rama is dead, they become liars."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सामुद्रिक लक्षणों के ज्ञाता विद्वानों ने मुझे पुत्रवती और सधवा बताया था। आज श्रीराम के मारे जाने से वे सब लक्षण-ज्ञानी पुरुष असत्यवादी हो गये

Hinglish
48.3VR-6-48-3

यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ।। ६.४८. ॥

yajvano mahiṣīṃ ye māmūcuḥ patnīṃ ca satriṇaḥ | te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येwhoeverमाम्meयज्वनःmen who conduct sacrificial ceremoniesमहिषीम्consortसत्त्रिणःknowledgeable of sastrasपन्तीम्with wifeऊचुःtoldसर्वेallतेज्ञानिनःthose wiseअद्यtoldरामेRamaहतेis deadअनृतवादिनःliars.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Whoever conducted sacrificial ceremonies and are knowledgeable of sastras have told me that I would be consort. They are all liars now as Rama is killed."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिन्होंने मुझे यज्ञपरायण तथा विविध सत्रों का संचालन करने वाले राजाधिराज की पत्नी बताया था, आज श्रीराम के मारे जाने से वे सभी लक्षणवेत्ता पुरुष झूठे हो गये

Hinglish
48.4VR-6-48-4

ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम् । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ।। ६.४८. ॥

ūcuḥ saṃśravaṇe ye māṃ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām | te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कार्तान्तिकाःthose astrologersयेwhoeverद्विजाःbrahminsसंश्रवणेpromisedमाम्my शुभाम् auspiciousऊचुःspokenतेtheyसर्वेallज्ञानिनःwiseरामेRamaहतेkilledअनृतवादिनःliars.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The astrologers, brahmins who have promised me to be auspicious and all the wise who have spoken are liars if Rama is killed."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिन लोगों ने लक्षणों द्वारा मुझे वीर राजाओं की पत्नियों में पूजनीय और पति के द्वारा सम्मानित समझा था, आज श्रीराम के न रहने से वे सभी लक्षणज्ञ पुरुष मिथ्यावादी हो गये

Hinglish
48.5VR-6-48-5

वीरपार्थिवपत्नी त्वं ये धन्येति च मां विदुः । ते ऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनो ऽनृतवादिनः ।। ६.४८. ॥

vīrapārthivapatnī tvaṃ ye dhanyeti ca māṃ viduḥ | te 'dya sarve hate rāme jñānino 'nṛtavādinaḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरपार्थिवपत्नीwife of man of great prowessत्वाम्youभर्तृपूजिताम्worshipped by husbandयेwhoeverविदुःknowतेtheyसर्वेallज्ञानिनःwise menअद्यpredictedरामेRamaहतेkilledअनृतवादिनःliars.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Whoever has told me that I will be the wife of a man of great prowess, worshipped by husband, and all wise men are liars if Rama is killed."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ज्योतिषशास्त्र के सिद्धान्त को जानने वाले जिन ब्राह्मणों ने मेरे सामने ही मुझे नित्य मङ्गलमयी कहा था, वे सभी लक्षणवेत्ता पुरुष आज श्रीराम के मारे जाने पर असत्यवादी सिद्ध हो गये

Hinglish
48.6VR-6-48-6

इमानि खलु पद्मानि पादयोर्यैः किल स्त्रियः । आधिराज्ये ऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ।। ६.४८. ॥

imāni khalu padmāni pādayoryaiḥ kila striyaḥ | ādhirājye 'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पादयोःon the sole of my feetइमानिsuchपद्मानिखलुlotus marksयैःwhoseकुलस्त्रियःvirtuous womenनरेन्द्रैःkingपतिभिःसहhusband alsoअधिराज्येkingdomअभिषिच्यन्तेwill be crowned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Those virtuous lotus marks that a woman has on their feet to become crowned queen of a kingdom are seen in my feet."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिन लक्षणभूत कमलों के हाथ-पैर आदि में होने पर कुलवती स्त्रियाँ अपने पति राजाधिराज के साथ सम्राज्ञी के पद पर अभिषिक्त होती हैं, वे मेरे दोनों पैरों में निश्चित रूप से विद्यमान हैं

Hinglish
48.7VR-6-48-7

वैधव्यं यान्ति यैर्नार्यो लक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः । नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ।। ६.४८. ॥

vaidhavyaṃ yānti yairnāryo lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ | nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हतलक्षणाauspicious signs goneपश्यन्तीto seeभागदुर्लभाःvery difficultनार्यःnobleयैःwhoeverअलक्षणैःवैधव्यम्inauspicious widowedयान्तिindeedतानिnot in meआत्मनःmyselfनपश्यामिdo not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Those inauspicious signs found in unlucky and widowed women are difficult to find in me. I do not see any such signs in me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिन अशुभ लक्षणों के कारण सौभाग्य दुर्लभ होता है और स्त्रियाँ विधवा हो जाती हैं, मैं बहुत देखने पर भी अपने अङ्गों में ऐसे लक्षणों को नहीं देख पाती, तथापि मेरे सारे शुभ लक्षण निष्फल हो गये

Hinglish
48.8VR-6-48-8

सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः । तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ।। ६.४८. ॥

satyanāmāni padmāni strīṇāmuktāni lakṣaṇaiḥ | tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्षणैःcharacteristic marksपद्मानिlotusesस्त्रीणाम्in sastrasसत्यनानामानिtruthful linesउक्तानिtoldमेmyतानिsuchरामेRamaनिहतेkilledवितथानिfalseभवन्तिwill be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Characteristic marks of lotuses, unfailing in their effect (truthful) predicted are all false if Rama is killed."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘स्त्रियों के हाथ-पैरों में जो कमल के चिह्न होते हैं, उन्हें लक्षणवेत्ता विद्वानों ने अमोघ बताया है। किंतु आज श्रीराम के मारे जाने से वे सारे शुभ लक्षण मेरे लिये व्यर्थ हो गये

Hinglish
48.9VR-6-48-9

केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासङ्गते मम । वृत्ते चारोमशे जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ।। ६.४८. ॥

keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṅgate mama | vṛtte cāromaśe jaṅghe dantāścāviralā mama || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyकेशाःhairसूक्ष्माःfineनीलाःdarkसमाःuniformभ्रुवौचmy eyebrowsअसंहतेnot joinedममmyजङ्घेshanksवृत्तेroundअरोमकेdevoid of hairदन्ताश्चteethअविरलाःclosely set.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My hair is fine and dark, my eyebrows are uniform and not joined, my shanks are round devoid of hair, and my teeth are closely set."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे सिर के बाल महीन, बराबर और काले हैं। भौहें परस्पर जुड़ी हुई नहीं हैं। मेरी पिंडलियाँ (घुटनों से नीचे के भाग) गोल-गोल तथा रोमरहित हैं तथा मेरे दाँत भी परस्पर सटे हुए हैं

Hinglish
48.10VR-6-48-10

शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू च मे चितौ । अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ।। ६.४८. ॥

śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū ca me citau | anuvṛttanakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyशङ्खेtemporal bonesनेत्रेeyesकरौhand sपादौfeetगुल्फौanklesऊरूthighsसमौevenचितौfleshyअङ्गुलयःfingersअनुवृत्तनखाःnails are roundस्निग्धाःwell proportionedसमाश्चand bright.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My temporal bones, eyes, hands, feet, ankles, thighs are even, and my fingers are fleshy and round with nails proportioned and bright."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे नेत्रों के आसपास के भाग, दोनों नेत्र, दोनों हाथ, दोनों पैर, दोनों गुल्फ (तखने) और जाँघे बराबर, विशाल एवं मांसल (पुष्ट) हैं। दोनों हाथों की अँगुलियाँ बराबर एवं चिकनी हैं और उनके नख गोल एवं उतार-चढाववाले हैं

Hinglish
48.11VR-6-48-11

स्तनौ चाविरलौ पीनौ ममेमौ मग्नचूचुकौ । मग्ना चोत्सङ्गिनी नाभिः पार्श्वोरस्काश्च मे चिताः ।। ६.४८. ॥

stanau cāviralau pīnau mamemau magnacūcukau | magnā cotsaṅginī nābhiḥ pārśvoraskāśca me citāḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मामकौmyस्तनौbreastअविरळौwell formedपीनौdevelopedमग्नचूचुकौdepressed nipplesउत्सङ्गिनीjoinedनाभिःnavelमग्नाdeepमेmyपार्श्वोरस्कंचand the surrounding areaचितम्fleshy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My breasts are well formed and developed, the nipples are depressed and joined, the navel is deep, and the surrounding part is fleshy."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे दोनों स्तन परस्पर सटे हुए और स्थूल हैं। इनके अग्रभाग भीतर की ओर दबे हुए हैं। मेरी नाभि गहरी और उसके आसपासके भाग ऊँचे हैं। मेरे पार्श्वभाग तथा छाती मांसल हैं

Hinglish
48.12VR-6-48-12

मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च । प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ।। ६.४८. ॥

mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca | pratiṣṭhitāṃ dvādaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyवर्णःcolourमणिनिभःshine of gemअङ्गरुहाणिhair on my skinमृदूनिsoftद्वादशभिःten fingers and toesप्रतिष्ठिताम्when placed on the groundमाम्meशुभलक्षणाम्auspicious marksऊचुःsaid to be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My complexion is like the shine of a gem. My hair on the skin is soft. When I touch the ground with my ten fingers and toes, it is said to leave auspicious marks."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरी अङ्गकान्ति खरादी हुई मणि के समान उज्ज्वल है। शरीर के रोएँ कोमल हैं तथा पैरों की दसों अँगुलियाँ और दोनों तलवे—ये बारहों पृथ्वी से अच्छी तरह सट जाते हैं। इन सबके कारण लक्षणज्ञों ने मुझे शुभलक्षणा बताया था

Hinglish
48.13VR-6-48-13

समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत् । मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालक्षणिनो द्विजाः ।। ६.४८. ॥

samagrayavamacchidraṃ pāṇipādaṃ ca varṇavat | mandasmitetyeva ca māṃ kanyālakṣaṇino dvijāḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पाणिपादंचpalms and feetसमग्रयवम्with no space in betweenअच्छ्रिद्रम्collectedवर्णवत्describedमन्दस्मिताgentle smileइतिthusमाम्myselfकन्यालाक्षणिनःmarks of auspiciousnessद्विजाःbrahmins.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My palms and feet placed together have no space which are auspicious marks and brahmins have said that my gentle smile is also a mark of auspiciousness."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे हाथ-पैर लाल एवं उत्तम कान्ति से युक्त हैं। उनमें जौ की समूची रेखाएँ हैं तथा मेरे हाथों की अँगुलियाँ जब परस्पर सटी होती हैं, उस समय उनमें तनिक भी छिद्र नहीं रह जाता है। कन्या के शुभलक्षणों को जानने वाले विद्वानों ने मुझे मन्द मुसकानवाली बताया था

Hinglish
48.14VR-6-48-14

आधिराज्ये ऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह । कृतान्तकुशलैरुक्तं तत्सर्वं वितथीकृतम् ।। ६.४८. ॥

ādhirājye 'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha | kṛtāntakuśalairuktaṃ tatsarvaṃ vitathīkṛtam || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पतिनासहwith husbandमेIआधिराज्याभिषेकःconsecratedकृतान्तकुशलैःastrologers predictionब्राह्मणैःby brahminsउक्तम्saidतत् सर्वम्all thatवितथीकृतम्falsified.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The prediction of astrologers that I will be consecrated with my husband and all that is falsified."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ज्योतिष के सिद्धान्त को जानने वाले निपुण ब्राह्मणों ने यह बताया था कि मेरा पति के साथ राज्याभिषेक होगा, किंतु आज वे सारी बातें झूठी हो गयीं

Hinglish
48.15VR-6-48-15

शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च । तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ।। ६.४८. ॥

śodhayitvā janasthānaṃ pravṛttimupalabhya ca | tīrtvā sāgaramakṣobhyaṃ bhrātarau goṣpade hatau || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनस्थानम्Janasthanaशोधयित्वाin search of meप्रवृततिम्knowing my where aboutउपलभ्यचto get meअक्षोभ्यम्impossibleसागरम्oceanतीर्त्वाcrossingभ्रातरौbrothersगोष्पदेmaya of Indrajith which is like foot print of cow's hoofहतौkilled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Having gained Janasthana and crossing the ocean which is impossible knowing about my whereabouts and getting me is impossible since the brothers have been killed by the maya of Indrajith whose footprints are like a cow's hoof."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन दोनों भाइयों ने मेरे लिये जनस्थान को छान डाला तथा मेरा समाचार पाकर अक्षोभ्य समुद्र को पार किया, किंतु हाय! इतना सब कर लेने के बाद थोड़ी-सी राक्षस सेना के द्वारा जिसे हराना इनके लिये गोपद को लाँघने के समान था, वे दोनों मारे गये

Hinglish
48.16VR-6-48-16

ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च । अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यताम् ।। ६.४८. ॥

nanu vāruṇamāgneyamaindraṃ vāyavyameva ca | astraṃ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyatām || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवौRaghavasवारुणम्Varuna weaponsआग्नेयम्fire weaponsऐन्द्रम्Indra'sवायव्यमेवचand even wind god'sब्रह्मशिरःअस्त्रंचeven Brahma'sप्रत्यपद्यतांननुwhy have they not used
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Raghavas knew to use Varuna's weapons, fire god's weapons, Indra's also, even wind god's and Brahma's weapons. Why have they not used?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परंतु ये दोनों रघुवंशी बन्धु तो वारुण, आग्नेय, ऐन्द्र, वायव्य और ब्रह्मशिर आदि अस्त्रों को भी जानते थे। मरने से पहले इन्होंने उन अस्त्रों का प्रयोग क्यों नहीं किया?

Hinglish
48.17VR-6-48-17

अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ । मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.४८. ॥

adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau | mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनाथायाःorphanedममI amनाथौdear husbandवासनोपमौequal to Indra in valourरामलक्ष्मणौRama and Lakshmanaरणेin warमाययाby conjuring trickअदृश्यमानेनby being invisibleनिहतौkilled
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Indrajith remaining invisible in war by conjuring could kill my husband who is equal to Indra in valour. Rama and Lakshmana! I am orphaned now."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुझ अनाथा के रक्षक श्रीराम और लक्ष्मण इन्द्रतुल्य पराक्रमी थे, किंतु इन्द्रजित् ने स्वयं माया से अदृश्य रहकर ही इन्हें रणभूमि में मार डाला है

Hinglish
48.18VR-6-48-18

न हि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः । जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ।। ६.४८. ॥

na hi dṛṣṭipathaṃ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ | jīvan pratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रिपुःenemyमनोजवःwho is endowed with speed in thoughtस्याद्यद्यपिif seenरणेin warराघवस्यby Ramaदृष्टिपथम्range of sightप्राप्यhappensजीवन्lifeनप्रन्तिवर्ततेहिnot go alive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Even if the enemy is endowed with speed of thought, if he comes in the range of Rama's sight, he will not go alive."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अन्यथा युद्धस्थलमें इन श्रीरघुनाथजीके दृष्टिपथमें आकर कोई भी शत्रु, वह मनके समान वेगशाली क्यों न हो, जीवित नहीं लौट सकता था

Hinglish
48.19VR-6-48-19

न कालस्यातिभारो ऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः । यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः ।। ६.४८. ॥

na kālasyātibhāro 'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ | yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipātitaḥ || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्रsinceरामःRamaभ्रात्रासहwith his brotherयुधिin the battleनिपातितःfallenशेतेliesकालस्यtime spiritअतिभारःtoo heavyनास्तिnotकृतान्तश्चcapable of doing anythingसुदुर्जयःdifficult to conquer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama along with Lakshmana has fallen in the battlefield. Time spirit is too heavy and capable of doing anything, so difficult to conquer."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परंतु काल के लिये कुछ भी अधिक बोझ नहीं है (वह सब कुछ कर सकता है)। उसके लिये दैव को भी जीतना विशेष कठिन नहीं है। इस काल के ही वश में पड़कर आज श्रीराम अपने भाई के साथ मारे जाकर युद्धभूमि में सो रहे हैं

Hinglish
48.20VR-6-48-20

न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् । नात्मानं जननीं वापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ।। ६.४८. ॥

na śocāmi tathā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | nātmānaṃ jananīṃ vāpi yathā śvaśrūṃ tapasvinīm || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तपस्विनीम्one who observes austeritiesश्वश्रूम्motherinlawयथाlike thatतथाso alsoरामम्Ramaनशोचामिnot grieveमहारथम्great warriorलक्ष्मणंचeven Lakshmanaआत्मानम्my own selfनजननींचापिeven my motherनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"When I think of Rama or even great warrior Lakshmana, or my mother or myself I am not so sad as when I think of my motherinlaw who is an observer of austerity."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं श्रीराम, महारथी लक्ष्मण, अपने और अपनी माता के लिये भी उतना शोक नहीं करती हूँ जितना अपनी तपस्विनी सासुजी के लिये कर रही हूँ। वे तो प्रतिदिन यही सोचती होंगी कि वह दिन कब आयेगा जब कि वनवास का व्रत समाप्त करके वन से लौटे हुए श्रीराम, लक्ष्मण और सीता को मैं देखंगी’

This Hindi translation covers verses 48.20–48.21 together.

Hinglish
48.21VR-6-48-21

सा ऽनुचिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम् । कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम् ।। ६.४८. ॥

sā 'nucintayate nityaṃ samāptavratamāgatam | kadā drakṣyāmi sītāṃ ca lakṣmaṇaṃ ca sarāghavam || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सातुshe alsoसमाप्तव्रतम्vow completedआगतम्will comeसराघवम्Raghavaलक्ष्मणंचand Lakshmanaसीताम् चSita alsoकदाthenद्रक्ष्यामिwill seeनित्यम्alwaysचिन्तयतेworried
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"She will also be worried and wait for Rama who has completed his vow (for fourteen years) and Lakshmana and Sita to come."

HinglishHindi is translated together with verse 48.20
48.22VR-6-48-22

परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटा ऽब्रवीत् । । ६.४८. ॥

paridevayamānāṃ tāṃ rākṣasī trijaṭā 'bravīt | | 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परिदेवयमानाम्god like womanताम्herराक्षसीrakshasiत्रिजटाTrijataअब्रवीत्saidदेवीDeviविषादम्sorrowमाकृथाःnot despairतवyourभर्ताhusbandअयम्thisजीवतिis alive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLooking at Sita, worried, Trijata said 'Devi, do not despair. Your husband is alive'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार विलाप करती हुई सीता से राक्षसी त्रिजटा ने कहा—’देवि! विषाद न करो। तुम्हारे ये पतिदेव जीवित हैं

Hinglish
48.23VR-6-48-23

मा विषादं कृथा देवि भर्ता ऽयं तव जीवति । । ६.४८. ॥

mā viṣādaṃ kṛthā devi bhartā 'yaṃ tava jīvati | | 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवीDeviभ्रातरौbrothersइमौlike thisरामलक्ष्मणौRama and Lakshmanaयथाin this wayजीवतःaliveमहान्तिgreatसदृशानिlivingकारणानिचand the reasonsवक्ष्यामिI see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Devi! Rama and Lakshmana are alive. I see great reasons for this."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! मैं तुम्हें कई ऐसे महान् और उचित कारण बताऊँगी, जिनसे यह सूचित होता है कि ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण जीवित हैं

Hinglish
48.24VR-6-48-24

कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च । यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.४८. ॥

kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca | yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पतौhusbandयुधिin warनिहतेceased of lifeयोधानाम्in the warमुखानिfaceकोपपरीतानिangry lookहर्षपर्युत्सुकानिचhappy looksनभवन्तिहिnot be there.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If a husband ceases life in war, their face will not have an angry look or happy appearance."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘युद्ध में स्वामी के मारे जाने पर योद्धाओं के मुँह क्रोध और हर्ष की उत्सुकता से युक्त नहीं रहते (किंतु यहाँ वे दोनों बातें पायी जाती हैं। इसलिये ये दोनों जीवित हैं)

Hinglish
48.25VR-6-48-25

नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च । भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ।। ६.४८. ॥

nahi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca | bhavanti yudhi yodhānāṃ mukhāni nihate patau || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेहीVaidehiनामतःindeedपुष्पकंनामPushpaka by nameदिव्यम्auspiciousइदंविमानम्this aerial carएतौif theyगतजीवितौयदिare ceased of lifeत्वाम्yourनधारयेत्would not have borne.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Vaidehi! Indeed, this aerial car called Pushpaka which is an auspicious one would not have brought you if they are ceased of life."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विदेहनन्दिनि! यह पुष्पक नामक विमान दिव्य है। यदि इन दोनों के प्राण चले गये होते तो (वैधव्यावस्था में) यह तुम्हें धारण न करता

Hinglish
48.26VR-6-48-26

इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः । दिव्यं त्वां धारयेन्नैवं यद्येतौ गतजीवितौ ।। ६.४८. ॥

idaṃ vimānaṃ vaidehi puṣpakaṃ nāma nāmataḥ | divyaṃ tvāṃ dhārayennaivaṃ yadyetau gatajīvitau || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सङ् ख्येषुthe troopहतवीरप्रधानाchief leader deadसेनाarmyगतोत्साहाlost interestनिरुद्यमाwithout making effortजलेin waterहतकर्णाlost helmsmanनौःइवlike shipभ्रमतिmoves about.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The army chief killed, the interest of the troop lost, Pushpaka will move about without making an effort like the ship which lost the helmsman."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसके सिवा जब प्रधान वीर मारा जाता है, तब उसकी सेना उत्साह और उद्योग से हीन हो युद्धस्थल में उसी तरह मारी-मारी फिरती है, जैसे कर्णधार के नष्ट हो जाने पर नौका जल में ही बहती रहती है। परंतु तपस्विनि! इस सेना में किसी प्रकार की घबराहट या उद्वेग नहीं है। यह इन दोनों राजकुमारों की रक्षा कर रही है। इस प्रकार मैंने प्रेमपूर्वक तुम्हें यह बताया है कि ये दोनों भाई जीवित हैं

This Hindi translation covers verses 48.26–48.27 together.

Hinglish
48.27VR-6-48-27

हतवीरप्रधानां हि हतौत्साहा निरुद्यमा । सेना भ्रमति सङ्ख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ।। ६.४८. ॥

hatavīrapradhānāṃ hi hatautsāhā nirudyamā | senā bhramati saṅkhyeṣu hatakarṇeva naurjale || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तरस्विनीO lady given to austeritiesइयम्thisसेवापुनःguardingअसम्भ्रान्ताconfusedनिरुद्विग्नाproclaimedमयाby meप्रीत्याlovinglyनिवेदितौtellingकाकुत्स्थौKakuthsaरक्षतिare safe.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lady, given to austerities! These monkeys are guarding Kakuthsa as proclaimed by me lovingly. Do not be confused. They are safe."

HinglishHindi is translated together with verse 48.26
48.28VR-6-48-28

इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तरस्विनी । सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ ।। ६.४८. ॥

iyaṃ punarasambhrāntā nirudvignā tarasvinī | senā rakṣati kākutsthau mayā prītyā niveditau || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साheत्वम्youसुखोदयैःthe armyअनुमानैःnot doubtfulसविस्रब्धाःnot perturbedभवyouअहतौnot killedकाकुत्स्थौKakutsthasपश्यseeingस्नेहात्lovinglyएतद्all thisतेto youब्रवीमिtelling.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"This army is not doubting, not perturbed also, that they are killed. They are guarding the Kakutsthas lovingly. I am telling you."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये अब तुम इन भावी सुख की सूचना देने वाले अनुमानों (हेतुओं) से निश्चिन्त हो जाओ विश्वास करो कि ये जीवित हैं। तुम इन दोनों रघुवंशी राजकुमारों को इसी रूप में देखो कि ये मारे नहीं गये हैं। यह बात मैं तुमसे स्नेहवश कह रही हूँ

Hinglish
48.29VR-6-48-29

सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः । अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते ।। ६.४८. ॥

sā tvaṃ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ | ahatau paśya kākutsthau snehādetad bravīmi te || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नउक्तपूर्वम्not uttered earlierनचवक्ष्येnor tell a lieकदाचनindeedचारित्रसुखशीलत्वात्woman of good dispositionममI amमनःheartilyप्रविष्टाअसिfound entry into my mind.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I have not uttered untruth earlier nor shall I do now. Indeed, you have found entry into my mind being a woman of good disposition."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मिथिलेशकुमारी! तुम्हारा शील-स्वभाव तुम्हारे निर्मल चरित्र के कारण बड़ा सुखदायक जान पड़ताहै, इसीलिये तुम मेरे मन में घर कर गयी हो। अतएव मैंने तुमसे न तो पहले कभी झूठ कहा है और न आगे ही कहूँगी

Hinglish
48.30VR-6-48-30

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन । चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टा ऽसि मनो मम ।। ६.४८. ॥

anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana | cāritrasukhaśīlatvāt praviṣṭā 'si mano mama || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इमौtheseसेन्द्रैःIndraसुरासुरैरपिeven Suras or Asuras alsoरणेin warजेतुम्to winनशक्यौnot capableतादृशम्indications of lifeदर्शनम्observationदृष्टवाseeingमयाby meतवyourआवेदितुम्making you to know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"These two are not capable of being won in war even by gods or demons. On observation of the indications by me I am making you realize."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन दोनों वीरों को रणभूमि में इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता और असुर भी नहीं जीत सकते। वैसा लक्षण देखकर ही मैंने तुमसे ये बातें कही हैं

Hinglish
48.31VR-6-48-31

नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः । तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चावेदितं तव । इदं च सुमहच्चिह्नं शनैः पश्यस्व मैथिलि ।। ६.४८. ॥

nemau śakyau raṇe jetuṃ sendrairapi surāsuraiḥ | tādṛśaṃ darśanaṃ dṛṣṭvā mayā cāveditaṃ tava | idaṃ ca sumahaccihnaṃ śanaiḥ paśyasva maithili || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलिMythiliशरैःarrowsनिस्संज्ञावपिunconscious alsoउभौbothअपिindeedएतौtheseलक्ष्मीःprosperousनैवमुञ्चतिbody splendour not diminishedइदम्thisसुमहत्greatचित्रम्wonderपश्यस्वyou may see
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Mythili! Even though both of them have fallen and unconscious under arrows their body splendour has not diminished. You may see."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मिथिलेशकुमारी! यह महान् आश्चर्य की बात तो देखो। बाणों के लगने से ये अचेत होकर पड़े हैं तो भी लक्ष्मी (शरीर की सहज कान्ति) इनका त्याग नहीं कर रही है

Hinglish
48.32VR-6-48-32

निस्सञ्ज्ञावप्युभावेतौ नैव लक्ष्मीर्वियुज्यते । प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम् । दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ।। ६.४८. ॥

nissañjñāvapyubhāvetau naiva lakṣmīrviyujyate | prāyeṇa gatasattvānāṃ puruṣāṇāṃ gatāyuṣām | dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṃ bhavati vaikṛtam || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रायेणnormallyगतायुषाम्ceased of lifeगतसत्त्वानाम्whose breathing has stoppedपुरुषाणाम्among menदृश्यमानेषुwhen we seeवक्त्रेषुin featuresपरम्veryवैकृतम्unappealingभवतिwill be
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Normally when we see men who have ceased life and stopped breathing their features are unappealing."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके प्राण निकल जाते हैं अथवा जिनकी आयु समाप्त हो जाती है, उनके मुखों पर यदि दृष्टिपात किया जाय तो प्रायः वहाँ बड़ी विकृति दिखायी देती है (इन दोनों के मुखों की शोभा ज्यों-की-त्यों बनी हुई है; इसलिये ये जीवित हैं)

Hinglish
48.33VR-6-48-33

त्यज शोकं च मोहं च दुःखं च जनकात्मजे । रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ।। ६.४८. ॥

tyaja śokaṃ ca mohaṃ ca duḥkhaṃ ca janakātmaje | rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकात्मजेJanakiरामलक्ष्मणयोःRama and Lakshmana अर्थे bothशोकम्sorrowदुःखंचand griefमोहंचand delusionत्यजgiving upअद्यget upअजीवितुम्are aliveनशक्यम्not possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Janaka's daughter! You give up grief and delusion about Rama and Lakshmana. They are alive, no doubt."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जनककिशोरी! तुम श्रीराम और लक्ष्मण के लिये शोक, दुःख और मोह त्याग दो। ये अब मर नहीं सकते’

Hinglish
48.34VR-6-48-34

श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा । कृताञ्जलिरुवाचेदमेवमस्त्विति मैथिली ।। ६.४८. ॥

śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sītā surasutopamā | kṛtāñjaliruvācedamevamastviti maithilī || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुरसुतोपमाequal to deitiesमैथिलीMythiliसीताSitaतस्याःherवचनम्words of consolationश्रुत्वाhearingकृताज्ञलिःgreeted with both palms togetherएवम्in that wayइतिthusउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita who was like deity, on hearing the words of consolation, spoken by Trijata, greeted Trijata with palms together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)त्रिजटा की यह बात सुनकर देवकन्या के समान सुन्दरी मिथिलेशकुमारी सीता ने हाथ जोड़कर उससे कहा—’बहिन! ऐसा ही हो’

Hinglish
48.35VR-6-48-35

विमानं पुष्पकं तत्तु सन्निवर्त्य मनोजवम् । दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ।। ६.४८. ॥

vimānaṃ puṣpakaṃ tattu sannivartya manojavam | dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दीनाdesperateसीताSitaत्रिजटयाTrijataमनोजवम्speed of mindतत्thereपुष्पकंविमानम्Pushpaka chariotसन्निवर्त्यturningलङ्कामेवinto Lankaप्रवेशिताentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Trijata took Sita in the Pushpaka chariot endowed with the speed of mind and entered Lanka.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर मन के समान वेगवाले पुष्पकविमान को लौटाकर त्रिजटा दुःखिनी सीता को लङ्कापुरी में ही ले आयी

Hinglish
48.36VR-6-48-36

ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा । अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता ।। ६.४८. ॥

tatastrijaṭayā sārdhaṃ puṣpakādavaruhya sā | aśokavanikāmeva rākṣasībhiḥ praveśitā || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterसाsheत्रिजटयासार्थम्along with Trijataपुष्पकात्in Pushpakaअनरुह्यmaking to get downराक्षसीभिःrakshasi alsoअशोकवनिकामेवto Ashoka groveप्रवेशिताentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter Sita along with Trijata went to Pushpaka. Making Sita to get down, rakshasi also entered Ashoka grove.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् त्रिजटा के साथ विमान से उतरने पर राक्षसियों ने उन्हें पुनः अशोकवाटिका में ही पहुँचा दिया

Hinglish
48.37VR-6-48-37

प्रविश्य सीता बहुवृक्षषण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम् । सम्प्रेक्ष्य सञ्चिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम ।। ६.४८. ॥

praviśya sītā bahuvṛkṣaṣaṇḍāṃ tāṃ rākṣasendrasya vihārabhūmim | samprekṣya sañcintya ca rājaputrau paraṃ viṣādaṃ samupājagāma || 6.48. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताSitaबहुवृक्षषण्डाम्with many treesराक्षसेन्द्रस्यRakshasa Lord'sविहारभूमिम्pleasure gardenताम्theyप्रविश्यon enteringराजपुत्रौking's sonsसम्प्रेक्ष्यhaving keenly observedसञ्चिन्त्यचwith intense agonyपरम्veryविषादम्sadउपाजगामgave way.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving entered the Rakshasa's pleasure garden which had many trees, Sita gave way to intense sorrow having keenly observed the king's sons. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेअष्टचत्वारिंशस्सर्गः ।। This is the end of the forty eighth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बहुसंख्यक वृक्षसमूहों से सुशोभित राक्षसराज की उस विहारभूमि में पहुँचकर सीता ने उसे देखा और उन दोनों राजकुमारों का चिन्तन करके वे महान् शोक में डूब गयीं

Hinglish