Sarga 50

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः । किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले ।। ६.५०. ॥

athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ | kimiyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naurjale || 6.50. ||

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । । ६.५०. ॥

sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt | | 6.50. ||

न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् । शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ । शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।। ६.५०. ॥

na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | śarajālācitau vīrāvubhau daśarathātmajau | śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau || 6.50. ||

अथाब्रवीद्वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् । नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ।। ६.५०. ॥

athābravīdvānarendraḥ sugrīvaḥ putramaṅgadam | nānimittamidaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu || 6.50. ||

विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः । प्रपलायन्ति हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ।। ६.५०. ॥

viṣaṇṇavadanā hyete tyaktapraharaṇā diśaḥ | prapalāyanti harayastrāsādutphullalocanāḥ || 6.50. ||

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः । विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ।। ६.५०. ॥

anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ | viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca || 6.50. ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः । सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च निरैक्षत ।। ६.५०. ॥

etasminnantare vīro gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ | sugrīvaṃ vardhayāmāsa rāghavaṃ ca niraikṣata || 6.50. ||

विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् । ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तमुवाच ह ।। ६.५०. ॥

vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam | ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantamuvāca ha || 6.50. ||

विभीषणो ऽयं सम्प्रप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः । विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया ।। ६.५०. ॥

vibhīṣaṇo 'yaṃ samprapto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ | vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā || 6.50. ||

शीघ्रमेतान् सुसन्त्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् । प्रर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् ।। ६.५०. ॥

śīghrametān susantrastān bahudhā vipradhāvitān | praryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇamupasthitam || 6.50. ||

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः । वानरान् सान्त्वयामास सन्निरुध्य प्रधावतः ।। ६.५०. ॥

sugrīveṇaivamuktastu jāmbavānṛkṣapārthivaḥ | vānarān sāntvayāmāsa sannirudhya pradhāvataḥ || 6.50. ||

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसम्भ्रमाः । ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ।। ६.५०. ॥

te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarāstyaktasambhramāḥ | ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam || 6.50. ||

विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् । लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ।। ६.५०. ॥

vibhīṣaṇastu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiścitam | lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ || 6.50. ||

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे प्रमृज्य च । शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च ।। ६.५०. ॥

jalaklinnena hastena tayornetre pramṛjya ca | śokasampīḍitamanā ruroda vilalāpa ca || 6.50. ||

इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ । इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः ।। ६.५०. ॥

imau tau sattvasampannau vikrāntau priyasaṃyugau | imāmavasthāṃ gamitau rākṣasaiḥ kūṭayodhibhiḥ || 6.50. ||

भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना । राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या चालितावृजुविक्रमौ ।। ६.५०. ॥

bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā | rākṣasyā jihmayā buddhyā cālitāvṛjuvikramau || 6.50. ||

शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ । वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव ।। ६.५०. ॥

śarairimāvalaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau | vasudhāyāmimau suptau dṛśyete śalyakāviva || 6.50. ||

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया । तावुभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ।। ६.५०. ॥

yayorvīryamupāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā | tāvubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau || 6.50. ||

जीवन्नद्य विपन्नो ऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः । प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः ।। ६.५०. ॥

jīvannadya vipanno 'smi naṣṭarājyamanorathaḥ | prāptapratijñaśca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ || 6.50. ||

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् । सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजो ऽब्रवीदिदम् ।। ६.५०. ॥

evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam | sugrīvaḥ sattvasampanno harirājo 'bravīdidam || 6.50. ||

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः । रावणः सह पुत्रेण सकामं नेह लप्स्यते ।। ६.५०. ॥

rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ | rāvaṇaḥ saha putreṇa sakāmaṃ neha lapsyate || 6.50. ||

न रुजा पीडितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ । त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ।। ६.५०. ॥

na rujā pīḍitāvetāvubhau rāghavalakṣmaṇau | tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe || 6.50. ||

तमेनं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसम् । सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ।। ६.५०. ॥

tamenaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasam | suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvastamuvāca ha || 6.50. ||

सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसञ्ज्ञावरिन्दमौ । गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ।। ६.५०. ॥

saha śūrairharigaṇairlabdhasañjñāvarindamau | gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau || 6.50. ||

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् । मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् । श्रुत्वैतद्वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.५०. ॥

ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam | maithilīmānayiṣyāmi śakro naṣṭāmiva śriyam | śrutvaitadvānarendrasya suṣeṇo vākyamabravīt || 6.50. ||

दैवासुरं महद्युद्धमनुभूतं सुदारुणम् । तदा स्म दानवा देवान् शरसंस्पर्शकोविदाः ।। ६.५०. ॥

daivāsuraṃ mahadyuddhamanubhūtaṃ sudāruṇam | tadā sma dānavā devān śarasaṃsparśakovidāḥ || 6.50. ||

निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः । । ६.५०. ॥

nijaghnuḥ śastraviduṣaśchādayanto muhurmuhuḥ | | 6.50. ||

तानार्तान्नष्टसञ्ज्ञांश्च परासूंश्च बृहस्पतिः । विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ।। ६.५०. ॥

tānārtānnaṣṭasañjñāṃśca parāsūṃśca bṛhaspatiḥ | vidyābhirmantrayuktābhiroṣadhībhiścikitsati || 6.50. ||

तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् । जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः । हरयस्तु विजानन्ति पार्वतीस्ता महौषधीः ।। ६.५०. ॥

tānyauṣadhānyānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram | javena vānarāḥ śīghraṃ sampātipanasādayaḥ | harayastu vijānanti pārvatīstā mahauṣadhīḥ || 6.50. ||

सञ्जीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् । । ६.५०.३० ।। .५०.२ ।। सम्पातिपनसादयः । चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे । अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ।। ६.५०. ॥

sañjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām | | 6.50.30 || .50.2 || sampātipanasādayaḥ | candraśca nāma droṇaśca kṣīrode sāgarottame | amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī || 6.50. ||

अयं वायुसुतो राजन् हनुमांस्तत्र गच्छतु । । ६.५०. ॥

ayaṃ vāyusuto rājan hanumāṃstatra gacchatu | | 6.50. ||

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघांश्चापि सविद्युतः । पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्निव मेदिनीम् ।। ६.५०. ॥

etasminnantare vāyurmeghāṃścāpi savidyutaḥ | paryasyan sāgare toyaṃ kampayanniva medinīm || 6.50. ||

महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः । निपेतुर्भिन्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ।। ६.५०. ॥

mahatā pakṣavātena sarvadvīpamahādrumāḥ | nipeturbhinnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi || 6.50. ||

अभवन् पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः । शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् ।। ६.५०. ॥

abhavan pannagāstrastā bhoginastatravāsinaḥ | śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuśca lavaṇārṇavam || 6.50. ||

ततो मुहूर्ताद्गरुडं वैनतेयं महाबलम् । ॥

tato muhūrtādgaruḍaṃ vainateyaṃ mahābalam | ||

वानरा ददृशुः सर्वेज्वलन्तमिव पावकम् । । ६.५०. ॥

vānarā dadṛśuḥ sarvejvalantamiva pāvakam | | 6.50. ||

तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः । यैस्तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलौ ।। ६.५०. ॥

tamāgatamabhiprekṣya nāgāste vipradudruvuḥ | yaistau satpuruṣau baddhau śarabhūtairmahābalau || 6.50. ||

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्दितः । विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ।। ६.५०. ॥

tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinanditaḥ | vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe || 6.50. ||

वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः । सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ।। ६.५०. ॥

vainateyena saṃspṛṣṭāstayoḥ saṃruruhurvraṇāḥ | suvarṇe ca tanū snigdhe tayorāśu babhūvatuḥ || 6.50. ||

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणः । प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणं तयोः ।। ६.५०. ॥

tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaśca mahāguṇaḥ | pradarśanaṃ ca buddhiśca smṛtiśca dviguṇaṃ tayoḥ || 6.50. ||

तावुत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ । उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश्चैनमुवाच ह ।। ६.५०. ॥

tāvutthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau | ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaścainamuvāca ha || 6.50. ||

भवत्प्रसादाद्व्यसनं रावणिप्रभवं महत् । आवामिह व्यतिक्रान्तौ पूर्ववद्बलिनौ कृतौ ।। ६.५०. ॥

bhavatprasādādvyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat | āvāmiha vyatikrāntau pūrvavadbalinau kṛtau || 6.50. ||

यथा तातं दशरथं यथा ऽजं च पितामहम् । तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति ।। ६.५०. ॥

yathā tātaṃ daśarathaṃ yathā 'jaṃ ca pitāmaham | tathā bhavantamāsādya hṛdayaṃ me prasīdati || 6.50. ||

को भवान् रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः । वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ।। ६.५०. ॥

ko bhavān rūpasampanno divyasraganulepanaḥ | vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ || 6.50. ||

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः । पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः ।। ६.५०. ॥

tamuvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ | patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ || 6.50. ||

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः । गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवाभ्यां साह्यकारणात् ।। ६.५०. ॥

ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ | garutmāniha samprāpto yuvābhyāṃ sāhyakāraṇāt || 6.50. ||

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः । सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।। ६.५०. ॥

asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ | surāścāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum || 6.50. ||

नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् । मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ।। ६.५०. ॥

nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam | māyābalādindrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā || 6.50. ||

एते नागाः काद्रवेया स्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्बणाः । रक्षोमायाप्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः ।। ६.५०. ॥

ete nāgāḥ kādraveyā stīkṣṇadaṃṣṭrā viṣolbaṇāḥ | rakṣomāyāprabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ || 6.50. ||

सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ।। ६.५०. ॥

sabhāgyaścāsi dharmajña rāma satyaparākrama | lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā || 6.50. ||

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणो ऽहमागतः । सहसा युवयोः स्नेहात् सखित्वमनुपालयन् ।। ६.५०. ॥

imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo 'hamāgataḥ | sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvamanupālayan || 6.50. ||

मोक्षितौ च महाघोरादस्मात् सायकबन्धनात् । अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि ।। ६.५०. ॥

mokṣitau ca mahāghorādasmāt sāyakabandhanāt | apramādaśca kartavyo yuvābhyāṃ nityameva hi || 6.50. ||

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे सङ्ग्रामे कूटयोधिनः । शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् ।। ६.५०. ॥

prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṅgrāme kūṭayodhinaḥ | śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatāmārjavaṃ balam || 6.50. ||

तन्न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे । एतेनैवोपमानेन नित्यं जिह्मा हि राक्षसाः ।। ६.५०. ॥

tanna viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire | etenaivopamānena nityaṃ jihmā hi rākṣasāḥ || 6.50. ||

एवमुक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः । परिष्वज्य सुहृत् स्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ।। ६.५०. ॥

evamuktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ | pariṣvajya suhṛt snigdhamāpraṣṭumupacakrame || 6.50. ||

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल । अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथागतम् ।। ६.५०. ॥

sakhe rāghava dharmajña ripūṇāmapi vatsala | abhyanujñātumicchāmi gamiṣyāmi yathāgatam || 6.50. ||

न च कौतूहलं कार्यं सखित्वं प्रति राघव । कृतकर्मा रणे वीरः सखित्वमनुवेत्स्यसि ।। ६.५०. ॥

na ca kautūhalaṃ kāryaṃ sakhitvaṃ prati rāghava | kṛtakarmā raṇe vīraḥ sakhitvamanuvetsyasi || 6.50. ||

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः । रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे ।। ६.५०. ॥

bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ | rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase || 6.50. ||

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः । रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ।। ६.५०. ॥

ityevamuktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ | rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām || 6.50. ||

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् । जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा ।। ६.५०. ॥

pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān | jagāmākāśamāviśya suparṇaḥ pavano yathā || 6.50. ||

विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः । सिंहनादांस्तदा नेदुर्लाङ्गूलान् दुधुवुस्तदा ।। ६.५०. ॥

virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ | siṃhanādāṃstadā nedurlāṅgūlān dudhuvustadā || 6.50. ||

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यनादयन् । दध्मुः शङ्खान् सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ।। ६.५०. ॥

tato bherīḥ samājaghnurmṛdaṅgāṃścāpyanādayan | dadhmuḥ śaṅkhān samprahṛṣṭāḥ kṣvelantyapi yathāpuram || 6.50. ||

आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः । द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ।। ६.५०. ॥

āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ | drumānutpāṭya vividhāṃstasthuḥ śatasahasraśaḥ || 6.50. ||

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् । लङ्काद्वारण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ।। ६.५०. ॥

visṛjanto mahānādāṃstrāsayanto niśācarān | laṅkādvāraṇyupājagmuryoddhukāmāḥ plavaṅgamāḥ || 6.50. ||

ततस्तु भीमस्तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम् । क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे ।। ६.५०. ॥

tatastu bhīmastumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām | kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe || 6.50. ||