Sarga 46

ततो द्यां पृथिवीं चैव वीक्षमाणा वनौकसः । ददृशुः सन्ततौ बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.४६. ॥

tato dyāṃ pṛthivīṃ caiva vīkṣamāṇā vanaukasaḥ | dadṛśuḥ santatau bāṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau || 6.46. ||

वृष्ट्वेवोपरते देवे कृतकर्मणि राक्षसे । आजगामाथ तं देशं ससुग्रीवो विभीषणः ।। ६.४६. ॥

vṛṣṭvevoparate deve kṛtakarmaṇi rākṣase | ājagāmātha taṃ deśaṃ sasugrīvo vibhīṣaṇaḥ || 6.46. ||

नीलद्विविदमैन्दाश्च सुषेणकुमुदाङ्गदाः । तूर्णं हनुमता सार्धमन्वशोचन्त राघवौ ।। ६.४६. ॥

nīladvividamaindāśca suṣeṇakumudāṅgadāḥ | tūrṇaṃ hanumatā sārdhamanvaśocanta rāghavau || 6.46. ||

अचेष्टौ मन्दनिश्वासौ शोणितौघपरिप्लुतौ । शरजालाचितौ स्तब्धौ शयानौ शरतल्पयोः ।। ६.४६. ॥

aceṣṭau mandaniśvāsau śoṇitaughapariplutau | śarajālācitau stabdhau śayānau śaratalpayoḥ || 6.46. ||

निश्वसन्तौ यथा सर्पौ निश्चेष्टौ मन्दविक्रमौ । रुधिरस्रावदिग्धाङ्गौ तापनीयाविव ध्वजौ ।। ६.४६. ॥

niśvasantau yathā sarpau niśceṣṭau mandavikramau | rudhirasrāvadigdhāṅgau tāpanīyāviva dhvajau || 6.46. ||

तौ वीरशयने वीरौ शयनौ मन्दचेष्टितौ । यूथपैस्तैः परिवृतौ बाष्पव्याकुललोचनैः ।। ६.४६. ॥

tau vīraśayane vīrau śayanau mandaceṣṭitau | yūthapaistaiḥ parivṛtau bāṣpavyākulalocanaiḥ || 6.46. ||

राघवौ पतितौ दृष्ट्वा शरजालसमावृतौ । बभूवुर्व्यथिताः सर्वे वानराः सविभीषणाः ।। ६.४६. ॥

rāghavau patitau dṛṣṭvā śarajālasamāvṛtau | babhūvurvyathitāḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ || 6.46. ||

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश्च वानराः । न चैनं मायया च्छन्नं ददृशू रावणिं रणे ।। ६.४६. ॥

antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāśca vānarāḥ | na cainaṃ māyayā cchannaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe || 6.46. ||

त तु मायाप्रतिच्छन्नं माययैव विभीषणः । वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रमवस्थितम् ।। ६.४६. ॥

ta tu māyāpraticchannaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ | vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putramavasthitam || 6.46. ||

तमप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे । ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद्विभीषणः ।। ६.४६. ॥

tamapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave | dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānādvibhīṣaṇaḥ || 6.46. ||

तेजसा यशसा चैव विक्रमेण च संयुतम् । । ६.४६. ॥

tejasā yaśasā caiva vikrameṇa ca saṃyutam | | 6.46. ||

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म तौ शयानौ समीक्ष्य च । उवाच परमप्रीतो हर्षयन् सर्वनैर्ऋतान् ।। ६.४६. ॥

indrajittvātmanaḥ karma tau śayānau samīkṣya ca | uvāca paramaprīto harṣayan sarvanairṛtān || 6.46. ||

दूषणस्य च हन्तारौ खरस्य च महाबलौ । सादितौ मामकैर्बाणैर्भ्रातरौ रामलक्ष्णौ ।। ६.४६. ॥

dūṣaṇasya ca hantārau kharasya ca mahābalau | sāditau māmakairbāṇairbhrātarau rāmalakṣṇau || 6.46. ||

नेमौ मोक्षयितुं शक्यावेतस्मादिषुबन्धनात् । सर्वैरपि समागम्य सर्षिसङ्घैः सुरासुरैः ।। ६.४६. ॥

nemau mokṣayituṃ śakyāvetasmādiṣubandhanāt | sarvairapi samāgamya sarṣisaṅghaiḥ surāsuraiḥ || 6.46. ||

यत्कृते चिन्तयानस्य शोकार्तस्य पितुर्मम । अस्पृष्ट्वा शयनं गात्रैस्त्रियामा याति शर्वरी ।। ६.४६. ॥

yatkṛte cintayānasya śokārtasya piturmama | aspṛṣṭvā śayanaṃ gātraistriyāmā yāti śarvarī || 6.46. ||

कृत्स्नेयं यत्कृते लङ्का नदी वर्षास्विवाकुला । सो ऽयं मूलहरो ऽनर्थः सर्वेषां निहतो मया ।। ६.४६. ॥

kṛtsneyaṃ yatkṛte laṅkā nadī varṣāsvivākulā | so 'yaṃ mūlaharo 'narthaḥ sarveṣāṃ nihato mayā || 6.46. ||

रामस्य लक्ष्मणस्यापि सर्वेषां च वनौकसाम् । विक्रमा निष्फलाः सर्वे यथा शरदि तोयदाः ।। ६.४६. ॥

rāmasya lakṣmaṇasyāpi sarveṣāṃ ca vanaukasām | vikramā niṣphalāḥ sarve yathā śaradi toyadāḥ || 6.46. ||

एवमुक्त्वा तु तान् सर्वान् राक्षसान् परिपार्श्वतः । यूथपानपि तान् सर्वांस्ताडयामास रावणिः ।। ६.४६. ॥

evamuktvā tu tān sarvān rākṣasān paripārśvataḥ | yūthapānapi tān sarvāṃstāḍayāmāsa rāvaṇiḥ || 6.46. ||

नीलं नवभिराहत्य मैन्दं च द्विविदं तथा । त्रिभिस्त्रिभिरमित्रघ्नस्तताप प्रवरेषुभिः ।। ६.४६. ॥

nīlaṃ navabhirāhatya maindaṃ ca dvividaṃ tathā | tribhistribhiramitraghnastatāpa pravareṣubhiḥ || 6.46. ||

जाम्बवन्तं महेष्वासो विद्ध्वा बाणेन वक्षसि । हनूमतो वेगवतो विससर्ज शरान् दश ।। ६.४६. ॥

jāmbavantaṃ maheṣvāso viddhvā bāṇena vakṣasi | hanūmato vegavato visasarja śarān daśa || 6.46. ||

गवाक्षं शरभं चैव द्वावप्यमिततेजसौ । द्वाभ्यां द्वाभ्यां महावेगो विव्याध युधि रावणिः ।। ६.४६. ॥

gavākṣaṃ śarabhaṃ caiva dvāvapyamitatejasau | dvābhyāṃ dvābhyāṃ mahāvego vivyādha yudhi rāvaṇiḥ || 6.46. ||

गोलाङ्गूलेश्वरं चैव वालिपुत्रमथाङ्गदम् । विव्याध बहुभिर्बाणैस्त्वरमाणो ऽथ रावणिः ।। ६.४६. ॥

golāṅgūleśvaraṃ caiva vāliputramathāṅgadam | vivyādha bahubhirbāṇaistvaramāṇo 'tha rāvaṇiḥ || 6.46. ||

तान् वानरवरान् भित्त्वा शरैरग्निशिखोपमैः । ननाद बलवांस्तत्र महासत्त्वः स रावणिः ।। ६.४६. ॥

tān vānaravarān bhittvā śarairagniśikhopamaiḥ | nanāda balavāṃstatra mahāsattvaḥ sa rāvaṇiḥ || 6.46. ||

तानर्दयित्वा बाणौघैस्त्रासयित्वा च वानरान् । प्रजहास महाबाहुर्वचनं चेदमब्रवीत् ।। ६.४६. ॥

tānardayitvā bāṇaughaistrāsayitvā ca vānarān | prajahāsa mahābāhurvacanaṃ cedamabravīt || 6.46. ||

शरबन्धेन घोरेण मया बद्धौ चमूमुखे । सहितौ भ्रातरावेतौ निशामयत राक्षसाः ।। ६.४६. ॥

śarabandhena ghoreṇa mayā baddhau camūmukhe | sahitau bhrātarāvetau niśāmayata rākṣasāḥ || 6.46. ||

एवमुक्तास्तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः । परं विस्मयमाजग्मुः कर्मणा तेन हर्षिताः ।। ६.४६. ॥

evamuktāstu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ | paraṃ vismayamājagmuḥ karmaṇā tena harṣitāḥ || 6.46. ||

विनेदुश्च महानादान् सर्वतो जलदोपमाः । हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ।। ६.४६. ॥

vineduśca mahānādān sarvato jaladopamāḥ | hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan || 6.46. ||

निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा तावुभौ रामलक्ष्मणौ । वसुधायां निरुच्छ्वासौ हतावित्यन्वमन्यत ।। ६.४६. ॥

niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāvubhau rāmalakṣmaṇau | vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāvityanvamanyata || 6.46. ||

हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिञ्जयः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वराक्षसान् ।। ६.४६. ॥

harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiñjayaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvarākṣasān || 6.46. ||

रामलक्ष्मणयोर्द्दष्ट्वा शरीरे सायकैश्चिते । सर्वाणि चाङ्गोपाङ्गानि सुग्रीवं भयमाविशत् ।। ६.४६. ॥

rāmalakṣmaṇayorddaṣṭvā śarīre sāyakaiścite | sarvāṇi cāṅgopāṅgāni sugrīvaṃ bhayamāviśat || 6.46. ||

तमुवाच परित्रस्तं वानरेन्द्रं विभीषणः । सबाष्पवदनं दीनं शोकव्याकुललोचनम् ।। ६.४६. ॥

tamuvāca paritrastaṃ vānarendraṃ vibhīṣaṇaḥ | sabāṣpavadanaṃ dīnaṃ śokavyākulalocanam || 6.46. ||

अलं त्रासेन सुग्रीव बाष्पवेगो निगृह्यताम् । एवं प्रायाणि युद्धानि विजयो नास्ति नैष्ठिकः ।। ६.४६. ॥

alaṃ trāsena sugrīva bāṣpavego nigṛhyatām | evaṃ prāyāṇi yuddhāni vijayo nāsti naiṣṭhikaḥ || 6.46. ||

सशेषभाग्यता ऽस्माकं यदि वीर भविष्यति । मोहमेतौ प्रहास्येते महात्मानौ महाबलौ ।। ६.४६. ॥

saśeṣabhāgyatā 'smākaṃ yadi vīra bhaviṣyati | mohametau prahāsyete mahātmānau mahābalau || 6.46. ||

पर्यवस्थापयात्मानमनाथं मां च वानर । सत्यधर्माभिरक्तानां नास्ति मृत्युकृतं भयम् ।। ६.४६. ॥

paryavasthāpayātmānamanāthaṃ māṃ ca vānara | satyadharmābhiraktānāṃ nāsti mṛtyukṛtaṃ bhayam || 6.46. ||

एवमुक्त्वा ततस्तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना । सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभिषणः ।। ६.४६. ॥

evamuktvā tatastasya jalaklinnena pāṇinā | sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhiṣaṇaḥ || 6.46. ||

ततः सलिलमादाय विद्यया परिजप्य च । सुग्रीवनेत्रे धर्मात्मा स ममार्ज विभीषणः ।। ६.४६. ॥

tataḥ salilamādāya vidyayā parijapya ca | sugrīvanetre dharmātmā sa mamārja vibhīṣaṇaḥ || 6.46. ||

प्रमृज्य वदनं तस्य कपिराजस्य धीमतः । अब्रवीत् कालसम्प्राप्तमसम्भ्रममिदं वचः ।। ६.४६. ॥

pramṛjya vadanaṃ tasya kapirājasya dhīmataḥ | abravīt kālasamprāptamasambhramamidaṃ vacaḥ || 6.46. ||

न कालः कपिराजेन्द्र वैक्लव्यमनुवर्तितुम् । अतिस्नेहो ऽप्यकाले ऽस्मिन् मरणायोपकल्पते ।। ६.४६. ॥

na kālaḥ kapirājendra vaiklavyamanuvartitum | atisneho 'pyakāle 'smin maraṇāyopakalpate || 6.46. ||

तस्मादुत्सृज्य वैक्लव्यं सर्वकार्यविनाशनम् । हितं रामपुरोगाणां सैन्यानामनुचिन्त्यताम् ।। ६.४६. ॥

tasmādutsṛjya vaiklavyaṃ sarvakāryavināśanam | hitaṃ rāmapurogāṇāṃ sainyānāmanucintyatām || 6.46. ||

अथवा रक्ष्यतां रामो यावत् सञ्ज्ञाविपर्ययः । लब्धसञ्ज्ञौ हि काकुत्स्थौ भयं नो व्यपनेष्यतः ।। ६.४६. ॥

athavā rakṣyatāṃ rāmo yāvat sañjñāviparyayaḥ | labdhasañjñau hi kākutsthau bhayaṃ no vyapaneṣyataḥ || 6.46. ||

नैतत् किञ्चन रामस्य न च रामो मुमूर्षति । न ह्येनं हास्यते लक्ष्मीर्दुर्लभा या गतायुषाम् ।। ६.४६. ॥

naitat kiñcana rāmasya na ca rāmo mumūrṣati | na hyenaṃ hāsyate lakṣmīrdurlabhā yā gatāyuṣām || 6.46. ||

तस्मादाश्वासयात्मानं बलं चाश्वासय स्वकम् । यावत् कार्याणि सर्वाणि पुनः संस्थापयाम्यहम् ।। ६.४६. ॥

tasmādāśvāsayātmānaṃ balaṃ cāśvāsaya svakam | yāvat kāryāṇi sarvāṇi punaḥ saṃsthāpayāmyaham || 6.46. ||

एते हि फुल्लनयनास्त्रासादागतसाध्वसाः । कर्णे कर्णे प्रकथिता हरयो हरिसत्तम ।। ६.४६. ॥

ete hi phullanayanāstrāsādāgatasādhvasāḥ | karṇe karṇe prakathitā harayo harisattama || 6.46. ||

मां तु दृष्ट्वा प्रधावन्तमनीकं सम्प्रहर्षितुम् । त्यजन्तु हरयस्त्रासं भुक्तपूर्वामिव स्रजम् ।। ६.४६. ॥

māṃ tu dṛṣṭvā pradhāvantamanīkaṃ sampraharṣitum | tyajantu harayastrāsaṃ bhuktapūrvāmiva srajam || 6.46. ||

समाश्वास्य तु सुग्रीवं राक्षसेन्द्रो विभीषणः । विद्रुतं वानरानीकं तत्समाश्वासयत् पुनः ।। ६.४६. ॥

samāśvāsya tu sugrīvaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ | vidrutaṃ vānarānīkaṃ tatsamāśvāsayat punaḥ || 6.46. ||

इन्द्रजित्तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः । विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ।। ६.४६. ॥

indrajittu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ | viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat || 6.46. ||

तत्र रावणमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः । आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.४६. ॥

tatra rāvaṇamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ | ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau || 6.46. ||

उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे । रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ । उपाघ्राय स मूर्ध्न्येनं पप्रच्छ प्रीतमानसः ।। ६.४६. ॥

utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje | rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau | upāghrāya sa mūrdhnyenaṃ papraccha prītamānasaḥ || 6.46. ||

पृच्छते च यथावृत्तं पित्रे सर्वं न्यवेदयत् । यथा तौ शरबन्धेन निश्चेष्टौ निष्प्रभौ कृतौ ।। ६.४६. ॥

pṛcchate ca yathāvṛttaṃ pitre sarvaṃ nyavedayat | yathā tau śarabandhena niśceṣṭau niṣprabhau kṛtau || 6.46. ||

स हर्षवेगानुगतान्तरात्मा श्रुत्वा वचस्तस्य महारथस्य । जहौ ज्वरं दाशरथेः समुत्थितं प्रहृष्य वाचा ऽभिननन्द पुत्रम् ।। ६.४६. ॥

sa harṣavegānugatāntarātmā śrutvā vacastasya mahārathasya | jahau jvaraṃ dāśaratheḥ samutthitaṃ prahṛṣya vācā 'bhinananda putram || 6.46. ||