Sarga 43

युद्ध्यातां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् । रक्षसां सम्बभूवाथ बलकोपः सुदारुणः ।। ६.४३. ॥

yuddhyātāṃ tu tatasteṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām | rakṣasāṃ sambabhūvātha balakopaḥ sudāruṇaḥ || 6.43. ||

ते हयैः काञ्चनापीडैर्ध्वजैश्चाग्निशिखोपमैः । रथैश्चादित्यसङ्काशैः कवचैश्च मनोरमैः ।। ६.४३. ॥

te hayaiḥ kāñcanāpīḍairdhvajaiścāgniśikhopamaiḥ | rathaiścādityasaṅkāśaiḥ kavacaiśca manoramaiḥ || 6.43. ||

निर्ययू राक्षसव्याघ्रा नादयन्तो दिशो दश । राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ।। ६.४३. ॥

niryayū rākṣasavyāghrā nādayanto diśo daśa | rākṣasā bhīmakarmāṇo rāvaṇasya jayaiṣiṇaḥ || 6.43. ||

वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम् । अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां कामरूपिणाम् ।। ६.४३. ॥

vānarāṇāmapi camūrbṛhatī jayamicchatām | abhyadhāvata tāṃ senāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6.43. ||

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् । रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।। ६.४३. ॥

etasminnantare teṣāmanyonyamabhidhāvatām | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca dvandvayuddhamavartata || 6.43. ||

अङ्गदेनेन्द्रजित् सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः । अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथा ऽन्तकः ।। ६.४३. ॥

aṅgadenendrajit sārdhaṃ vāliputreṇa rākṣasaḥ | ayudhyata mahātejāstryambakeṇa yathā 'ntakaḥ || 6.43. ||

प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्मर्षणो रणे । जम्बुमालिनमारब्धो हनुमानपि वानरः ।। ६.४३. ॥

prajaṅghena ca sampātirnityaṃ durmarṣaṇo raṇe | jambumālinamārabdho hanumānapi vānaraḥ || 6.43. ||

सङ्गतः सुमहाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः । समरे तीक्ष्णवेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ।। ६.४३. ॥

saṅgataḥ sumahākrodho rākṣaso rāvaṇānujaḥ | samare tīkṣṇavegena mitraghnena vibhīṣaṇaḥ || 6.43. ||

तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः । निकुम्भेन महातेजा नीलो ऽपि समयुद्ध्यत ।। ६.४३. ॥

tapanena gajaḥ sārdhaṃ rākṣasena mahābalaḥ | nikumbhena mahātejā nīlo 'pi samayuddhyata || 6.43. ||

वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन समागतः । सङ्गतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ।। ६.४३. ॥

vānarendrastu sugrīvaḥ praghasena samāgataḥ | saṅgataḥ samare śrīmān virūpākṣeṇa lakṣmaṇaḥ || 6.43. ||

आग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह सङ्गताः ।। ६.४३. ॥

āgniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ | suptaghno yajñakopaśca rāmeṇa saha saṅgatāḥ || 6.43. ||

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन द्विविदानशनिप्रभः । राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ।। ६.४३. ॥

vajramuṣṭistu maindena dvividānaśaniprabhaḥ | rākṣasābhyāṃ sughorābhyāṃ kapimukhyau samāgatau || 6.43. ||

वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः । समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुद्ध्यत ।। ६.४३. ॥

vīraḥ pratapano ghoro rākṣaso raṇadurdharaḥ | samare tīkṣṇavegena nalena samayuddhyata || 6.43. ||

धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः । स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ।। ६.४३. ॥

dharmasya putro balavān suṣeṇa iti viśrutaḥ | sa vidyunmālinā sārdhamayudhyata mahākapiḥ || 6.43. ||

वानराश्चापरे भीमा राक्षसैरपरैः सह । द्वन्द्वं समीयुर्बहुधा युद्धाय बहुभिः सह ।। ६.४३. ॥

vānarāścāpare bhīmā rākṣasairaparaiḥ saha | dvandvaṃ samīyurbahudhā yuddhāya bahubhiḥ saha || 6.43. ||

तत्रासीत् सुमहद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ।। ६.४३. ॥

tatrāsīt sumahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca vīrāṇāṃ jayamicchatām || 6.43. ||

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभृताः केशशाद्वलाः । शरीरसङ्घाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।। ६.४३. ॥

harirākṣasadehebhyaḥ prabhṛtāḥ keśaśādvalāḥ | śarīrasaṅghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 6.43. ||

आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः । अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ।। ६.४३. ॥

ājaghānendrajit kruddho vajreṇeva śatakratuḥ | aṅgadaṃ gadayā vīraṃ śatrusainyavidāraṇam || 6.43. ||

तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् । जघान समरे श्रीमानङ्गदो वेगवान् कपिः ।। ६.४३. ॥

tasya kāñcanacitrāṅgaṃ rathaṃ sāśvaṃ sasārathim | jaghāna samare śrīmānaṅgado vegavān kapiḥ || 6.43. ||

सम्पातिस्तु त्रिभिर्बाणैः प्रजङ्घेन समाहतः । निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ।। ६.४३. ॥

sampātistu tribhirbāṇaiḥ prajaṅghena samāhataḥ | nijaghānāśvakarṇena prajaṅghaṃ raṇamūrdhani || 6.43. ||

जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः । बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ।। ६.४३. ॥

jambumālī rathasthastu rathaśaktyā mahābalaḥ | bibheda samare kruddho hanūmantaṃ stanāntare || 6.43. ||

तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतत्मजः । प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ।। ६.४३. ॥

tasya taṃ rathamāsthāya hanūmān mārutatmajaḥ | pramamātha talenāśu saha tenaiva rakṣasā || 6.43. ||

नदन् प्रतपनो घोरो नलं सो ऽप्यन्वधावत । । ६.४३. ॥

nadan pratapano ghoro nalaṃ so 'pyanvadhāvata | | 6.43. ||

नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी । भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।। ६.४३. ॥

nalaḥ pratapanasyāśu pātayāmāsa cakṣuṣī | bhinnagātraḥ śaraistīkṣṇaiḥ kṣiprahastena rakṣasā || 6.43. ||

ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः । सुग्रीवः सप्तपर्णेन निर्बिभेद जघान च ।। ६.४३. ॥

grasantamiva sainyāni praghasaṃ vānarādhipaḥ | sugrīvaḥ saptaparṇena nirbibheda jaghāna ca || 6.43. ||

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ।। ६.४३. ॥

agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca rākṣasaḥ | suptaghno yajñakopaśca rāmaṃ nirbibhiduḥ śaraiḥ || 6.43. ||

तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि निशितैः शरै । क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ।। ६.४३. ॥

teṣāṃ caturṇāṃ rāmastu śirāṃsi niśitaiḥ śarai | kruddhaścaturbhiściccheda ghorairagniśikhopamaiḥ || 6.43. ||

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे । पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ।। ६.४३. ॥

vajramuṣṭistu maindena muṣṭinā nihato raṇe | papāta sarathaḥ sāśvaḥ purāṭṭa iva bhūtale || 6.43. ||

निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् । निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ।। ६.४३. ॥

nikumbhastu raṇe nīlaṃ nīlāñjanacayaprabham | nirbibheda śaraistīkṣṇaiḥ karairmeghamivāṃśumān || 6.43. ||

पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः । बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ।। ६.४३. ॥

punaḥ śaraśatenātha kṣiprahasto niśācaraḥ | bibheda samare nīlaṃ nikumbhaḥ prajahāsa ca || 6.43. ||

तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे । शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ।। ६.४३. ॥

tasyaiva rathacakreṇa nīlo viṣṇurivāhave | śiraściccheda samare nikumbhasya ca sāratheḥ || 6.43. ||

वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदो ऽप्यशनिप्रभम् । जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ।। ६.४३. ॥

vajrāśanisamasparśo dvivido 'pyaśaniprabham | jaghāna giriśṛṅgeṇa miṣatāṃ sarvarakṣasām || 6.43. ||

द्विविदं वानरेन्द्रं तु नगयोधिनमाहवे । शरैरशनि सङ्काशैः स विव्याधाशनिप्रभः ।। ६.४३. ॥

dvividaṃ vānarendraṃ tu nagayodhinamāhave | śarairaśani saṅkāśaiḥ sa vivyādhāśaniprabhaḥ || 6.43. ||

स शरैरतिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्च्छितः । सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ।। ६.४३. ॥

sa śarairatividdhāṅgo dvividaḥ krodhamūrcchitaḥ | sālena sarathaṃ sāśvaṃ nijaghānāśaniprabham || 6.43. ||

विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः । सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ।। ६.४३. ॥

vidyunmālī rathasthastu śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | suṣeṇaṃ tāḍayāmāsa nanāda ca muhurmuhuḥ || 6.43. ||

तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः । गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ।। ६.४३. ॥

taṃ rathasthamatho dṛṣṭvā suṣeṇo vānarottamaḥ | giriśṛṅgeṇa mahatā rathamāśu nyapātayat || 6.43. ||

लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः । अपक्रम्य रथात्तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ।। ६.४३. ॥

lāghavena tu saṃyukto vidyunmālī niśācaraḥ | apakramya rathāttūrṇaṃ gadāpāṇiḥ kṣitau sthitaḥ || 6.43. ||

ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः । शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ।। ६.४३. ॥

tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ suṣeṇo haripuṅgavaḥ | śilāṃ sumahatīṃ gṛhya niśācaramabhidravat || 6.43. ||

तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः । वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिसत्तमम् ।। ६.४३. ॥

tamāpatantaṃ gadayā vidyunmālī niśācaraḥ | vakṣasyabhijaghānāśu suṣeṇaṃ harisattamam || 6.43. ||

गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः । तां शिलां पातयामास तस्योरसि महामृधे ।। ६.४३. ॥

gadāprahāraṃ taṃ ghoramacintya plavagottamaḥ | tāṃ śilāṃ pātayāmāsa tasyorasi mahāmṛdhe || 6.43. ||

शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः । निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ।। ६.४३. ॥

śilāprahārābhihato vidyunmālī niśācaraḥ | niṣpiṣṭahṛdayo bhūmau gatāsurnipapāta ha || 6.43. ||

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः । द्वन्द्वे विमृदितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ।। ६.४३. ॥

evaṃ tairvānaraiḥ śūraiḥ śūrāste rajanīcarāḥ | dvandve vimṛditāstatra daityā iva divaukasaiḥ || 6.43. ||

निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः । चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः । बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसङ्कुलम् ।। ६.४३. ॥

nihataiḥ kuñjarairmattaistathā vānararākṣasaiḥ | cakrākṣayugadaṇḍaiśca bhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ | babhūvāyodhanaṃ ghoraṃ gomāyugaṇasaṅkulam || 6.43. ||

कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् । विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ।। ६.४३. ॥

kabandhāni samutpeturdikṣu vānararakṣasām | vimarde tumule tasmin devāsuraraṇopame || 6.43. ||

विदार्यमाणा हरिपुङ्गवैस्तदा निशाचराः शोणितदिग्धगात्राः । पुनः सुयुद्धं तरसा समास्थिता दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।। ६.४३. ॥

vidāryamāṇā haripuṅgavaistadā niśācarāḥ śoṇitadigdhagātrāḥ | punaḥ suyuddhaṃ tarasā samāsthitā divākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ || 6.43. ||