Sarga 42

ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् । न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ।। ६.४२. ॥

tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram | nyavedayan purīṃ ruddhāṃ rāmeṇa saha vānaraiḥ || 6.42. ||

रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः । विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं सो ऽध्यरोहत ।। ६.४२. ॥

ruddhāṃ tu nagarīṃ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ | vidhānaṃ dviguṇaṃ kṛtvā prāsādaṃ so 'dhyarohata || 6.42. ||

स ददर्शावृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् । असङ्ख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ।। ६.४२. ॥

sa dadarśāvṛtāṃ laṅkāṃ saśailavanakānanām | asaṅkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ || 6.42. ||

स दृष्ट्वा वानरैः सर्वां वसुधां कवलीकृताम् । कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरो ऽभवत् ।। ६.४२. ॥

sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvāṃ vasudhāṃ kavalīkṛtām | kathaṃ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo 'bhavat || 6.42. ||

स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः । राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ।। ६.४२. ॥

sa cintayitvā suciraṃ dhairyamālambya rāvaṇaḥ | rāghavaṃ hariyūthāṃśca dadarśāyatalocanaḥ || 6.42. ||

राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे । लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम् ।। ६.४२. ॥

rāghavaḥ saha sainyena mudito nāma pupluve | laṅkāṃ dadarśa guptāṃ vai sarvato rākṣasairvṛtām || 6.42. ||

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् । जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा ।। ६.४२. ॥

dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkāṃ citradhvajapatākinīm | jagāma sahasā sītāṃ dūyamānena cetasā || 6.42. ||

अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा । पीड्यते शोकसन्तप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ।। ६.४२. ॥

atra sā mṛgaśāvākṣī matkṛte janakātmajā | pīḍyate śokasantaptā kṛśā sthaṇḍilaśāyinī || 6.42. ||

पीड्यमानां स धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन् । क्षिप्रमाज्ञापयामास वानरान् द्विषतां वधे ।। ६.४२. ॥

pīḍyamānāṃ sa dharmātmā vaidehīmanucintayan | kṣipramājñāpayāmāsa vānarān dviṣatāṃ vadhe || 6.42. ||

एवमुक्ते तु वचने रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सङ्घर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन् ।। ६.४२. ॥

evamukte tu vacane rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | saṅgharṣamāṇāḥ plavagāḥ siṃhanādairanādayan || 6.42. ||

शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा । इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः ।। ६.४२. ॥

śikharairvikirāmaināṃ laṅkāṃ muṣṭibhireva vā | iti sma dadhire sarve manāṃsi hariyūthapāḥ || 6.42. ||

उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि शिखराणि महान्ति च । तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः ।। ६.४२. ॥

udyamya giriśṛṅgāṇi śikharāṇi mahānti ca | tarūṃścotpāṭya vividhāṃstiṣṭhanti hariyūthapāḥ || 6.42. ||

प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः । राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ।। ६.४२. ॥

prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ | rāghavapriyakāmārthaṃ laṅkāmāruruhustadā || 6.42. ||

ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः । लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालतालशिलायुधाः ।। ६.४२. ॥

te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ | laṅkāmevābhyavartanta sālatālaśilāyudhāḥ || 6.42. ||

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवङ्गमाः । प्राकाराग्राण्यरण्यानि ममन्थुस्तोरणानि च ।। ६.४२. ॥

te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṅgamāḥ | prākārāgrāṇyaraṇyāni mamanthustoraṇāni ca || 6.42. ||

परिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्नसलिलायुताः । पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ।। ६.४२. ॥

parikhāḥ pūrayanti sma prasannasalilāyutāḥ | pāṃsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ || 6.42. ||

ततः सहस्रयूथाश्च कोटीयूथाश्च वानराः । कोटीशतयुताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ।। ६.४२. ॥

tataḥ sahasrayūthāśca koṭīyūthāśca vānarāḥ | koṭīśatayutāścānye laṅkāmāruruhustadā || 6.42. ||

काञ्चनानि प्रमृद्नन्तस्तोरणानि प्लवङ्गमाः । कैलासशिखराभाणि गोपुराणि प्रमथ्य च ।। ६.४२. ॥

kāñcanāni pramṛdnantastoraṇāni plavaṅgamāḥ | kailāsaśikharābhāṇi gopurāṇi pramathya ca || 6.42. ||

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः । लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसन्निभाः ।। ६.४२. ॥

āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ | laṅkāṃ tāmabhidhāvanti mahāvāraṇasannibhāḥ || 6.42. ||

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ।। ६.४२. ॥

jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ | rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 6.42. ||

इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः । अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ।। ६.४२. ॥

ityevaṃ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ | abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṃ kāmarūpiṇaḥ || 6.42. ||

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च वनगोचरः । निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः । एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ।। ६.४२. ॥

vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca vanagocaraḥ | nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṃ hariyūthapāḥ | etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam || 6.42. ||

पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटीभिर्दशभिर्वृतः । आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ।। ६.४२. ॥

pūrvadvāraṃ tu kumudaḥ koṭībhirdaśabhirvṛtaḥ | āvṛtya balavāṃstasthau haribhirjitakāśibhiḥ || 6.42. ||

साहाय्यार्थं तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः । पनसश्च महाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।। ६.४२. ॥

sāhāyyārthaṃ tu tasyaiva niviṣṭaḥ praghaso hariḥ | panasaśca mahābāhurvānarairbahubhirvṛtaḥ || 6.42. ||

दक्षिणं द्वारमागम्य वीरः शतवलिः कपिः । आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ।। ६.४२. ॥

dakṣiṇaṃ dvāramāgamya vīraḥ śatavaliḥ kapiḥ | āvṛtya balavāṃstasthau viṃśatyā koṭibhirvṛtaḥ || 6.42. ||

सुषेणः पश्चिमद्वारं गतस्तारापिता हरिः । आवृत्य बलवांस्तस्थौ षष्टिकोटिभिरावृतः ।। ६.४२. ॥

suṣeṇaḥ paścimadvāraṃ gatastārāpitā hariḥ | āvṛtya balavāṃstasthau ṣaṣṭikoṭibhirāvṛtaḥ || 6.42. ||

उत्तरं द्वारमासाद्य रामः सौमित्रिणा सह । आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ।। ६.४२. ॥

uttaraṃ dvāramāsādya rāmaḥ saumitriṇā saha | āvṛtya balavāṃstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ || 6.42. ||

गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शनः । वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ।। ६.४२. ॥

golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanaḥ | vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ || 6.42. ||

ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थो रामस्य पार्श्वतः ।। ६.४२. ॥

ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastastho rāmasya pārśvataḥ || 6.42. ||

सन्नद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः । वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः ।। ६.४२. ॥

sannaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ | vṛto yattaistu sacivaistasthau tatra mahābalaḥ || 6.42. ||

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ।। ६.४२. ॥

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | samantāt paridhāvanto rarakṣurharivāhinīm || 6.42. ||

ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः । निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत्तदा ।। ६.४२. ॥

tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | niryāṇaṃ sarvasainyānāṃ drutamājñāpayattadā || 6.42. ||

एतच्छुत्वा ततो वाक्यं रावणस्य मुखोद्गतम् । सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः ।। ६.४२. ॥

etacchutvā tato vākyaṃ rāvaṇasya mukhodgatam | sahasā bhīmanirghoṣamudghuṣṭaṃ rajanīcaraiḥ || 6.42. ||

ततः प्रचोदिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डरपुष्कराः । हेमकोणाहता भीमा राक्षसानां समन्ततः ।। ६.४२. ॥

tataḥ pracoditā bheryaścandrapāṇḍarapuṣkarāḥ | hemakoṇāhatā bhīmā rākṣasānāṃ samantataḥ || 6.42. ||

विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः । राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः ।। ६.४२. ॥

vineduśca mahāghoṣāḥ śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ | rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ mukhamārutapūritāḥ || 6.42. ||

ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्का रजनीचराः । विद्युन्मण्डलसन्नद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः ।। ६.४२. ॥

te babhuḥ śubhanīlāṅgāḥ saśaṅkā rajanīcarāḥ | vidyunmaṇḍalasannaddhāḥ sabalākā ivāmbudāḥ || 6.42. ||

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः । समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ।। ६.४२. ॥

niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ | samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ || 6.42. ||

ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः । मलयः पूरितो येन स सानुप्रस्थकन्दरः ।। ६.४२. ॥

tato vānarasainyena mukto nādaḥ samantataḥ | malayaḥ pūrito yena sa sānuprasthakandaraḥ || 6.42. ||

शङ्खदुन्दुभिसङ्घुष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम् । पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चैव नादयन् ।। ६.४२. ॥

śaṅkhadundubhisaṅghuṣṭaḥ siṃhanādastarasvinām | pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgaraṃ caiva nādayan || 6.42. ||

गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि । रथानां नेमिघोषैश्च रक्षसां वदनस्वनः ।। ६.४२. ॥

gajānāṃ bṛṃhitaiḥ sārdhaṃ hayānāṃ heṣitairapi | rathānāṃ nemighoṣaiśca rakṣasāṃ vadanasvanaḥ || 6.42. ||

एतस्मिन्नन्तरे घोरः सङ्ग्रामः समवर्तत । रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ।। ६.४२. ॥

etasminnantare ghoraḥ saṅgrāmaḥ samavartata | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yathā devāsure purā || 6.42. ||

ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः । निजघ्नुर्वानरान् घोराः कथयन्तः स्वविक्रमान् ।। ६.४२. ॥

te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ | nijaghnurvānarān ghorāḥ kathayantaḥ svavikramān || 6.42. ||

राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत् । । ६.४२. ॥

rājā jayati sugrīva iti śabdo mahānabhūt | | 6.42. ||

राजन् जय जयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथान्ततः । तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः । निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिताः ।। ६.४२. ॥

rājan jaya jayetyuktvā svasvanāmakathāntataḥ | tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ | nijaghnustāni rakṣāṃsi nakhairdantaiśca vegitāḥ || 6.42. ||

राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीगतान् । भिन्दिपालैश्च खड्गैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ।। ६.४२. ॥

rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīgatān | bhindipālaiśca khaḍgaiśca śūlaiścaiva vyadārayan || 6.42. ||

वानराश्चापि सङ्क्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीगताः । राक्षसान् पातयामासुः समाप्लुत्य प्लवङ्गमाः ।। ६.४२. ॥

vānarāścāpi saṅkruddhāḥ prākārasthān mahīgatāḥ | rākṣasān pātayāmāsuḥ samāplutya plavaṅgamāḥ || 6.42. ||

स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः । रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ।। ६.४२. ॥

sa samprahārastumulo māṃsaśoṇitakardamaḥ | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.42. ||