Sarga 26

तद् वचः पथ्यम् अक्लीबम् सारणेन अभिभाषितम् । निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥

tad vacaḥ pathyam aklībam sāraṇena abhibhāṣitam | niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam ||

यदि माम् अभियुन्जीरन् देव गन्धर्व दानवाः । न एव सीताम् प्रदास्यामि सर्व लोक भयाद् अपि ॥

yadi mām abhiyunjīran deva gandharva dānavāḥ | na eva sītām pradāsyāmi sarva loka bhayād api ||

त्वम् तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर् निर्जितो भृशम् । प्रतिप्रदानम् अद्य एव सीतायाः साधु मन्यसे ॥

tvam tu saumya paritrasto haribhir nirjito bhṛśam | pratipradānam adya eva sītāyāḥ sādhu manyase ||

को हि नाम सपत्नो माम् समरे जेतुम् अर्हति । इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः ॥

ko hi nāma sapatno mām samare jetum arhati | iti uktvā paruṣam vākyam rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ ||

आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादम् हिम पाण्डुरम् । बहु ताल समुत्सेधम् रावणो अथ दिदृक्षया ॥

āruroha tataḥ śrīmān prāsādam hima pāṇḍuram | bahu tāla samutsedham rāvaṇo atha didṛkṣayā ||

ताभ्याम् चराभ्याम् सहितो रावणः क्रोध मूर्चितः । पश्यमानः समुद्रम् च पर्वतामः च वनानि च ॥

tābhyām carābhyām sahito rāvaṇaḥ krodha mūrcitaḥ | paśyamānaḥ samudram ca parvatāmaḥ ca vanāni ca ||

ददर्श पृथिवी देशम् सुसम्पूर्णम् प्लवम् गमैः । तद् अपारम् असम्ख्येयम् वानराणाम् महद् बलम् ॥

dadarśa pṛthivī deśam susampūrṇam plavam gamaiḥ | tad apāram asamkhyeyam vānarāṇām mahad balam ||

आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्च सारणम् । एषाम् वानर मुख्यानाम् के शूराः के महाबलाः ॥

ālokya rāvaṇo rājā paripapracca sāraṇam | eṣām vānara mukhyānām ke śūrāḥ ke mahābalāḥ ||

के पूर्वम् अभिवर्तन्ते महाउत्साहाः समन्ततः । केषाम् शृणोति सुग्रीवः के वा यूथप यूथपाः ॥

ke pūrvam abhivartante mahāutsāhāḥ samantataḥ | keṣām śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapa yūthapāḥ ||

सारण आचक्ष्व मे सर्वम् के प्रधानाः प्लवम् गमाः । सारणो राक्षस इन्द्रस्य वचनम् परिपृच्चतः ॥

sāraṇa ācakṣva me sarvam ke pradhānāḥ plavam gamāḥ | sāraṇo rākṣasa indrasya vacanam paripṛccataḥ ||

आचचक्षे अथ मुख्यज्ञो मुख्याम्स् ताम्स् तु वन ओकसः । एष यो अभिमुखो लंकाम् नर्दम्स् तिष्ठति वानरः ॥

ācacakṣe atha mukhyajño mukhyāms tāms tu vana okasaḥ | eṣa yo abhimukho laṃkām nardams tiṣṭhati vānaraḥ ||

यूथपानाम् सहस्राणाम् शतेन परिवारितः । यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ॥

yūthapānām sahasrāṇām śatena parivāritaḥ | yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā ||

लंका प्रवेपते सर्वा सशैल वन कानना । सर्व शाखा मृग इन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥

laṃkā pravepate sarvā saśaila vana kānanā | sarva śākhā mṛga indrasya sugrīvasya mahātmanaḥ ||

बल अग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नाम एष यूथपः । बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्याम् महीम् गच्चति वीर्यवान् ॥

bala agre tiṣṭhate vīro nīlo nāma eṣa yūthapaḥ | bāhū pragṛhya yaḥ padbhyām mahīm gaccati vīryavān ||

लंकाम् अभिमुखः कोपाद् अभीक्ष्णम् च विजृम्भते । गिरि शृन्ग प्रतीकाशः पद्म किन्जल्क सम्निभः ॥

laṃkām abhimukhaḥ kopād abhīkṣṇam ca vijṛmbhate | giri śṛnga pratīkāśaḥ padma kinjalka samnibhaḥ ||

स्फोटयति अभिसम्रब्धो लान्गूलम् च पुनः पुनः । यस्य लान्गूल शब्देन स्वनन्ति इव दिशो दश ॥

sphoṭayati abhisamrabdho lāngūlam ca punaḥ punaḥ | yasya lāngūla śabdena svananti iva diśo daśa ||

एष वानर राजेन सुर्ग्रीवेण अभिषेचितः । यौवराज्ये अन्गदो नाम त्वाम् आह्वयति सम्युगे ॥

eṣa vānara rājena surgrīveṇa abhiṣecitaḥ | yauvarājye angado nāma tvām āhvayati samyuge ||

वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः । राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा ॥

vālinaḥ sadṛśaḥ putraḥ sugrīvasya sadā priyaḥ | rāghavārthe parākrāntaḥ śakrārthe varuṇo yathā ||

एतस्य सा मतिः सर्वा यद्दृष्टा जनकात्मजा । हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा ॥

etasya sā matiḥ sarvā yaddṛṣṭā janakātmajā | hanūmatā vegavatā rāghavasya hitaiṣiṇā ||

बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान् । परिगृह्याभियाति त्वाम् स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥

bahūni vānarendrāṇāmeṣa yūthāni vīryavān | parigṛhyābhiyāti tvām svenānīkena marditum ||

अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः । वीरस्तिष्ठति सम्ग्रामे सेतुहेतुरयम् नलः ॥

anuvālisutasyāpi balena mahatā vṛtaḥ | vīrastiṣṭhati samgrāme setuheturayam nalaḥ ||

ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च । उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरि पुम्गवाः ॥

ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca | utthāya ca vijṛmbhante krodhena hari pumgavāḥ ||

एते दुष्प्रसहा घोराः चण्डाः चण्ड पराक्रमाः । अष्टौ शत सहस्राणि दश कोटि शतानि च ॥

ete duṣprasahā ghorāḥ caṇḍāḥ caṇḍa parākramāḥ | aṣṭau śata sahasrāṇi daśa koṭi śatāni ca ||

य एनम् अनुगच्चन्ति वीराः चन्दन वासिनः । एष आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥

ya enam anugaccanti vīrāḥ candana vāsinaḥ | eṣa āśamsate laṃkām svena anīkena marditum ||

श्वेतो रजत सम्काशः सबलो भीम विक्रमः । बुद्धिमान् वानरः शूरस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥

śveto rajata samkāśaḥ sabalo bhīma vikramaḥ | buddhimān vānaraḥ śūras triṣu lokeṣu viśrutaḥ ||

तूर्णम् सुग्रीवम् आगम्य पुनर् गच्चति वानरः । विभजन् वानरीम् सेनाम् अनीकानि प्रहर्षयन् ॥

tūrṇam sugrīvam āgamya punar gaccati vānaraḥ | vibhajan vānarīm senām anīkāni praharṣayan ||

यः पुरा गोमती तीरे रम्यम् पर्येति पर्वतम् । नाम्ना सम्कोचनो नाम नाना नग युतो गिरिः ॥

yaḥ purā gomatī tīre ramyam paryeti parvatam | nāmnā samkocano nāma nānā naga yuto giriḥ ||

तत्र राज्यम् प्रशास्ति एष कुमुदो नाम यूथपः । यो असौ शत सहस्राणाम् सहस्रम् परिकर्षति ॥

tatra rājyam praśāsti eṣa kumudo nāma yūthapaḥ | yo asau śata sahasrāṇām sahasram parikarṣati ||

यस्य वाला बहु व्यामा दीर्घ लान्गूलम् आश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोर कर्मणः ॥

yasya vālā bahu vyāmā dīrgha lāngūlam āśritāḥ | tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghora karmaṇaḥ ||

अदीनो रोषणः चण्डः सम्ग्रामम् अभिकान्क्षति । एष एव आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥

adīno roṣaṇaḥ caṇḍaḥ samgrāmam abhikānkṣati | eṣa eva āśamsate laṃkām svena anīkena marditum ||

यस् त्व् एष सिम्ह सम्काशः कपिलो दीर्घ केसरः । निभृतः प्रेक्षते लंकाम् दिधक्षन्न् इव चक्षुषा ॥

yas tv eṣa simha samkāśaḥ kapilo dīrgha kesaraḥ | nibhṛtaḥ prekṣate laṃkām didhakṣann iva cakṣuṣā ||

विन्ध्यम् कृष्ण गिरिम् सह्यम् पर्वतम् च सुदर्शनम् । राजन् सततम् अध्यास्ते रम्भो नाम एष यूथपः ॥

vindhyam kṛṣṇa girim sahyam parvatam ca sudarśanam | rājan satatam adhyāste rambho nāma eṣa yūthapaḥ ||

शतम् शत सहस्राणाम् त्रिम्शच् च हरि यूथपाः । यम् यान्तम् वानरा घोराश्चण्डाश्चण्ड्पराक्रमाः ॥

śatam śata sahasrāṇām trimśac ca hari yūthapāḥ | yam yāntam vānarā ghorāścaṇḍāścaṇḍparākramāḥ ||

परिवार्य अनुगच्चन्ति लंकाम् मर्दितुम् ओजसा । यस् तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः ॥

parivārya anugaccanti laṃkām marditum ojasā | yas tu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ ||

न च सम्विजते मृत्योर् न च यूथाद् विधावति । प्रकम्पते च रोषेन तिर्यक्च पुनरीक्षते ॥

na ca samvijate mṛtyor na ca yūthād vidhāvati | prakampate ca roṣena tiryakca punarīkṣate ||

पश्यन् लाङ्गूलमपि च क्स्वेडत्येष महाबलः । महाबलो वीत भयो रम्यम् साल्वेय पर्वतम् ॥

paśyan lāṅgūlamapi ca ksveḍatyeṣa mahābalaḥ | mahābalo vīta bhayo ramyam sālveya parvatam ||

राजन् सततम् अध्यास्ते शरभो नाम यूथपः । एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः ॥

rājan satatam adhyāste śarabho nāma yūthapaḥ | etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ ||

राजन् शत सहस्राणि चत्वारिम्शत् तथैव च । यस् तु मेघ इव आकाशम् महान् आवृत्य तिष्ठति ॥

rājan śata sahasrāṇi catvārimśat tathaiva ca | yas tu megha iva ākāśam mahān āvṛtya tiṣṭhati ||

मध्ये वानर वीराणाम् सुराणाम् इव वासवः । भेरीणाम् इव सम्नादो यस्य एष श्रूयते महान् ॥

madhye vānara vīrāṇām surāṇām iva vāsavaḥ | bherīṇām iva samnādo yasya eṣa śrūyate mahān ||

घोरः शाखा मृग इन्द्राणाम् सम्ग्रामम् अभिकान्क्षताम् । एष पर्वतम् अध्यास्ते पारियात्रम् अनुत्तमम् ॥

ghoraḥ śākhā mṛga indrāṇām samgrāmam abhikānkṣatām | eṣa parvatam adhyāste pāriyātram anuttamam ||

युद्धे दुष्प्रसहो नित्यम् पनसो नाम यूथपः । एनम् शत सहस्राणाम् शत अर्धम् पर्युपासते ॥

yuddhe duṣprasaho nityam panaso nāma yūthapaḥ | enam śata sahasrāṇām śata ardham paryupāsate ||

यूथपा यूथप श्रेष्ठम् येषाम् यूथानि भागशः । यस् तु भीमाम् प्रवल्गन्तीम् चमूम् तिष्ठति शोभयन् ॥

yūthapā yūthapa śreṣṭham yeṣām yūthāni bhāgaśaḥ | yas tu bhīmām pravalgantīm camūm tiṣṭhati śobhayan ||

स्थिताम् तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः । एष दर्दर सम्काशो विनतो नाम यूथपः ॥

sthitām tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ | eṣa dardara samkāśo vinato nāma yūthapaḥ ||

पिबमः चरति पर्णाशाम् नदीनाम् उत्तमाम् नदीम् । षष्टिः शत सहस्राणि बलम् अस्य प्लवम् गमाः ॥

pibamaḥ carati parṇāśām nadīnām uttamām nadīm | ṣaṣṭiḥ śata sahasrāṇi balam asya plavam gamāḥ ||

त्वाम् आह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः । विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः ॥

tvām āhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ | vikrāntā balavantaśca yathā yūthāni bhāgaśaḥ ||

यस् तु गैरिक वर्ण आभम् वपुः पुष्यति वानरः । अवमत्य सदा सर्वान्वानरान् बलदर्पितः ॥

yas tu gairika varṇa ābham vapuḥ puṣyati vānaraḥ | avamatya sadā sarvānvānarān baladarpitaḥ ||

गवयो नाम तेजस्वी त्वाम् क्रोधाद् अभिवर्तते । एनम् शत सहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते । एष आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥

gavayo nāma tejasvī tvām krodhād abhivartate | enam śata sahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate | eṣa āśamsate laṃkām svena anīkena marditum ||

एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः काम रूपिणः । यूथपा यूथप श्रेष्ठा येषाम् सम्ख्या न विद्यते ॥

ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāma rūpiṇaḥ | yūthapā yūthapa śreṣṭhā yeṣām samkhyā na vidyate ||