Sarga 27

ताम्स्तु ते सम्प्रक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् । राघव अर्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥

tāmstu te samprakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān | rāghava arthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam ||

स्निग्धा यस्य बहु श्यामा बाला लान्गूलम् आश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोर कर्मणः ॥

snigdhā yasya bahu śyāmā bālā lāngūlam āśritāḥ | tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghora karmaṇaḥ ||

प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्य इव मरीचयः । पृथिव्याम् च अनुकृष्यन्ते हरो नाम एष यूथपः ॥

pragṛhītāḥ prakāśante sūryasya iva marīcayaḥ | pṛthivyām ca anukṛṣyante haro nāma eṣa yūthapaḥ ||

यम् पृष्ठतो अनुगच्चन्ति शतशो अथ सहस्रशः । वृक्षानुद्यम्य सहसा लङ्का रोहणतत्पराः ॥

yam pṛṣṭhato anugaccanti śataśo atha sahasraśaḥ | vṛkṣānudyamya sahasā laṅkā rohaṇatatparāḥ ||

यूथपा हरिराजस्य किम्कराः समुपस्थिताः । नीलान् इव महामेघाम्स् तिष्ठतो याम्स् तु पश्यसि ॥

yūthapā harirājasya kimkarāḥ samupasthitāḥ | nīlān iva mahāmeghāms tiṣṭhato yāms tu paśyasi ||

असितान् जन सम्काशान् युद्धे सत्य पराक्रमान् । असम्ख्येयान् अनिर्देश्यान् परम् पारम् इव उदधेः ॥

asitān jana samkāśān yuddhe satya parākramān | asamkhyeyān anirdeśyān param pāram iva udadheḥ ||

पर्वतेषु च ये केचिद् विषमेषु नदीषु च । एते त्वाम् अभिवर्तन्ते राजन्न् ऋष्काः सुदारुणाः ॥

parvateṣu ca ye kecid viṣameṣu nadīṣu ca | ete tvām abhivartante rājann ṛṣkāḥ sudāruṇāḥ ||

एषाम् मध्ये स्थितो राजन् भीम अक्षो भीम दर्शनः । पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः ॥

eṣām madhye sthito rājan bhīma akṣo bhīma darśanaḥ | parjanya iva jīmūtaiḥ samantāt parivāritaḥ ||

ऋक्षवन्तम् गिरि श्रेष्ठम् अध्यास्ते नर्मदाम् पिबन् । सर्व ऋक्षाणाम् अधिपतिर् धूम्रो नाम एष यूथपः ॥

ṛkṣavantam giri śreṣṭham adhyāste narmadām piban | sarva ṛkṣāṇām adhipatir dhūmro nāma eṣa yūthapaḥ ||

यवीयान् अस्य तु भ्राता पश्य एनम् पर्वत उपमम्भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस् तु पराक्रमे ॥ ६-२७-१० । ॥

yavīyān asya tu bhrātā paśya enam parvata upamambhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭas tu parākrame || 6-27-10 | ||

स एष जाम्बवान् नाम महायूथप यूथपः । प्रशान्तो गुरु वर्ती च सम्प्रहारेष्व् अमर्षणः ॥

sa eṣa jāmbavān nāma mahāyūthapa yūthapaḥ | praśānto guru vartī ca samprahāreṣv amarṣaṇaḥ ||

एतेन साह्यम् सुमहत् कृतम् शक्रस्य धीमता । देव असुरे जाम्बवता लब्धाः च बहवो वराः ॥

etena sāhyam sumahat kṛtam śakrasya dhīmatā | deva asure jāmbavatā labdhāḥ ca bahavo varāḥ ||

आरुह्य पर्वत अग्रेभ्यो महाअभ्र विपुलाः शिलाः । मुन्चन्ति विपुल आकारा न मृत्योर् उद्विजन्ति च ॥

āruhya parvata agrebhyo mahāabhra vipulāḥ śilāḥ | muncanti vipula ākārā na mṛtyor udvijanti ca ||

राक्षसानाम् च सदृशाः पिशाचानाम् च रोमशाः । एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्ति अग्नि तेजसः ॥

rākṣasānām ca sadṛśāḥ piśācānām ca romaśāḥ | etasya sainye bahavo vicaranti agni tejasaḥ ||

यम् त्व् एनम् अभिसम्रब्धम् प्लवमानम् इव स्थितम् । प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितम् यूथप यूथपम् ॥

yam tv enam abhisamrabdham plavamānam iva sthitam | prekṣante vānarāḥ sarve sthitam yūthapa yūthapam ||

एष राजन् सहस्र अक्षम् पर्युपास्ते हरि ईश्वरः । बलेन बल सम्पन्नो रम्भो नाम एष यूथपः ॥

eṣa rājan sahasra akṣam paryupāste hari īśvaraḥ | balena bala sampanno rambho nāma eṣa yūthapaḥ ||

यः स्थितम् योजने शैलम् गच्चन् पार्श्वेन सेवते । ऊर्ध्वम् तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥

yaḥ sthitam yojane śailam gaccan pārśvena sevate | ūrdhvam tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam ||

यस्मान् न परमम् रूपम् चतुष्पादेषु विद्यते । श्रुतः सम्नादनो नाम वानराणाम् पितामहः ॥

yasmān na paramam rūpam catuṣpādeṣu vidyate | śrutaḥ samnādano nāma vānarāṇām pitāmahaḥ ||

येन युद्धम् तदा दत्तम् रणे शक्रस्य धीमता । पराजयः च न प्राप्तः सो अयम् यूथप यूथपः ॥

yena yuddham tadā dattam raṇe śakrasya dhīmatā | parājayaḥ ca na prāptaḥ so ayam yūthapa yūthapaḥ ||

यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्य इव पराक्रमः । एष गन्धर्व कन्यायाम् उत्पन्नः कृष्ण वर्त्मना ॥

yasya vikramamāṇasya śakrasya iva parākramaḥ | eṣa gandharva kanyāyām utpannaḥ kṛṣṇa vartmanā ||

तत्र देवासुरे युद्धे साह्यार्थम् त्रिदिवौकसाम् । यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते ॥

tatra devāsure yuddhe sāhyārtham tridivaukasām | yatra vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate ||

यो राजा पर्वत इन्द्राणाम् बहु किम्नर सेविनाम् । विहार सुखदो नित्यम् भ्रातुस् ते राक्षस अधिप ॥

yo rājā parvata indrāṇām bahu kimnara sevinām | vihāra sukhado nityam bhrātus te rākṣasa adhipa ||

तत्र एष वसति श्रीमान् बलवान् वानर ऋषभः । युद्धेष्व् अकत्थनो नित्यम् क्रथनो नाम यूथपः ॥

tatra eṣa vasati śrīmān balavān vānara ṛṣabhaḥ | yuddheṣv akatthano nityam krathano nāma yūthapaḥ ||

वृतः कोटि सहस्रेण हरीणाम् समवस्थितः । एषैवाशम्सते लङ्काम् स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥

vṛtaḥ koṭi sahasreṇa harīṇām samavasthitaḥ | eṣaivāśamsate laṅkām svenānīkena marditum ||

यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान् । हस्तिनाम् वानराणाम् च पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

yo gaṅgāmanuparyeti trāsayan gajayūthapān | hastinām vānarāṇām ca pūrvavairamanusmaran ||

एष यूथपतिर्नेता गर्जन् गिरिगुहाशयः । गजान् रोधयते वन्यानारुजम्श्च महीरुहान् ॥

eṣa yūthapatirnetā garjan giriguhāśayaḥ | gajān rodhayate vanyānārujamśca mahīruhān ||

हरीणाम् वाहिनी मुख्यो नदीम् हैमवतीम् अनु । उशीर बीजम् आश्रित्य पर्वतम् मन्दर उपमम् ॥

harīṇām vāhinī mukhyo nadīm haimavatīm anu | uśīra bījam āśritya parvatam mandara upamam ||

रमते वानर श्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् । एनम् शत सहस्राणाम् सहस्रम् अभिवर्तते ॥

ramate vānara śreṣṭho divi śakra iva svayam | enam śata sahasrāṇām sahasram abhivartate ||

वीर्यविक्रमदृप्तानाम् नर्दताम् बाहुशालिनाम् । स एष नेता न्हैतेषाम् वानराणाम् महात्मनम् ॥

vīryavikramadṛptānām nardatām bāhuśālinām | sa eṣa netā nhaiteṣām vānarāṇām mahātmanam ||

स एष दुर्मर्षणो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः । वातेन इव उद्धतम् मेघम् यम् एनम् अनुपश्यसि ॥

sa eṣa durmarṣaṇo rājan pramāthī nāma yūthapaḥ | vātena iva uddhatam megham yam enam anupaśyasi ||

अनीकमपि सम्रब्धम् वानराणाम् तरस्विनाम् । उद्धूतमरुणाभासम् पवनेन समन्ततः ॥

anīkamapi samrabdham vānarāṇām tarasvinām | uddhūtamaruṇābhāsam pavanena samantataḥ ||

विवर्तमानम् बहुशो यत्र एतद् बहुलम् रजः । एते असित मुखा घोरा गो लान्गूला महाबलाः ॥

vivartamānam bahuśo yatra etad bahulam rajaḥ | ete asita mukhā ghorā go lāngūlā mahābalāḥ ||

शतम् शत सहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतु बन्धनम् । गो लान्गूलम् महावेगम् गव अक्षम् नाम यूथपम् ॥

śatam śata sahasrāṇi dṛṣṭvā vai setu bandhanam | go lāngūlam mahāvegam gava akṣam nāma yūthapam ||

परिवार्य अभिवर्तन्ते लंकाम् मर्दितुम् ओजसा । भ्रमर आचरिता यत्र सर्व काम फल द्रुमाः ॥

parivārya abhivartante laṃkām marditum ojasā | bhramara ācaritā yatra sarva kāma phala drumāḥ ||

यम् सूर्य तुल्य वर्ण आभम् अनुपर्येति पर्वतम् । यस्य भासा सदा भान्ति तद् वर्णा मृग पक्षिणः ॥

yam sūrya tulya varṇa ābham anuparyeti parvatam | yasya bhāsā sadā bhānti tad varṇā mṛga pakṣiṇaḥ ||

यस्य प्रस्थम् महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः । सर्वकामफला वृक्षाः सर्वे फलसमन्विताः ॥

yasya prastham mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ | sarvakāmaphalā vṛkṣāḥ sarve phalasamanvitāḥ ||

मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे । तत्र एष रमते राजन् रम्ये कान्चन पर्वते ॥

madhūni ca mahārhāṇi yasmin parvatasattame | tatra eṣa ramate rājan ramye kāncana parvate ||

मुख्यो वानर मुख्यानाम् केसरी नाम यूथपः । षष्टिर् गिरि सहस्राणाम् रम्याः कान्चन पर्वताः ॥

mukhyo vānara mukhyānām kesarī nāma yūthapaḥ | ṣaṣṭir giri sahasrāṇām ramyāḥ kāncana parvatāḥ ||

तेषाम् मध्ये गिरि वरस् त्वम् इव अनघ रक्षसाम् । तत्र एते कपिलाः श्वेतास् ताम्र आस्या मधु पिन्गलाः ॥

teṣām madhye giri varas tvam iva anagha rakṣasām | tatra ete kapilāḥ śvetās tāmra āsyā madhu pingalāḥ ||

निवसन्ति उत्तम गिरौ तीक्ष्ण दम्ष्ट्रा नख आयुधाः । सिम्ह इव चतुर् दम्ष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥

nivasanti uttama girau tīkṣṇa damṣṭrā nakha āyudhāḥ | simha iva catur damṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ ||

सर्वे वैश्वनर समा ज्वलित आशी विष उपमाः । सुदीर्घ अन्चित लान्गूला मत्त मातम्ग सम्निभाः ॥

sarve vaiśvanara samā jvalita āśī viṣa upamāḥ | sudīrgha ancita lāngūlā matta mātamga samnibhāḥ ||

महापर्वत सम्काशा महाजीमूत निस्वनाः । वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः ॥

mahāparvata samkāśā mahājīmūta nisvanāḥ | vṛttapiṅgalanetrā hi mahābhīmagatisvanāḥ ||

मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्काम् समीक्ष्य ते । एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् ॥

mardayantīva te sarve tasthurlaṅkām samīkṣya te | eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān ||

जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति बुद्धिमान् । नाम्ना पृथिव्याम् विख्यातो राजन् शत बली इति यः ॥

jayārthī nityamādityamupatiṣṭhati buddhimān | nāmnā pṛthivyām vikhyāto rājan śata balī iti yaḥ ||

एष एव आशम्सते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् । विक्रान्तो बलवान् शूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥

eṣa eva āśamsate laṃkām svena anīkena marditum | vikrānto balavān śūraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ ||

रामप्रियार्थम् प्राणानाम् दयाम् न कुरुते हरिः । गजो गव अक्षो गवयो नलो नीलः च वानरः । एक एक एव यूथानाम् कोटिभिर् दशभिर् वृतः ॥

rāmapriyārtham prāṇānām dayām na kurute hariḥ | gajo gava akṣo gavayo nalo nīlaḥ ca vānaraḥ | eka eka eva yūthānām koṭibhir daśabhir vṛtaḥ ||

तथा अन्ये वानर श्रेष्ठा विन्ध्य पर्वत वासिनः । न शक्यन्ते बहुत्वात् तु सम्ख्यातुम् लघु विक्रमाः ॥

tathā anye vānara śreṣṭhā vindhya parvata vāsinaḥ | na śakyante bahutvāt tu samkhyātum laghu vikramāḥ ||

सर्वे महाराज महाप्रभावाः । सर्वे महाशैल निकाश कायाः । सर्वे समर्थाः पृथिवीम् क्षणेन । कर्तुम् प्रविध्वस्त विकीर्ण शैलाम् ॥

sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ | sarve mahāśaila nikāśa kāyāḥ | sarve samarthāḥ pṛthivīm kṣaṇena | kartum pravidhvasta vikīrṇa śailām ||