Sarga 111

अथ संस्मारयामास राघवं मातलिस्तदा । अजानन्निव किं वीर त्वमेनमनुवर्तसे ।। ६.१११. ॥

atha saṃsmārayāmāsa rāghavaṃ mātalistadā | ajānanniva kiṃ vīra tvamenamanuvartase || 6.111. ||

विसृजास्मै वधाय त्वमस्त्रं पैतामहं प्रभो । विनाशकालः कथितो यः सुरैः सो ऽद्य वर्तत ।। ६.१११. ॥

visṛjāsmai vadhāya tvamastraṃ paitāmahaṃ prabho | vināśakālaḥ kathito yaḥ suraiḥ so 'dya vartata || 6.111. ||

ततः संस्मारितो रामस्तेन वाक्येन मातलेः । जग्राह सशरं दीप्तं निश्वसन्तमिवोरगम् ।। ६.१११. ॥

tataḥ saṃsmārito rāmastena vākyena mātaleḥ | jagrāha saśaraṃ dīptaṃ niśvasantamivoragam || 6.111. ||

यमस्मै प्रथमं प्रादादगस्त्यो भगवानृषिः । ब्रह्मदत्तं महाबाणममोघं युधि वीर्यवान् ।। ६.१११. ॥

yamasmai prathamaṃ prādādagastyo bhagavānṛṣiḥ | brahmadattaṃ mahābāṇamamoghaṃ yudhi vīryavān || 6.111. ||

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वमिन्द्रार्थममितौजसा । दत्तं सुरपतेः पूर्वं त्रिलोकजयकाङ्क्षिणः ।। ६.१११. ॥

brahmaṇā nirmitaṃ pūrvamindrārthamamitaujasā | dattaṃ surapateḥ pūrvaṃ trilokajayakāṅkṣiṇaḥ || 6.111. ||

यस्य वाजेषु पवनः फले पावकभास्करौ । शरीरमाकाशमयं गौरवे मेरुमन्दरौ ।। ६.१११. ॥

yasya vājeṣu pavanaḥ phale pāvakabhāskarau | śarīramākāśamayaṃ gaurave merumandarau || 6.111. ||

जाज्वल्यमानं वपुषा सुपुङ्खं हेमभूषितम् । तेजसा सर्वभूतानां कृतं भास्करवर्चसम् ।। ६.१११. ॥

jājvalyamānaṃ vapuṣā supuṅkhaṃ hemabhūṣitam | tejasā sarvabhūtānāṃ kṛtaṃ bhāskaravarcasam || 6.111. ||

सधूममिव कालाग्निं दीप्तमाशीविषं यथा । परनागाश्ववृन्दानां भेदनं क्षिप्रकारिणम् ।। ६.१११. ॥

sadhūmamiva kālāgniṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā | paranāgāśvavṛndānāṃ bhedanaṃ kṣiprakāriṇam || 6.111. ||

द्वाराणां परिघाणां च गिरीणामपि भेदनम् । नानारुधिरसिक्ताङ्गं मेदोदिग्धं सुदारुणम् ।। ६.१११. ॥

dvārāṇāṃ parighāṇāṃ ca girīṇāmapi bhedanam | nānārudhirasiktāṅgaṃ medodigdhaṃ sudāruṇam || 6.111. ||

वज्रसारं महानादं नानासमितिदारणम् । सर्ववित्रासनं भीमं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।। ६.१११. ॥

vajrasāraṃ mahānādaṃ nānāsamitidāraṇam | sarvavitrāsanaṃ bhīmaṃ śvasantamiva pannagam || 6.111. ||

कङ्कगृध्रवलानां च गोमायुगणरक्षसाम् । नित्यं भक्ष्यप्रदं युद्धे यमरूपं भयावहम् ।। ६.१११. ॥

kaṅkagṛdhravalānāṃ ca gomāyugaṇarakṣasām | nityaṃ bhakṣyapradaṃ yuddhe yamarūpaṃ bhayāvaham || 6.111. ||

नन्दनं वानरेन्द्राणां रक्षसामवसादनम् । वाजितं विविधैर्वाजैश्चारुचित्रैर्गरुत्मतः ।। ६.१११. ॥

nandanaṃ vānarendrāṇāṃ rakṣasāmavasādanam | vājitaṃ vividhairvājaiścārucitrairgarutmataḥ || 6.111. ||

तमुत्तमेषुं लोकानामिक्ष्वाकुभयनाशनम् । द्विषतां कीर्तिहरणं प्रहर्षकरमात्मनः ।। ६.१११. ॥

tamuttameṣuṃ lokānāmikṣvākubhayanāśanam | dviṣatāṃ kīrtiharaṇaṃ praharṣakaramātmanaḥ || 6.111. ||

अभिमन्त्र्य ततो रामस्तं महेषुं महाबलः । वेदप्रोक्तेन विधिना सन्दधे कार्मुके बली ।। ६.१११. ॥

abhimantrya tato rāmastaṃ maheṣuṃ mahābalaḥ | vedaproktena vidhinā sandadhe kārmuke balī || 6.111. ||

तस्मिन् सन्धीयमाने तु राघवेण शरोत्तमे । सर्वभूतानि वित्रेसुश्चचाल च वसुन्धरा ।। ६.१११.१५ ।। स रावणाय सङ्क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् । चिक्षेप परमायत्तस्तं शरं मर्मघातिनम् ।। ६.१११. ॥

tasmin sandhīyamāne tu rāghaveṇa śarottame | sarvabhūtāni vitresuścacāla ca vasundharā || 6.111.15 || sa rāvaṇāya saṅkruddho bhṛśamāyamya kārmukam | cikṣepa paramāyattastaṃ śaraṃ marmaghātinam || 6.111. ||

स वज्र इव दुर्धर्षो वज्रिबाहुविसर्जितः । कृतान्त इव चावार्यो न्यपतद्रावणोरसि ।। ६.१११. ॥

sa vajra iva durdharṣo vajribāhuvisarjitaḥ | kṛtānta iva cāvāryo nyapatadrāvaṇorasi || 6.111. ||

स विसृष्टो महावेगः शरीरान्तकरः शरः । बिभेद हृदयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।। ६.१११. ॥

sa visṛṣṭo mahāvegaḥ śarīrāntakaraḥ śaraḥ | bibheda hṛdayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 6.111. ||

रुधिराक्तः स वेगेन जीवितान्तकरः शरः । रावणस्य हरन् प्राणान् विवेश धरणीतलम् ।। ६.१११. ॥

rudhirāktaḥ sa vegena jīvitāntakaraḥ śaraḥ | rāvaṇasya haran prāṇān viveśa dharaṇītalam || 6.111. ||

स शरो रावणं हत्वा रुधिरार्दीकृतच्छविः । कृतकर्मा निभृतवत् स्वतूणीं पुनरागमत् ।। ६.१११. ॥

sa śaro rāvaṇaṃ hatvā rudhirārdīkṛtacchaviḥ | kṛtakarmā nibhṛtavat svatūṇīṃ punarāgamat || 6.111. ||

तस्य हस्ताद्धतस्याशु कार्मुकं तत् ससायकम् । निपपात सह प्राणैर्भ्रश्यमानस्य जीवितात् ।। ६.१११. ॥

tasya hastāddhatasyāśu kārmukaṃ tat sasāyakam | nipapāta saha prāṇairbhraśyamānasya jīvitāt || 6.111. ||

गतासुर्भीमवेगस्तु नैर्ऋतेन्द्रो महाद्युतिः । पपात स्यन्दनाद्भूमौ वृत्रो वज्रहतो यथा ।। ६.१११. ॥

gatāsurbhīmavegastu nairṛtendro mahādyutiḥ | papāta syandanādbhūmau vṛtro vajrahato yathā || 6.111. ||

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ हतशेषा निशाचराः । हतनाथा भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः ।। ६.१११. ॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ | hatanāthā bhayatrastāḥ sarvataḥ sampradudruvuḥ || 6.111. ||

नर्दन्तश्चाभिपेतुस्तान् वानरा द्रुमयोधिनः । । ६.१११. ॥

nardantaścābhipetustān vānarā drumayodhinaḥ | | 6.111. ||

दशग्रीववधं दृष्ट्वा विजयं राघवस्य च । अर्दिता वानरैर्हृष्टैर्लङ्कामभ्यपतन् भयात् । गताश्रयत्वात् करुणैर्बाष्पप्रस्रवणैर्मुखैः ।। ६.१११. ॥

daśagrīvavadhaṃ dṛṣṭvā vijayaṃ rāghavasya ca | arditā vānarairhṛṣṭairlaṅkāmabhyapatan bhayāt | gatāśrayatvāt karuṇairbāṣpaprasravaṇairmukhaiḥ || 6.111. ||

ततो विनेदुः संहृष्टा वानरा जितकाशिनः । वदन्तो राघवजयं रावणस्य च तद्वधम् ।। ६.१११. ॥

tato vineduḥ saṃhṛṣṭā vānarā jitakāśinaḥ | vadanto rāghavajayaṃ rāvaṇasya ca tadvadham || 6.111. ||

अथान्तरिक्षे व्यनदत् सौम्यस्त्रिदशदुन्दुभिः । दिव्यगन्धवहस्तत्र मारुतः ससुखो ववौ ।। ६.१११. ॥

athāntarikṣe vyanadat saumyastridaśadundubhiḥ | divyagandhavahastatra mārutaḥ sasukho vavau || 6.111. ||

निपपातान्तरिक्षाच्च पुष्पवृष्टिस्तदा भुवि । किरन्ती राघवरथं दुरवापा मनोरमा ।। ६.१११. ॥

nipapātāntarikṣācca puṣpavṛṣṭistadā bhuvi | kirantī rāghavarathaṃ duravāpā manoramā || 6.111. ||

राघवस्तवसंयुक्ता गगने ऽपि च शुश्रुवे । साधु साध्विति वागग्र्या दैवतानां महात्मनाम् ।। ६.१११. ॥

rāghavastavasaṃyuktā gagane 'pi ca śuśruve | sādhu sādhviti vāgagryā daivatānāṃ mahātmanām || 6.111. ||

आविवेश महाहर्षो देवानां चारणैः सह । रावणे निहते रौद्रे सर्वलोकभयङ्करे ।। ६.१११. ॥

āviveśa mahāharṣo devānāṃ cāraṇaiḥ saha | rāvaṇe nihate raudre sarvalokabhayaṅkare || 6.111. ||

ततः सकामं सुग्रीवमङ्गदं च महाबलम् । चकार राघवः प्रीतो हत्वा राक्षसपुङ्गवम् ।। ६.१११. ॥

tataḥ sakāmaṃ sugrīvamaṅgadaṃ ca mahābalam | cakāra rāghavaḥ prīto hatvā rākṣasapuṅgavam || 6.111. ||

ततः प्रजग्मुः प्रशमं मरुद्गणा दिशः प्रसेदुर्विमलं नभो ऽबवत् । मही चकम्पे न हि मारुतो ववौ स्थिरप्रभश्चाप्यभवद्दिवाकरः ।। ६.१११. ॥

tataḥ prajagmuḥ praśamaṃ marudgaṇā diśaḥ prasedurvimalaṃ nabho 'bavat | mahī cakampe na hi māruto vavau sthiraprabhaścāpyabhavaddivākaraḥ || 6.111. ||

ततस्तु सुग्रीवविभीषणादयः सुहृद्विशेषाः सहलक्ष्मणास्तदा । समेत्य हृष्टा विजयेन राघवं रणे ऽभिरामं विधिना ह्यपूजयन् ।। ६.१११. ॥

tatastu sugrīvavibhīṣaṇādayaḥ suhṛdviśeṣāḥ sahalakṣmaṇāstadā | sametya hṛṣṭā vijayena rāghavaṃ raṇe 'bhirāmaṃ vidhinā hyapūjayan || 6.111. ||

स तु निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः स्वजनबलाभिवृतो रणे रराज । रघुकुलनृपनन्दनो महौजास्त्रिदशगणैरभिसंवृतो यथेन्द्रः ।। ६.१११. ॥

sa tu nihataripuḥ sthirapratijñaḥ svajanabalābhivṛto raṇe rarāja | raghukulanṛpanandano mahaujāstridaśagaṇairabhisaṃvṛto yathendraḥ || 6.111. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||