Sarga 110

तौ तदा युद्ध्यमानौ तु समरे रामरावणौ । ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ।। ६.११०. ॥

tau tadā yuddhyamānau tu samare rāmarāvaṇau | dadṛśuḥ sarvabhūtāni vismitenāntarātmanā || 6.110. ||

अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ । परस्परमभिक्रुद्धौ परस्परमभिद्रुतौ ।। ६.११०. ॥

ardayantau tu samare tayostau syandanottamau | parasparamabhikruddhau parasparamabhidrutau || 6.110. ||

परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः । मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च । दर्शयन्तौ बहुविधां सूतसारथ्यजां गतिम् ।। ६.११०. ॥

parasparavadhe yuktau ghorarūpau babhūvatuḥ | maṇḍalāni ca vīthīśca gatapratyāgatāni ca | darśayantau bahuvidhāṃ sūtasārathyajāṃ gatim || 6.110. ||

अर्दयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः । गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तननिवर्तने ।। ६.११०. ॥

ardayan rāvaṇaṃ rāmo rāghavaṃ cāpi rāvaṇaḥ | gativegaṃ samāpannau pravartananivartane || 6.110. ||

क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ । चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदौ यथा ।। ६.११०. ॥

kṣipatoḥ śarajālāni tayostau syandanottamau | ceratuḥ saṃyugamahīṃ sāsārau jaladau yathā || 6.110. ||

दर्शयित्वा तथा तौ तु गतिं बहुविधां रणे । परस्परस्याभिमुखौ पुनरेवावतस्थतुः ।। ६.११०. ॥

darśayitvā tathā tau tu gatiṃ bahuvidhāṃ raṇe | parasparasyābhimukhau punarevāvatasthatuḥ || 6.110. ||

धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् । पताकाश्च पताकाभिः समेयुः स्थितयोस्तदा ।। ६.११०. ॥

dhuraṃ dhureṇa rathayorvaktraṃ vaktreṇa vājinām | patākāśca patākābhiḥ sameyuḥ sthitayostadā || 6.110. ||

रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः । चतुर्भिश्चतुरो दीप्तैर्हयान् प्रत्यपसर्पयत् ।। ६.११०. ॥

rāvaṇasya tato rāmo dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ | caturbhiścaturo dīptairhayān pratyapasarpayat || 6.110. ||

स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे । मुमोच निशितान् बाणान् राघवाय निशाचरः ।। ६.११०. ॥

sa krodhavaśamāpanno hayānāmapasarpaṇe | mumoca niśitān bāṇān rāghavāya niśācaraḥ || 6.110. ||

सो ऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः । जगाम न विकारं च न चापि व्यथितो ऽभवत् ।। ६.११०. ॥

so 'tividdho balavatā daśagrīveṇa rāghavaḥ | jagāma na vikāraṃ ca na cāpi vyathito 'bhavat || 6.110. ||

चिक्षेप च पुनर्बाणान् वज्रपातसमस्वनान् । साराथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य निशाचरः ।। ६.११०. ॥

cikṣepa ca punarbāṇān vajrapātasamasvanān | sārāthiṃ vajrahastasya samuddiśya niśācaraḥ || 6.110. ||

मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः । न सूक्ष्ममपि सम्मोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि ।। ६.११०. ॥

mātalestu mahāvegāḥ śarīre patitāḥ śarāḥ | na sūkṣmamapi sammohaṃ vyathāṃ vā pradaduryudhi || 6.110. ||

तया धर्षणया क्रुद्धो मातलेर्न तथा ऽ ऽत्मनः । चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम् ।। ६.११०. ॥

tayā dharṣaṇayā kruddho mātalerna tathā ' 'tmanaḥ | cakāra śarajālena rāghavo vimukhaṃ ripum || 6.110. ||

विंशतं त्रिंशतं षष्टिं शतशो ऽथ सहस्रशः । मुमोच राघवो वीरः सायकान् स्यन्दने रिपोः ।। ६.११०. ॥

viṃśataṃ triṃśataṃ ṣaṣṭiṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ | mumoca rāghavo vīraḥ sāyakān syandane ripoḥ || 6.110. ||

रावणो ऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः । गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे ।। ६.११०. ॥

rāvaṇo 'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ | gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayadraṇe || 6.110. ||

तत्प्रवृत्तं महद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । । ६.११०. ॥

tatpravṛttaṃ mahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | | 6.110. ||

गदानां मुसलानां च परिघाणां च निस्वनैः । शराणां पुङ्खपातैश्च क्षुभिताः सप्त सागराः ।। ६.११०. ॥

gadānāṃ musalānāṃ ca parighāṇāṃ ca nisvanaiḥ | śarāṇāṃ puṅkhapātaiśca kṣubhitāḥ sapta sāgarāḥ || 6.110. ||

क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः । व्यथिताः पन्नगाः सर्वे दानवाश्च सहस्रशः ।। ६.११०. ॥

kṣubdhānāṃ sāgarāṇāṃ ca pātālatalavāsinaḥ | vyathitāḥ pannagāḥ sarve dānavāśca sahasraśaḥ || 6.110. ||

चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना । भास्करो निष्प्रभश्चासीन्न ववौ चापि मारुतः ।। ६.११०. ॥

cakampe medinī kṛtsnā saśailavanakānanā | bhāskaro niṣprabhaścāsīnna vavau cāpi mārutaḥ || 6.110. ||

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिन्नरमहोरगाः ।। ६.११०. ॥

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | cintāmāpedire sarve sakinnaramahoragāḥ || 6.110. ||

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः । जयतां राघवः सङ्ख्ये रावणं राक्षसेश्वरम् ।। ६.११०. ॥

svasti gobrāhmaṇebhyastu lokāstiṣṭhantu śāśvatāḥ | jayatāṃ rāghavaḥ saṅkhye rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram || 6.110. ||

एवं जपन्तो ऽपश्यंस्ते देवाः सर्षिगणास्तदा । रामरावणयोर्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ।। ६.११०. ॥

evaṃ japanto 'paśyaṃste devāḥ sarṣigaṇāstadā | rāmarāvaṇayoryuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam || 6.110. ||

गन्धर्वाप्सरसां सङ्घा दृष्ट्वा युद्धमनूपमम् । । ६.११०. ॥

gandharvāpsarasāṃ saṅghā dṛṣṭvā yuddhamanūpamam | | 6.110. ||

गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव । एवं ब्रुवन्तो ददृशुस्तद्युद्धं रामरावणम् ।। ६.११०. ॥

gaganaṃ gaganākāraṃ sāgaraḥ sāgaropamaḥ | rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva | evaṃ bruvanto dadṛśustadyuddhaṃ rāmarāvaṇam || 6.110. ||

ततः क्रुद्धो महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः । सन्धाय धनुषा रामः क्षुरमाशीविषोपमम् ।। ६.११०. ॥

tataḥ kruddho mahābāhū raghūṇāṃ kīrtivardhanaḥ | sandhāya dhanuṣā rāmaḥ kṣuramāśīviṣopamam || 6.110. ||

रावणस्य शिरो ऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् । तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्ट्वं लोकैस्त्रिभिस्तदा ।। ६.११०. ॥

rāvaṇasya śiro 'cchindacchrīmajjvalitakuṇḍalam | tacchiraḥ patitaṃ bhūmau dṛṣṭvaṃ lokaistribhistadā || 6.110. ||

तस्यैव सदृशं चान्यद्रावणस्योत्थितं शिरः । तत् क्षिप्रं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा ।। ६.११०. ॥

tasyaiva sadṛśaṃ cānyadrāvaṇasyotthitaṃ śiraḥ | tat kṣipraṃ kṣiprahastena rāmeṇa kṣiprakāriṇā || 6.110. ||

द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः । छिन्नमात्रं तु तच्छीर्षं पुनरन्यत् स्म दृश्यते ।। ६.११०. ॥

dvitīyaṃ rāvaṇaśiraśchinnaṃ saṃyati sāyakaiḥ | chinnamātraṃ tu tacchīrṣaṃ punaranyat sma dṛśyate || 6.110. ||

तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नं रामेण सायकैः । एवमेकशतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् ।। ६.११०. ॥

tadapyaśanisaṅkāśaiśchinnaṃ rāmeṇa sāyakaiḥ | evamekaśataṃ chinnaṃ śirasāṃ tulyavarcasām || 6.110. ||

न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये । । ६.११०. ॥

na caiva rāvaṇasyānto dṛśyate jīvitakṣaye | | 6.110. ||

ततः सर्वास्त्रविद्वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः । मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः ।। ६.११०. ॥

tataḥ sarvāstravidvīraḥ kausalyānandavardhanaḥ | mārgaṇairbahubhiryuktaścintayāmāsa rāghavaḥ || 6.110. ||

मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः । क्रौञ्चावने विराधस्तु कबन्धो दण्डकावने ।। ६.११०. ॥

mārīco nihato yaistu kharo yaistu sadūṣaṇaḥ | krauñcāvane virādhastu kabandho daṇḍakāvane || 6.110. ||

यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितो ऽम्बुधिः । त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम । किं नु तत्कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ।। ६.११०. ॥

yaiḥ sālā girayo bhagnā vālī ca kṣubhito 'mbudhiḥ | ta ime sāyakāḥ sarve yuddhe prātyayikā mama | kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāvaṇe mandatejasaḥ || 6.110. ||

इति चिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्च संयुगे । ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ।। ६.११०.३४ ।। ा मम । रावणो ऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः । गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे ।। ६.११०. ॥

iti cintāparaścāsīdapramattaśca saṃyuge | vavarṣa śaravarṣāṇi rāghavo rāvaṇorasi || 6.110.34 || ā mama | rāvaṇo 'pi tataḥ kruddho rathastho rākṣaseśvaraḥ | gadāmusalavarṣeṇa rāmaṃ pratyardayadraṇe || 6.110. ||

तत् प्रवृत्तं महद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि ।। ६.११०. ॥

tat pravṛttaṃ mahadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | antarikṣe ca bhūmau ca punaśca girimūrdhani || 6.110. ||

देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम् । पश्यतां तन्महद्युद्धं सर्वरात्रमवर्तत ।। ६.११०. ॥

devadānavayakṣāṇāṃ piśācoragarakṣasām | paśyatāṃ tanmahadyuddhaṃ sarvarātramavartata || 6.110. ||

नैव रात्रं न दिवसं न मुहूर्तं न च क्षणम् । रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति ।। ६.११०. ॥

naiva rātraṃ na divasaṃ na muhūrtaṃ na ca kṣaṇam | rāmarāvaṇayoryuddhaṃ virāmamupagacchati || 6.110. ||

दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य । सुरवररथसारथिर्महान् रणगतमेनमुवाच वाक्यमाशु ।। ६.११०. ॥

daśarathasutarākṣasendrayorjayamanavekṣya raṇe sa rāghavasya | suravararathasārathirmahān raṇagatamenamuvāca vākyamāśu || 6.110. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे दशोत्तरशततमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe daśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||