Ramayana · Sarga 7.58

Sarga 58

सर्गः 58

Lakshmana remarks how the consecrated Nimi would not forgive Vasishtha

Full sarga summary

Lakshmana remarks how the consecrated Nimi would not forgive Vasishtha -- Rama replies that forbearance is not in every man and tells of Yayati, son of Nahusha, with his two wives, the favoured Sharmishtha, mother of Puru, and the slighted Devayani, mother of Yadu -- the grieving Devayani summons her father Shukra, who in wrath pronounces a curse.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
58.1VR-7-58-1

एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा । प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।। ७.५८. ॥

evaṃ bruvati rāme tu lakṣmaṇaḥ paravīrahā | pratyuvāca mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवंthusब्रुवतिwhile speakingरामेRamaतुindeedलक्ष्मणःLakshmanaपरवीरहाthe destroyer of enemy heroesप्रत्युवाचrepliedमहात्मानम्to the great-souled oneज्वलन्तम्blazingइवas ifतेजसाwith splendor.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Rama was speaking thus, Lakshmana, the destroyer of enemy heroes, replied to the great-souled Rama, who was shining as if blazing with splendor.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के इस प्रकार कहनेपर शत्रुवीरों का संहार करनेवाले लक्ष्मण ने तेज से जलते हुए-से उन महात्मा को उत्तर दिया

Hinglish
58.2VR-7-58-2

महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् । निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेस्सह ।। ७.५८. ॥

mahadadbhutamāścaryaṃ videhasya purātanam | nirvṛttaṃ rājaśārdūla vasiṣṭhasya nimessaha || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महत्greatअद्भुतम्wonderfulआश्चर्यम्astonishing eventविदेहस्यof Videhaपुरातनम्ancientनिर्वृत्तम्occurredराजशार्दूलO tiger among kingsवसिष्ठस्यof Vasishthaनिमेःof Nimiसहwith.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO tiger among kings, a great and ancient astonishing event concerning Videha occurred involving Vasishtha and Nimi.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजसिंह! वसिष्ठ और निमि के बीच जो घटा, वह विदेह का प्राचीन वृत्तान्त महान् और अद्भुत आश्चर्य है

Hinglish
58.3VR-7-58-3

निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः । न क्षमां कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः ।। ७.५८. ॥

nimistu kṣatriyaḥ śūro viśeṣeṇa ca dīkṣitaḥ | na kṣamāṃ kṛtavānrājā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निमिःNimiतुbutक्षत्रियःa Kshatriyaशूरःbraveविशेषेणespeciallyचandदीक्षितःinitiatedनnotक्षमाम्forgivenessकृतवान्showedराजाthe kingवसिष्ठस्यof Vasishthaमहात्मनःthe great-souled one.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBut King Nimi, a brave Kshatriya who was especially initiated into a sacrifice, did not show forgiveness towards the great-souled Vasishtha.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)निमि तो शूर क्षत्रिय थे और विशेष रूप से दीक्षित भी थे; तो भी उन राजा ने महात्मा वसिष्ठ को क्षमा नहीं किया

Hinglish
58.4VR-7-58-4

एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः । उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ।। ७.५८. ॥

evamuktastu tenāyaṃ śrīmān kṣatriyapuṅgavaḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ sarvaśāstraviśāradam || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्thusउक्तःspokenतुindeedतेनby himअयम्thisश्रीमान्gloriousक्षत्रियपुङ्गवःbest among Kshatriyasउवाचspokeलक्ष्मणम्to Lakshmanaवाक्यम्wordsसर्वशास्त्रविशारदम्skilled in all scriptures.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus addressed by him (Lakshmana), the glorious Rama, the best among Kshatriyas, spoke words to Lakshmana, who was skilled in all scriptures.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनके ऐसा कहनेपर श्रीमान् क्षत्रियशिरोमणि श्रीराम ने सर्वशास्त्रविशारद लक्ष्मण से यह वचन कहा

Hinglish
58.5VR-7-58-5

रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् । न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ।। ७.५८. ॥

rāmo ramayatāṃ śreṣṭho bhrātaraṃ dīptatejasam | na sarvatra kṣamā vīra puruṣeṣu pradṛśyate || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामोRamaरमयतांamong those who delightश्रेष्ठोthe bestभ्रातरंto his brotherदीप्ततेजसम्of blazing splendorनnotसर्वत्रeverywhereक्षमाforgiveness/patienceवीरO heroपुरुषेषुamong menप्रदृश्यतेis seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, the best among those who delight, addresses his brother of blazing splendor, stating that forgiveness is not always observed among all men, O hero.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रमानेवालों में श्रेष्ठ श्रीराम ने दीप्त तेजवाले अपने भाई से कहा—"वीर! सब पुरुषों में सर्वत्र क्षमा नहीं देखी जाती

Hinglish
58.6VR-7-58-6

सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना । सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ।। ७.५८. ॥

saumitre duḥsaho roṣo yathā kṣānto yayātinā | sattvānugaṃ puraskṛtya tannibodha samāhitaḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौमित्रेO son of Sumitra (Lakshmana)दुःसहोdifficult to bearरोषोangerयथाasक्षान्तोendured/forgivenययातिनाby Yayatiसत्त्वानुगंfollowing virtue/goodnessपुरस्कृत्यhaving placed in front/consideringतत्thatनिबोधunderstandसमाहितःwith concentrated mind.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Lakshmana, understand with a concentrated mind how the unbearable anger was endured by Yayati, considering the path of virtue.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सौमित्रे! रोष सहना कठिन होता है; फिर भी ययाति ने उसे किस प्रकार सहा, यह सत्त्व के अनुसरण को सामने रखकर एकाग्र होकर सुनो

Hinglish
58.7VR-7-58-7

नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः । तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ।। ७.५८. ॥

nahuṣasya suto rājā yayātiḥ pauravardhanaḥ | tasya bhāryādvayaṃ saumya rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नहुषस्यof NahushaसुतोsonराजाkingययातिःYayatiपौरवर्धनःwho increased the Paurava lineageतस्यhisभार्याद्वयंtwo wivesसौम्यO gentle oneरूपेणin beautyअप्रतिमंunequalledभुविon earth.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO gentle one, King Yayati, the son of Nahusha and augmenter of the Paurava lineage, had two wives whose beauty was unequalled on earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सौम्य! नहुष के पुत्र राजा ययाति पुरुवंश के वर्धक थे। उनकी दो भार्याएँ थीं, जिनका रूप पृथ्वीपर अनुपम था

Hinglish
58.8VR-7-58-8

एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता । शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ।। ७.५८. ॥

ekā tu tasya rājarṣernāhuṣasya puraskṛtā | śarmiṣṭhā nāma daiteyī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एकाoneतुindeedतस्यof himराजर्षेःof the royal sageनाहुषस्यof Nahusha's son (Yayati)पुरस्कृताhonored/chiefशर्मिष्ठाSharmishthaनामnamedदैतेयीdaughter of a Daityaदुहिताdaughterवृषपर्वणःof Vrishaparvan.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOne of those wives, honored by the royal sage Yayati, son of Nahusha, was named Sharmishtha, the daughter of the Daitya king Vrishaparvan.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन नहुषनन्दन राजर्षि की एक पत्नी वृषपर्वा की पुत्री दैत्यकन्या शर्मिष्ठा थी, जो उन्हें अधिक प्रिय थी

Hinglish
58.9VR-7-58-9

अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ । न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ।। ७.५८. ॥

anyā tūśanasaḥ patnī yayāteḥ puruṣarṣabha | na tu sā dayitā rājño devayānī sumadhyamā || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अन्याthe otherतुindeedऊशनसःof Ushanas (Shukra)पत्नीdaughter (literally wife, but here refers to daughter of Ushanas who became Yayati's wife)ययातेःof Yayatiपुरुषर्षभO best among menनnotतुbutसाsheदयिताbelovedराज्ञोof the kingदेवयानीDevayaniसुमध्यमाslender-waisted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best among men, the other wife of Yayati was Devayani, the daughter of Ushanas, but that slender-waisted Devayani was not beloved by the king.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पुरुषश्रेष्ठ! दूसरी उशना शुक्राचार्य की पुत्री सुमध्यमा देवयानी थी, किंतु वह राजा को उतनी प्रिय न थी

Hinglish
58.10VR-7-58-10

तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ । शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा ।। ७.५८. ॥

tayoḥ putrau tu sambhūtau rūpavantau samāhitau | śarmiṣṭhā 'janayatpūruṃ devayānī yaduṃ tadā || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तयोःof themपुत्रौtwo sonsतुindeedसम्भूतौwere bornरूपवन्तौhandsomeसमाहितौwell-composedशर्मिष्ठाSharmishthaअजनयत्gave birth toपूरुंPuruदेवयानीDevayaniयदुंYaduतदाthen
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen, two handsome and well-composed sons were born to them; Sharmishtha gave birth to Puru, and Devayani gave birth to Yadu.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन दोनों से रूपवान् और सुसंस्कृत दो पुत्र उत्पन्न हुए—शर्मिष्ठा ने पूरु को जन्म दिया और देवयानी ने यदु को

Hinglish
58.11VR-7-58-11

पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च । ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ।। ७.५८. ॥

pūrustu dayito rājño guṇairmātṛkṛtena ca | tato duḥkhasamāviṣṭo yadurmātaramabravīt || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पूरुस्तुPuruदयितोbelovedराज्ञोof the kingगुणैःby qualitiesमातृकृतेनand because of his mother's situationचandततोthenदुःखसमाविष्टोfilled with sorrowयदुःYaduमातरम्to his motherअब्रवीत्spoke
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPuru was beloved by the king due to his qualities and his mother's situation, so Yadu, filled with sorrow, then spoke to his mother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)गुणों के कारण तथा माता के कारण भी पूरु राजा को अधिक प्रिय था। इससे दुःख से भरकर यदु ने अपनी माता से कहा—

Hinglish
58.12VR-7-58-12

भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः । सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ।। ७.५८. ॥

bhārgavasya kule jātā devasyākliṣṭakarmaṇaḥ | sahase hṛdgataṃ duḥkhamavamānaṃ ca duḥsaham || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भार्गवस्यof Bhriguकुलेin the lineageजाताbornदेवस्यof the divine oneअक्लिष्टकर्मणःwhose deeds are unblemishedसहसेyou endureहृद्गतंdeep-seatedदुःखम्sorrowअवमानंinsultचandदुःसहम्unbearable
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYadu questioned his mother, Devayani, born in the lineage of the divine Bhrigu whose deeds are unblemished, asking why she endures such deep-seated sorrow and unbearable insult.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवि! आप अक्लिष्टकर्मा भार्गव देव के कुल में उत्पन्न हुई हैं, फिर भी हृदय के दुःख और दुःसह अपमान को सहती जा रही हैं

Hinglish
58.13VR-7-58-13

आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् । राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ।। ७.५८. ॥

āvāṃ ca sahitau devi praviśāva hutāśanam | rājā tu ramatāṃ sārdhaṃ daityaputryā bahukṣapāḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आवांwe twoचandसहितौtogetherदेविO goddessप्रविशावlet us enterहुताशनम्fireराजाthe kingतुbutरमतांlet him enjoyसार्धंwithदैत्यपुत्र्याthe daughter of the Daityaबहुक्षपाःfor many nights
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYadu proposed to his mother, "O goddess, let us both enter the fire together, while the king enjoys himself with the Daitya's daughter for many nights."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आइये, हम दोनों साथ ही अग्नि में प्रवेश कर जायँ; राजा तो दैत्यपुत्री के साथ ही अनेक रातें रमण करते रहें

Hinglish
58.14VR-7-58-14

यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि । क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः ।। ७.५८. ॥

yadi vā sahanīyaṃ te māmanujñātumarhasi | kṣama tvaṃ na kṣamiṣye 'haṃ mariṣyāmi na saṃśayaḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यदिifवाorसहनीयंbearableतेby youमाम्meअनुज्ञातुम्to permitअर्हसिyou shouldक्षमendureत्वंyouनnotक्षमिष्येI will endureअहंIमरिष्यामिI will dieनnotसंशयःdoubt
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYadu continued, "If this is bearable for you, then you should permit me; you may endure it, but I will not, and I will surely die."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अथवा यदि आपके लिये यह सहने योग्य है, तो मुझे ही अनुमति दीजिये। आप क्षमा कीजिये; मैं क्षमा नहीं कर सकूँगा—मैं अवश्य मर जाऊँगा

Hinglish
58.15VR-7-58-15

पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ।। ७.५८. ॥

putrasya bhāṣitaṃ śrutvā paramārtasya rodataḥ | devayānī tu saṅkruddhā sasmāra pitaraṃ tadā || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुत्रस्यof the sonभाषितंwordsश्रुत्वाhaving heardपरमार्तस्यof the greatly distressedरोदतःweepingदेवयानीDevayaniतुindeedसङ्क्रुद्धाgreatly enragedसस्मारrememberedपितरंfatherतदाthen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard the words of her greatly distressed and weeping son, Devayani became exceedingly enraged and then remembered her father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अत्यन्त दुःखी होकर रोते हुए पुत्र का यह कथन सुनकर देवयानी क्रोध से भर उठी और उसने अपने पिता का स्मरण किया

Hinglish
58.16VR-7-58-16

इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा । आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा ।। ७.५८. ॥

iṅgitaṃ tadabhijñāya duhiturbhārgavastadā | āgatastvaritaṃ tatra devayānī tu yatra sā || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इङ्गितंsignतत्thatअभिज्ञायhaving understoodदुहितुःof the daughterभार्गवःBhargavaतदाthenआगतःcameत्वरितंquicklyतत्रthereदेवयानीDevayaniतुindeedयत्रwhereसाshe.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen, understanding that sign of his daughter, Bhargava quickly came to where Devayani was.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पुत्री का वह संकेत जानकर भार्गव शुक्राचार्य तुरंत वहाँ आ पहुँचे, जहाँ देवयानी थी

Hinglish
58.17VR-7-58-17

दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् । पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ।। ७.५८. ॥

dṛṣṭvā cāprakṛtisthāṃ tāmaprahṛṣṭāmacetanām | pitā duhitaraṃ vākyaṃ kimetaditi cābravīt || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दृष्ट्वाhaving seenचandअप्रकृतिस्थांnot in her natural stateतांherअप्रहृष्टांunhappyअचेतनाम्distraughtपिताfatherदुहितरंto the daughterवाक्यंwordsकिम्whatएतत्thisइतिthusचandअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAnd having seen her in a disturbed, unhappy, and distraught state, the father spoke to his daughter, asking, "What is this?"

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसे अस्वस्थ, हर्षहीन और अचेत-सी देखकर पिता ने पुत्री से पूछा—'यह क्या है?

Hinglish
58.18VR-7-58-18

पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् । देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ।। ७.५८. ॥

pṛcchantamasakṛttaṃ vai bhārgavaṃ dīptatejasam | devayānī tu saṅkruddhā pitaraṃ vākyamabravīt || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पृच्छन्तंaskingअसकृत्repeatedlyतंhimवैindeedभार्गवंto Bhargavaदीप्ततेजसम्of blazing splendorदेवयानीDevayaniतुindeedसङ्क्रुद्धाgreatly enragedपितरंto the fatherवाक्यंwordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo that Bhargava of blazing splendor, who was repeatedly asking her, Devayani, greatly enraged, indeed spoke these words to her father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बार-बार पूछते हुए उन दीप्त तेजवाले भार्गव से क्रुद्ध देवयानी ने कहा—

Hinglish
58.19VR-7-58-19

अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम । भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ।। ७.५८. ॥

ahamagniṃ viṣaṃ tīkṣṇamapo vā munisattama | bhakṣayiṣye pravekṣyāmi na tu śakṣyāmi jīvitum || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहंIअग्निंfireविषंpoisonतीक्ष्णंpotentअपोwaterवाorमुनिसत्तमO best of sagesभक्षयिष्येI will consumeप्रवेक्ष्यामिI will enterनnotतुbutशक्ष्यामिI will be ableजीवितुम्to live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO best of sages, I will consume fire or potent poison, or I will enter water, but I will not be able to live.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मुनिश्रेष्ठ! मैं अग्नि, तीक्ष्ण विष अथवा जल का ही आश्रय लूँगी—उसे खा लूँगी या उसमें प्रवेश कर जाऊँगी; किंतु अब जीवित नहीं रह सकूँगी

Hinglish
58.20VR-7-58-20

न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् । वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ।। ७.५८. ॥

na māṃ tvamavajānīṣe duḥkhitāmavamānitām | vṛkṣasyāvajñayā brahmaṃśchidyante vṛkṣajīvinaḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नnotमाम्meत्वम्youअवजानीषेdisregardदुःखिताम्distressedअवमानिताम्humiliatedवृक्षस्यof a treeअवज्ञयाby disrespectब्रह्मन्O Brahmanaछिद्यन्तेare cut offवृक्षजीविनःtree-dwellers.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndrani complains to Chyavana that Nahusha disregards her, who is distressed and humiliated, just as tree-dwellers are destroyed by disrespecting the tree.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आप मुझ दुःखिता और अपमानिता की उपेक्षा न कीजिये। ब्रह्मन्! वृक्ष की अवज्ञा होनेपर वृक्ष के आश्रय जीनेवाले भी कट जाते हैं

Hinglish
58.21VR-7-58-21

अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव । मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते ।। ७.५८. ॥

avajñayā ca rājarṣiḥ paribhūya ca bhārgava | mayyavajñāṃ prayuṅkte hi na ca māṃ bahu manyate || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अवज्ञयाwith disrespectचandराजर्षिःthe royal sage (Nahusha)परिभूयhaving insultedचandभार्गवO son of Bhrigu (Chyavana)मयिtowards meअवज्ञाम्disrespectप्रयुङ्क्तेhe showsहिindeedनnotचandमाम्meबहुhighlyमन्यतेhe regards.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIndrani further complains to Chyavana, stating that the royal sage Nahusha, having insulted her, indeed shows disrespect towards her and does not regard her highly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भार्गव! वे राजर्षि अवज्ञा और तिरस्कार करके मुझपर उपेक्षा बरतते हैं और मुझे कुछ नहीं मानते

Hinglish
58.22VR-7-58-22

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः । व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ।। ७.५८. ॥

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kopenābhipariplutaḥ | vyāhartumupacakrāma bhārgavo nahuṣātmajam || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्याःherतत्thatवचनम्speechश्रुत्वाhaving heardकोपेनwith angerअभिपरिप्लुतःoverwhelmedव्याहर्तुम्to speakउपचक्रामhe beganभार्गवःthe son of Bhrigu (Chyavana)नहुषात्मजम्to Nahusha (descendant of Nahusha).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard her words, Chyavana, the son of Bhrigu, was overwhelmed with anger and began to speak to Nahusha.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसका यह वचन सुनकर भार्गव क्रोध से भर उठे और नहुषपुत्र के विषय में कहने लगे—

Hinglish
58.23VR-7-58-23

यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् । जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ।। ७.५८. ॥

yasmānmāmavajānīṣe nāhuṣa tvaṃ durātmavān | jarayā parayā jīrṇaḥ śaithilyamupayāsyasi || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यस्मात्becauseमाम्meअवजानीषेyou disregardनाहुषO Nahushaत्वम्youदुरात्मवान्evil-mindedजरयाby old ageपरयाextremeजीर्णःworn outशैथिल्यम्weaknessउपयास्यसिyou will attain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetChyavana cursed Nahusha, declaring that because the evil-minded Nahusha disregarded him, he would become extremely worn out by old age and attain great weakness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नहुषनन्दन! तुम दुरात्मा होकर मेरी अवज्ञा करते हो, इसलिये तुम प्रबल जरा से जीर्ण होकर शिथिलता को प्राप्त होगे

Hinglish
58.24VR-7-58-24

एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः । पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ।। ७.५८. ॥

evamuktvā duhitaraṃ samāśvāsya ca bhārgavaḥ | punarjagāma brahmarṣirbhavanaṃ svaṃ mahāyaśāḥ || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्thusउक्त्वाhaving spokenदुहितरम्to his daughterसमाश्वास्यhaving comfortedचandभार्गवःthe son of Bhrigu (Chyavana)पुनःagainजगामhe wentब्रह्मर्षिःthe Brahmarshiभवनम्to his abodeस्वम्his ownमहायशाःhighly renowned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving thus spoken and comforted his daughter, the highly renowned Brahmarshi Chyavana, the son of Bhrigu, returned to his own abode.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पुत्री से ऐसा कहकर और उसे आश्वासन देकर वे महायशस्वी ब्रह्मर्षि पुनः अपने भवन को चले गये

Hinglish
58.25VR-7-58-25

स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् । पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ।। ७.५८. ॥

sa evamuktvā dvijapuṅgavāgryaḥ sutāṃ samāśvāsya ca devayānīm | punaryayau sūryasamānatejā dattvā ca śāpaṃ nahuṣātmajāya || 7.58. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःheएवम्thusउक्त्वाhaving spokenद्विजपुङ्गवाग्र्यःthe foremost among Brahminsसुताम्his daughterसमाश्वास्यhaving consoledचandदेवयानीम्Devayaniपुनःagainययौwentसूर्यसमानतेजाःhaving splendor equal to the sunदत्त्वाhaving givenचandशापम्a curseनहुषात्मजायto the son of Nahusha.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving thus spoken, the foremost Brahmin Shukra, after consoling his daughter Devayani and cursing Yayati, the son of Nahusha, departed again with a splendor like the sun. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे ऽष्टपञ्चाशः सर्गः ।। 58 ।। Thus ends the fifty-eighth sarga of Uttara Kanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार द्विजश्रेष्ठों में अग्रगण्य वे सूर्य के समान तेजस्वी मुनि अपनी पुत्री देवयानी को आश्वासन देकर और नहुषपुत्र को शाप देकर लौट गये

Hinglish