Sarga 57

सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम् ।। 5.57. ॥

sacandrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham | tiṣyaśravaṇakādambamabhraśaivālaśādvalam || 5.57. ||

पुलर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् । ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलोलितम् ।। 5.57. ॥

pularvasumahāmīnaṃ lohitāṅgamahāgraham | airāvatamahādvīpaṃ svātīhaṃsavilolitam || 5.57. ||

वातसङ्घातजातोर्मिचन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् । भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम् ।। 5.57. ॥

vātasaṅghātajātormicandrāṃśuśiśirāmbumat | bhujaṅgayakṣagandharvaprabuddhakamalotpalam || 5.57. ||

हनुमान् मारुतगतिर्महानौरिव सागरम् । अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।। 5.57. ॥

hanumān mārutagatirmahānauriva sāgaram | apāramapariśrāntaḥ pupluve gaganārṇavam || 5.57. ||

ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन् । हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ।। 5.57. ॥

grasamāna ivākāśaṃ tārādhipamivollikhan | haranniva sanakṣatraṃ gaganaṃ sārkamaṇḍalam || 5.57. ||

मारुतस्यात्मजः श्रीमान् कपिर्व्योमचरो महान् । हनुमान् मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ।। 5.57. ॥

mārutasyātmajaḥ śrīmān kapirvyomacaro mahān | hanumān meghajālāni vikarṣanniva gacchati || 5.57. ||

पाण्डरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च । हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ।। 5.57. ॥

pāṇḍarāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca | haritāruṇavarṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 5.57. ||

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः । प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ।। 5.57. ॥

praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ | pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 5.57. ||

विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः । दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तदा चन्द्रायते ऽम्बरे ।। 5.57. ॥

vividhābhraghanāpannagocaro dhavalāmbaraḥ | dṛśyādṛśyatanurvīrastadā candrāyate 'mbare || 5.57. ||

तार्क्ष्यायमाणो गगने बभासे वायुनन्दनः । दारयन् मेघवृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।। 5.57. ॥

tārkṣyāyamāṇo gagane babhāse vāyunandanaḥ | dārayan meghavṛndāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ || 5.57. ||

नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः । प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।। 5.57. ॥

nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ | pravarān rākṣasān hatvā nāma viśrāvya cātmanaḥ || 5.57. ||

आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम् । अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च ।। 5.57. ॥

ākulāṃ nagarīṃ kṛtvā vyathayitvā ca rāvaṇam | ardayitvā balaṃ ghoraṃ vaidehīmabhivādya ca || 5.57. ||

आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् । । 5.57. ॥

ājagāma mahātejāḥ punarmadhyena sāgaram | | 5.57. ||

पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् । ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगो ऽभ्युपागतः ।। 5.57. ॥

parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān | jyāmukta iva nārāco mahāvego 'bhyupāgataḥ || 5.57. ||

स किंचिदनुसंप्राप्तः समालोक्य महागिरिम् । महेन्द्रमेघसङ्काशं ननाद हरिपुङ्गवः ।। 5.57. ॥

sa kiṃcidanusaṃprāptaḥ samālokya mahāgirim | mahendrameghasaṅkāśaṃ nanāda haripuṅgavaḥ || 5.57. ||

स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः । नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।। 5.57. ॥

sa pūrayāmāsa kapirdiśo daśa samantataḥ | nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ || 5.57. ||

स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्दर्शनलालसः । ननाद हरिशाद्रूलो लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत् ।। 5.57. ॥

sa taṃ deśamanuprāptaḥ suhṛddarśanalālasaḥ | nanāda hariśādrūlo lāṅgūlaṃ cāpyakampayat || 5.57. ||

तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णचरिते पथि । फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम् ।। 5.57. ॥

tasya nānadyamānasya suparṇacarite pathi | phalatīvāsya ghoṣeṇa gaganaṃ sārkamaṇḍalam || 5.57. ||

ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः । पूर्वं संविष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः ।। 5.57. ॥

ye tu tatrottare tīre samudrasya mahābalāḥ | pūrvaṃ saṃviṣṭhitāḥ śūrā vāyuputradidṛkṣavaḥ || 5.57. ||

महतो वायुनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम् । शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः ।। 5.57. ॥

mahato vāyununnasya toyadasyeva garjitam | śuśruvuste tadā ghoṣamūruvegaṃ hanūmataḥ || 5.57. ||

ते दीनमनसः सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः । वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ।। 5.57. ॥

te dīnamanasaḥ sarve śuśruvuḥ kānanaukasaḥ | vānarendrasya nirghoṣaṃ parjanyaninadopamam || 5.57. ||

निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः । बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ।। 5.57. ॥

niśamya nadato nādaṃ vānarāste samantataḥ | babhūvurutsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ || 5.57. ||

जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः । उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ।। 5.57. ॥

jāmbavān sa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ | upāmantrya harīn sarvānidaṃ vacanamabravīt || 5.57. ||

सर्वथा कृतकार्यो ऽसौ हनूमान्नात्र संशयः । न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ।। 5.57. ॥

sarvathā kṛtakāryo 'sau hanūmānnātra saṃśayaḥ | na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet || 5.57. ||

तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः । निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः ।। 5.57. ॥

tasya bāhūruvegaṃ ca ninādaṃ ca mahātmanaḥ | niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpetustatastataḥ || 5.57. ||

ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च । प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ।। 5.57. ॥

te nagāgrānnagāgrāṇi śikharācchikharāṇi ca | prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ || 5.57. ||

ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुविष्ठिताः । वासांसीव प्रशाखाश्च समाविध्यन्त वानराः ।। 5.57. ॥

te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāḥ suviṣṭhitāḥ | vāsāṃsīva praśākhāśca samāvidhyanta vānarāḥ || 5.57. ||

गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः । एवं जगर्ज बलवान् हनूमान् मारुतात्मजः ।। 5.57. ॥

girigahvarasaṃlīno yathā garjati mārutaḥ | evaṃ jagarja balavān hanūmān mārutātmajaḥ || 5.57. ||

तमभ्रघनसङ्काशमापतन्तं महाकपिम् । दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ।। 5.57. ॥

tamabhraghanasaṅkāśamāpatantaṃ mahākapim | dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā || 5.57. ||

ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः । निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले ।। 5.57. ॥

tatastu vegavāṃstasya girergirinibhaḥ kapiḥ | nipapāta mahendrasya śikhare pādapākule || 5.57. ||

हर्षेणापूर्यमाणो ऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे । छिन्नपक्ष इवाकाशात् पपात धरणीधरः ।। 5.57. ॥

harṣeṇāpūryamāṇo 'sau ramye parvatanirjhare | chinnapakṣa ivākāśāt papāta dharaṇīdharaḥ || 5.57. ||

ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः । हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे । परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः ।। 5.57. ॥

tataste prītamanasaḥ sarve vānarapuṅgavāḥ | hanūmantaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire | parivārya ca te sarve parāṃ prītimupāgatāḥ || 5.57. ||

प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमरोगमुपागतम् । उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च । प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ।। 5.57. ॥

prahṛṣṭavadanāḥ sarve tamarogamupāgatam | upāyanāni cādāya mūlāni ca phalāni ca | pratyarcayan hariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam || 5.57. ||

हनुमांस्तु गुरून् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा । कुमारमङ्गदं चैव सो ऽवन्दत महाकपिः ।। 5.57. ॥

hanumāṃstu gurūn vṛddhān jāmbavatpramukhāṃstadā | kumāramaṅgadaṃ caiva so 'vandata mahākapiḥ || 5.57. ||

स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः । दृष्टा सीतेति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ।। 5.57. ॥

sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ | dṛṣṭā sīteti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat || 5.57. ||

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् । रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ।। 5.57. ॥

niṣasāda ca hastena gṛhītvā vālinaḥ sutam | ramaṇīye vanoddeśe mahendrasya girestadā || 5.57. ||

हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान् । । 5.57. ॥

hanumānabravīddhṛṣṭastadā tān vānararṣabhān | | 5.57. ||

अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा । रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता ।। 5.57. ॥

aśokavanikāsaṃsthā dṛṣṭā sā janakātmajā | rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhiraninditā || 5.57. ||

एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा । उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा ।। 5.57. ॥

ekaveṇīdharā bālā rāmadarśanalālasā | upavāsapariśrāntā jaṭilā malinā kṛśā || 5.57. ||

ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् । निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानरा भवन् ।। 5.57. ॥

tato dṛṣṭeti vacanaṃ mahārthamamṛtopamam | niśamya māruteḥ sarve muditā vānarā bhavan || 5.57. ||

क्ष्वेलन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः । चक्रुः किलिकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ।। 5.57. ॥

kṣvelantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ | cakruḥ kilikilāmanye pratigarjanti cāpare || 5.57. ||

केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः । अञ्चिता यतदीर्घाणि लांगूलानि प्रविव्यधुः ।। 5.57. ॥

keciducchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ | añcitā yatadīrghāṇi lāṃgūlāni pravivyadhuḥ || 5.57. ||

अपरे च हनूमन्तं वानरा वारणोपमम् । आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ।। 5.57. ॥

apare ca hanūmantaṃ vānarā vāraṇopamam | āplutya giriśṛṅgebhyaḥ saṃspṛśanti sma harṣitāḥ || 5.57. ||

उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तमथाब्रवीत् । सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वचनमुत्तमम् ।। 5.57. ॥

uktavākyaṃ hanūmantamaṅgadastamathābravīt | sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vacanamuttamam || 5.57. ||

सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते । यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः ।। 5.57. ॥

sattve vīrye na te kaścit samo vānara vidyate | yadavaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punarāgataḥ || 5.57. ||

अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः । दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी ।। 5.57. ॥

aho svāmini te bhaktiraho vīryamaho dhṛtiḥ | diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī || 5.57. ||

दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीतावियोगजम् । ततो ऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः ।। 5.57. ॥

diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītāviyogajam | tato 'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ || 5.57. ||

परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः । श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः ।। 5.57. ॥

parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ | śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ || 5.57. ||

दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनुमद्वदनोन्मुखाः ।। 5.57. ॥

darśanaṃ cāpi laṅkāyāḥ sītāyā rāvaṇasya ca | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanumadvadanonmukhāḥ || 5.57. ||

तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः । उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ।। 5.57. ॥

tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmān vānarairbahubhirvṛtaḥ | upāsyamāno vibudhairdivi devapatiryathā || 5.57. ||

हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथा ऽङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना । मुदा तदाध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रिया ऽभवत् ।। 5.57. ॥

hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā tathā 'ṅgadenāṅgadabaddhabāhunā | mudā tadādhyāsitamunnataṃ mahanmahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyā 'bhavat || 5.57. ||