Sarga 54

वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः । वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ।। 5.54. ॥

vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ | vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat || 5.54. ||

किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् । यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ।। 5.54. ॥

kiṃ nu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam | yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet || 5.54. ||

वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः । बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ।। 5.54. ॥

vanaṃ tāvat pramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ | balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam || 5.54. ||

दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् । अल्पयत्नेन कार्ये ऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ।। 5.54. ॥

durge vināśite karma bhavet sukhapariśramam | alpayatnena kārye 'smin mama syāt saphalaḥ śramaḥ || 5.54. ||

यो ह्ययं मम लांगूले दीप्यते हव्यवाहनः । अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ।। 5.54. ॥

yo hyayaṃ mama lāṃgūle dīpyate havyavāhanaḥ | asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5.54. ||

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः । भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ।। 5.54. ॥

tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyudiva toyadaḥ | bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 5.54. ||

गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः । वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ।। 5.54. ॥

gṛhād gṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ | vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 5.54. ||

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् । अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ।। 5.54. ॥

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam | agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 5.54. ||

ततो ऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् । मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ।। 5.54. ॥

tato 'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān | mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 5.54. ||

वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः । शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः । तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।। 5.54. ॥

vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ | śukasya ca mahātejāḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ | tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ || 5.54. ||

जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः । । 5.54. ॥

jambumāleḥ sumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ | | 5.54. ||

। । ्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः । रश्मिमकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च । ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ।। 5.54. ॥

| | ya ca mahātejāḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ | raśmimaketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca | hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 5.54. ||

युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः । विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ।। 5.54. ॥

yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ | vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 5.54. ||

करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि । कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ।। 5.54. ॥

karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi | kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 5.54. ||

यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च । नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ।। 5.54. ॥

yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca | narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 5.54. ||

वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति । क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ।। 5.54. ॥

varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati | kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 5.54. ||

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः । गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ।। 5.54. ॥

teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ | gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 5.54. ||

सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् । आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ।। 5.54. ॥

sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān | āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 5.54. ||

ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते । मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते ।। 5.54. ॥

tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite | merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 5.54. ||

प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् । ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा ।। 5.54. ॥

pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam | nanāda hanumān vīro yugāntajalado yathā || 5.54. ||

श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः । कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ।। 5.54. ॥

śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ | kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 5.54. ||

प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् । अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ।। 5.54. ॥

pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat | abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 5.54. ||

तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च । भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ।। 5.54. ॥

tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca | bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 5.54. ||

तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले । भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये ।। 5.54. ॥

tāni bhagnavimānāni nipeturvasudhātale | bhavanānīva siddhānāmambarāt puṇyasaṃkṣaye || 5.54. ||

संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् । स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहगतश्रियाम् । नूनमेषो ऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।। 5.54. ॥

saṃjajñe tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām | svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhagataśriyām | nūnameṣo 'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti || 5.54. ||

क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनन्दयधराः स्त्रियः । काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।। 5.54. ॥

krandantyaḥ sahasā petuḥ stanandayadharāḥ striyaḥ | kāścidagniparītebhyo harmyebhyo muktamūrdhajāḥ || 5.54. ||

पतन्त्यो रेजिरे ऽभ्रेभ्यः सौदामिन्य इवाम्बरात् । । 5.54. ॥

patantyo rejire 'bhrebhyaḥ saudāminya ivāmbarāt | | 5.54. ||

वज्रविद्रुमवैदूर्यमुकारजतसंहितान् । विचित्रान् भवनान् धातून् स्यान्दमानान् ददर्श सः ।। 5.54. ॥

vajravidrumavaidūryamukārajatasaṃhitān | vicitrān bhavanān dhātūn syāndamānān dadarśa saḥ || 5.54. ||

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां हरियूथपः । नाग्नेर्नापि विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा ।। 5.54. ॥

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ hariyūthapaḥ | nāgnernāpi viśastānāṃ rākṣasānāṃ vasundharā || 5.54. ||

क्वचित् किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः । क्वचित् कुङ्कुमसङ्काशाः शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।। 5.54. ॥

kvacit kiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ | kvacit kuṅkumasaṅkāśāḥ śikhā vahneścakāśire || 5.54. ||

हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना । लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ।। 5.54. ॥

hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā | laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 5.54. ||

ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमो ऽग्निः । प्रमार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः ।। 5.54. ॥

tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo 'gniḥ | pramārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 5.54. ||

युगान्तकालानलतुल्यवेगः समारुतो ऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् । विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्य समर्पितार्चिः ।। 5.54. ॥

yugāntakālānalatulyavegaḥ samāruto 'gnirvavṛdhe divispṛk | vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājya samarpitārciḥ || 5.54. ||

आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा लङ्कां समाप्तां परिवार्य तिष्ठन् । शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ।। 5.54. ॥

ādityakoṭīsadṛśaḥ sutejā laṅkāṃ samāptāṃ parivārya tiṣṭhan | śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 5.54. ||

तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः । निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरे ऽभ्राः ।। 5.54. ॥

tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ | nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire 'bhrāḥ || 5.54. ||

वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणो ऽनिलो वा । रुद्रो ऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरो ऽयं स्वयमेव कालः ।। 5.54. ॥

vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo 'nilo vā | rudro 'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro 'yaṃ svayameva kālaḥ || 5.54. ||

किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य । इहागतोवाग्रूपधारीरक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ।। 5.54. ॥

kiṃ brahmaṇaḥ sarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya | ihāgatovāgrūpadhārīrakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 5.54. ||

। किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः । अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ।। 5.54. ॥

| kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ | anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 5.54. ||

इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे । सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ।। 5.54. ॥

ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve | saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 5.54. ||

ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा । सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ।। 5.54. ॥

tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā | sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 5.54. ||

हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् । रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः ।। 5.54. ॥

hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam | rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhiḥ śabdaḥ kṛto ghorataraḥ subhīmaḥ || 5.54. ||

हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा । हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ।। 5.54. ॥

hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā | hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 5.54. ||

स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् । ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः स्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम् ।। 5.54. ॥

sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām | dadarśa laṅkāṃ hanumān mahāmanāḥ svayambhukopopahatāmivāvanim || 5.54. ||

भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे । दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः ।। 5.54. ॥

bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge | dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmān pavanātmajaḥ kapiḥ || 5.54. ||

त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः । प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजतादित्य इवांशुमाली ।। 5.54. ॥

trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ | pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatāditya ivāṃśumālī || 5.54. ||

स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् । विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ।। 5.54. ॥

sa rākṣasāṃstān subahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat | visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 5.54. ||

ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् । महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ।। 5.54. ॥

tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam | mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 5.54. ||

भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे । दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ।। 5.54. ॥

bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge | dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 5.54. ||

तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । दृष्ट्वा प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ।। 5.54. ॥

tatra devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | dṛṣṭvā pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 5.54. ||

तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् । कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ।। 5.54. ॥

taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim | kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 5.54. ||

देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः । भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ।। 5.54. ॥

devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ | bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 5.54. ||