Sarga 53

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः । देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ।। 5.53. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ | deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 5.53. ||

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता । अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ।। 5.53. ॥

samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā | avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 5.53. ||

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् । तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ।। 5.53. ॥

kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam | tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 5.53. ||

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् । समित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ।। 5.53. ॥

tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam | samitrajñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 5.53. ||

आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् । लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ।। 5.53. ॥

ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram | lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5.53. ||

वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः । । 5.53. ॥

veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ | | 5.53. ||

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः । शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः । तैलेन परिषिच्याथ ते ऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।। 5.53. ॥

saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ | śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ | tailena pariṣicyātha te 'gniṃ tatrābhyapātayan || 5.53. ||

लाङूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् । रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।। 5.53. ॥

lāṅūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat | roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ || 5.53. ||

लाङ्गूलं संप्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः । सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।। 5.53. ॥

lāṅgūlaṃ saṃpradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ | sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ || 5.53. ||

स भूयः सङ्गतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिसत्तमः । निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ।। 5.53. ॥

sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrai rākṣasairharisattamaḥ | nibaddhaḥ kṛtavān vīrastatkālasadṛśīṃ matim || 5.53. ||

कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः । छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः ।। 5.53. ॥

kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ | chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimān punaḥ || 5.53. ||

यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् । बध्नन्त्येते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता ।। 5.53. ॥

yadi bhartṛhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt | badhnantyete durātmāno na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā || 5.53. ||

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि । किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्ये ऽहमीदृशम् ।। 5.53. ॥

sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi | kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye 'hamīdṛśam || 5.53. ||

लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति । रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।। 5.53. ॥

laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti | rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ || 5.53. ||

अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये । । 5.53. ॥

avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye | | 5.53. ||

कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च । पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मे ऽस्ति मनसः श्रमः ।। 5.53. ॥

kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca | pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me 'sti manasaḥ śramaḥ || 5.53. ||

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् । परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ।। 5.53. ॥

tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim | parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 5.53. ||

शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोयषयन्तः स्वकर्मभिः । राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ।। 5.53. ॥

śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoyaṣayantaḥ svakarmabhiḥ | rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 5.53. ||

अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः । हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ।। 5.53. ॥

anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ | hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 5.53. ||

अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः । संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ।। 5.53. ॥

athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ | saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 5.53. ||

वीथीश्च गृहसंबाधाः कपिः श्रृङ्गाटकानि च । तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् । गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।। 5.53. ॥

vīthīśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śrṛṅgāṭakāni ca | tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān | gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ || 5.53. ||

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च । घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ।। 5.53. ॥

catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca | ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ || 5.53. ||

स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् । तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ।। 5.53. ॥

strībālavṛddhā nirjagmustatra tatra kutūhalāt | taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ || 5.53. ||

दीप्यमाने ततस्तस्य लांगूलाग्रे हनूमतः । राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।। 5.53. ॥

dīpyamāne tatastasya lāṃgūlāgre hanūmataḥ | rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam || 5.53. ||

यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः । लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।। 5.53. ॥

yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ | lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate || 5.53. ||

श्रत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् । वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।। 5.53. ॥

śratvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam | vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat || 5.53. ||

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदा ऽ ऽसीन्महाकपेः । उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।। 5.53. ॥

maṅgalābhimukhī tasya sā tadā ' 'sīnmahākapeḥ | upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam || 5.53. ||

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः । यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ।। 5.53. ॥

yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ | yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 5.53. ||

यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः । यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ।। 5.53. ॥

yadi kiṃcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ | yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ || 5.53. ||

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् । स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ।। 5.53. ॥

yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām | sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ || 5.53. ||

यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः । अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ।। 5.53. ॥

yadi māṃ tārayedāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ | asmādduḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ || 5.53. ||

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखो ऽनलः । जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ।। 5.53. ॥

tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho 'nalaḥ | jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śivaṃ kapeḥ || 5.53. ||

हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतो ऽनिलः । ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।। 5.53. ॥

hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto 'nilaḥ | vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ || 5.53. ||

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः । । 5.53. ॥

dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ | | 5.53. ||

प्रदीप्तो ऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः । दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् । शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ।। 5.53. ॥

pradīpto 'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ | dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam | śiśirasyeva sampāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ || 5.53. ||

अथवा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया । रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ।। 5.53. ॥

athavā tadidaṃ vyaktaṃ yad dṛṣṭaṃ plavatā mayā | rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau || 5.53. ||

यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः । रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति ।। 5.53. ॥

yadi tāvat samudrasya mainākasya ca dhīmataḥ | rāmārthaṃ sambhramastādṛk kimagnirna kariṣyati || 5.53. ||

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च । पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ।। 5.53. ॥

sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca | pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ || 5.53. ||

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः । । 5.53. ॥

bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ | | 5.53. ||

उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः । पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥

utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ | puradvāraṃ tataḥ śrīmān śailaśṛṅgamivonnatam ||

विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः । । 5.53. ॥

vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ | | 5.53. ||

स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् । ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।। 5.53. ॥

sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān | hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat || 5.53. ||

विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसन्निभः । वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।। 5.53. ॥

vimuktaścābhavacchrīmān punaḥ parvatasannibhaḥ | vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam || 5.53. ||

स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् । रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः ।। 5.53. ॥

sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam | rakṣiṇastān punaḥ sarvān sūdayāmāsa mārutiḥ || 5.53. ||

स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् । प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली ।। 5.53. ॥

sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām | pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 5.53. ||