Sarga 55

लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लाङ्गूलाग्निं महाबलः । निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ।। 5.55. ॥

laṅkāṃ samastāṃ sandīpya lāṅgūlāgniṃ mahābalaḥ | nirvāpayāmāsa tadā samudre harisattamaḥ || 5.55. ||

सन्दीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम् । अवेक्ष्य हनुमान् लङ्कां चिन्तयामास वानरः ।। 5.55. ॥

sandīpyamānāṃ vidhvastāṃ trastarakṣogaṇāṃ purīm | avekṣya hanumān laṅkāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5.55. ||

तस्याभूत् सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत । लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतमिदं मया ।। 5.55. ॥

tasyābhūt sumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata | laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvit kṛtamidaṃ mayā || 5.55. ||

धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठा ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् । निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ।। 5.55. ॥

dhanyāste puruṣaśreṣṭhā ye buddhyā kopamutthitam | nirundhanti mahātmāno dīptamagnimivāmbhasā || 5.55. ||

क्रुद्धः पापं न कुर्यात् कः क्रुद्धो हन्याद् गुरूनपि । क्रुद्धः परुषया वाचा नरः साधूनधिक्षिपेत् ।। 5.55. ॥

kruddhaḥ pāpaṃ na kuryāt kaḥ kruddho hanyād gurūnapi | kruddhaḥ paruṣayā vācā naraḥ sādhūnadhikṣipet || 5.55. ||

वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित् । नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित् ।। 5.55. ॥

vācyāvācyaṃ prakupito na vijānāti karhicit | nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate kvacit || 5.55. ||

यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति । यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ।। 5.55. ॥

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayaiva nirasyati | yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate || 5.55. ||

धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम् । अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातकम् ।। 5.55. ॥

dhigastu māṃ sudurbuddhiṃ nirlajjaṃ pāpakṛttamam | acintayitvā tāṃ sītāmagnidaṃ svāmighātakam || 5.55. ||

यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्यापि जानकी । दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ।। 5.55. ॥

yadi dagdhā tviyaṃ laṅkā nūnamāryāpi jānakī | dagdhā tena mayā bharturhataṃ kāryamajānatā || 5.55. ||

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् । मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ।। 5.55. ॥

yadarthamayamārambhastatkāryamavasāditam | mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā || 5.55. ||

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः । तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ।। 5.55. ॥

īṣatkāryamidaṃ kāryaṃ kṛtamāsīnna saṃśayaḥ | tasya krodhābhibhūtena mayā mūlakṣayaḥ kṛtaḥ || 5.55. ||

विनष्टा जानकी नूनं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते । लङ्कायां कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ।। 5.55. ॥

vinaṣṭā jānakī nūnaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate | laṅkāyāṃ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī || 5.55. ||

यदि तद्विहतं कार्यं मम प्रज्ञाविपर्ययात् । इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते ।। 5.55. ॥

yadi tadvihataṃ kāryaṃ mama prajñāviparyayāt | ihaiva prāṇasaṃnyāso mamāpi hyadya rocate || 5.55. ||

किमग्नौ निपताम्यद्य अहोस्विद्वडवामुखे । शरीरमाहो सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ।। 5.55. ॥

kimagnau nipatāmyadya ahosvidvaḍavāmukhe | śarīramāho sattvānāṃ dadmi sāgaravāsinām || 5.55. ||

कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः । तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ।। 5.55. ॥

kathaṃ hi jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ | tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā || 5.55. ||

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात् प्रदर्शितम् । प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम् ।। 5.55. ॥

mayā khalu tadevedaṃ roṣadoṣāt pradarśitam | prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitvamanavasthitam || 5.55. ||

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् । ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता ।। 5.55. ॥

dhigastu rājasaṃ bhāvamanīśamanavasthitam | īśvareṇāpi yadrāgānmayā sītā na rakṣitā || 5.55. ||

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः । तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ।। 5.55. ॥

vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāvubhau vinaśiṣyataḥ | tayorvināśe sugrīvaḥ sabandhurvinaśiṣyati || 5.55. ||

एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः । धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ।। 5.55. ॥

etadeva vacaḥ śrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ | dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum || 5.55. ||

इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् । भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसन्तापपीडिताः ।। 5.55. ॥

ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśamasaṃśayam | bhaviṣyanti prajāḥ sarvāḥ śokasantāpapīḍitāḥ || 5.55. ||

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः । रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ।। 5.55. ॥

tadahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṃgrahaḥ | roṣadoṣaparītātmā vyaktaṃ lokavināśanaḥ || 5.55. ||

इति चिन्तयस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे । पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात्पुनरचिन्तयत् ।। 5.55. ॥

iti cintayastasya nimittānyupapedire | pūrvamapyupalabdhāni sākṣātpunaracintayat || 5.55. ||

अथवा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा । न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ।। 5.55. ॥

athavā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā | na naśiṣyati kalyāṇī nāgniragnau pravartate || 5.55. ||

न हि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः । स्वाचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ।। 5.55. ॥

na hi dharmātmanastasya bhāryāmamitatejasaḥ | svācāritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭumarhati pāvakaḥ || 5.55. ||

नूनं रामप्रभावेन वैदेह्याः सुकृतेन च । यन्मां दहनकर्मा ऽयं नादहद्धव्यवाहनः ।। 5.55. ॥

nūnaṃ rāmaprabhāvena vaidehyāḥ sukṛtena ca | yanmāṃ dahanakarmā 'yaṃ nādahaddhavyavāhanaḥ || 5.55. ||

त्रयाणां भरतादीनां भार्तऽणां देवता च या । रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ।। 5.55. ॥

trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhārta'ṇāṃ devatā ca yā | rāmasya ca manaḥkāntā sā kathaṃ vinaśiṣyati || 5.55. ||

यद्वा दहनकर्मा ऽयं सर्वत्र प्रभुरव्ययः । न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ।। 5.55. ॥

yadvā dahanakarmā 'yaṃ sarvatra prabhuravyayaḥ | na me dahati lāṅgūlaṃ kathamāryāṃ pradhakṣyati || 5.55. ||

पुनश्चाचिन्तयत्तत्र हनुमान् विस्मितस्तदा । हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम् ।। 5.55. ॥

punaścācintayattatra hanumān vismitastadā | hiraṇyanābhasya girerjalamadhye pradarśanam || 5.55. ||

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि । अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ।। 5.55. ॥

tapasā satyavākyena ananyatvācca bhartari | api sā nirdahedagniṃ na tāmagniḥ pradhakṣyati || 5.55. ||

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् । शुश्राव हनुमान् वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ।। 5.55. ॥

sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham | śuśrāva hanumān vākyaṃ cāraṇānāṃ mahātmanām || 5.55. ||

अहो खलु कृतं कर्म दुष्करं हि हनूमता । अग्निं विसृजता ऽभीक्ष्णं भीमं राक्षसवेश्मनि ।। 5.55. ॥

aho khalu kṛtaṃ karma duṣkaraṃ hi hanūmatā | agniṃ visṛjatā 'bhīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasaveśmani || 5.55. ||

प्रपलायितरक्षः स्त्रीबालवृद्धसमाकुला । जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरे ।। 5.55. ॥

prapalāyitarakṣaḥ strībālavṛddhasamākulā | janakolāhalādhmātā krandantīvādrikandare || 5.55. ||

दग्धेयं नगरी सर्वा साट्टप्राकारतोरणा । जानकी न च दग्धेति विस्मयो ऽद्भुत एव नः ।। 5.55. ॥

dagdheyaṃ nagarī sarvā sāṭṭaprākāratoraṇā | jānakī na ca dagdheti vismayo 'dbhuta eva naḥ || 5.55. ||

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः । ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत् प्रीतभानसः ।। 5.55. ॥

sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ | ṛṣivākyaiśca hanumānabhavat prītabhānasaḥ || 5.55. ||

ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा । प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ।। 5.55. ॥

tataḥ kapiḥ prāptamanorathārthastāmakṣatāṃ rājasutāṃ viditvā | pratyakṣatastāṃ punareva dṛṣṭvā pratiprayāṇāya matiṃ cakāra || 5.55. ||