Sarga 52

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः । आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।। ५.५२. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarasya mahātmanaḥ | ājñāpayadvadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ || 5.52. ||

वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना । निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ।। ५.५२. ॥

vadhe tasya samājñapte rāvaṇena durātmanā | niveditavato dautyaṃ nānumene vibhīṣaṇaḥ || 5.52. ||

तं रक्षोधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम् । विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ।। ५.५२. ॥

taṃ rakṣodhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryamupasthitam | viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ || 5.52. ||

निश्चितार्थस्ततः साम्ना ऽ ऽपूज्य शत्रुजिदग्रजम् । उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ।। ५.५२. ॥

niścitārthastataḥ sāmnā ' 'pūjya śatrujidagrajam | uvāca hitamatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5.52. ||

क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र प्रसीद मद्वाक्यमिदं शृणुष्व । वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः ।। ५.५२. ॥

kṣamasva roṣaṃ tyaja rākṣasendra prasīda madvākyamidaṃ śṛṇuṣva | vadhaṃ na kurvanti parāvarajñā dūtasya santo vasudhādhipendrāḥ || 5.52. ||

राजधर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् । तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ।। ५.५२. ॥

rājadharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam | tava cāsadṛśaṃ vīra kaperasya pramāpaṇam || 5.52. ||

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः । परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित् ।। ५.५२. ॥

dharmajñaśca kṛtajñaśca rājadharmaviśāradaḥ | parāvarajño bhūtānāṃ tvameva paramārthavit || 5.52. ||

गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशो ऽपि विपश्चितः । ततः शास्त्रधर्मविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम् ।। ५.५२. ॥

gṛhyante yadi roṣeṇa tvādṛśo 'pi vipaścitaḥ | tataḥ śāstradharmavipaścittvaṃ śrama eva hi kevalam || 5.52. ||

तस्मात् प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद । युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डे विधीयताम् ।। ५.५२. ॥

tasmāt prasīda śatrughna rākṣasendra durāsada | yuktāyuktaṃ viniścitya dūtadaṇḍe vidhīyatām || 5.52. ||

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । रोषेण महताविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।। ५.५२. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | roṣeṇa mahatāviṣṭo vākyamuttaramabravīt || 5.52. ||

न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन । तस्मादेनं वधिष्यामि वानरं पापचारिणम् ।। ५.५२. ॥

na pāpānāṃ vadhe pāpaṃ vidyate śatrusūdana | tasmādenaṃ vadhiṣyāmi vānaraṃ pāpacāriṇam || 5.52. ||

अधर्ममूलं बहुरोषयुक्तमनार्यजुष्टं वचनं निशम्य । उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ।। ५.५२. ॥

adharmamūlaṃ bahuroṣayuktamanāryajuṣṭaṃ vacanaṃ niśamya | uvāca vākyaṃ paramārthatattvaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ || 5.52. ||

प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र धर्मार्थयुक्तं वचनं शृणुष्व । दूता न वध्याः समयेषु राजन् सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः ।। ५.५२. ॥

prasīda laṅkeśvara rākṣasendra dharmārthayuktaṃ vacanaṃ śṛṇuṣva | dūtā na vadhyāḥ samayeṣu rājan sarveṣu sarvatra vadanti santaḥ || 5.52. ||

असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम् । न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ।। ५.५२. ॥

asaṃśayaṃ śatrurayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hyanenāpriyamaprameyam | na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ || 5.52. ||

वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं(ढ्यं) तथा लक्षणसन्निपातः । एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतो ऽपि ।। ५.५२. ॥

vairūpyamaṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ(ḍhyaṃ) tathā lakṣaṇasannipātaḥ | etān hi dūte pravadanti daṇḍān vadhastu dūtasya na naḥ śruto 'pi || 5.52. ||

कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः । भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत् कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ।। ५.५२. ॥

kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ parāvarapratyayaniścitārthaḥ | bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhet kopaṃ niyacchanti hi sattvavantaḥ || 5.52. ||

न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु चापि । विद्येत कश्चित्तव वीरतुल्यस्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ।। ५.५२. ॥

na dharmavāde na ca lokavṛtte na śāstrabuddhigrahaṇeṣu cāpi | vidyeta kaścittava vīratulyastvaṃ hyuttamaḥ sarvasurāsurāṇām || 5.52. ||

न चाप्यस्य कपेर्घाते कञ्चित् पश्याम्यहं गुणम् । तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ।। ५.५२. ॥

na cāpyasya kaperghāte kañcit paśyāmyahaṃ guṇam | teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yairayaṃ preṣitaḥ kapiḥ || 5.52. ||

साधुर्वा यदिवा ऽसाधुः परैरेष समर्पितः । ब्रुवन् परार्थं परवान् न दूतो वधमर्हति ।। ५.५२. ॥

sādhurvā yadivā 'sādhuḥ paraireṣa samarpitaḥ | bruvan parārthaṃ paravān na dūto vadhamarhati || 5.52. ||

अपि चास्मिन् हते राजन् नान्यं पश्यामि खेचरम् । इह यः पुनरागच्छेत् परं पारं महोदधेः ।। ५.५२. ॥

api cāsmin hate rājan nānyaṃ paśyāmi khecaram | iha yaḥ punarāgacchet paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5.52. ||

तस्मान्नास्य वदे यत्नः कार्यः परपुरञ्जय । भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्तातुमर्हति ।। ५.५२. ॥

tasmānnāsya vade yatnaḥ kāryaḥ parapurañjaya | bhavān sendreṣu deveṣu yatnamāstātumarhati || 5.52. ||

अस्मिन् विनष्टे नहि दूतमन्यं पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ । युद्धाय युद्धप्रिय दुर्विनीतावुद्योजयेद्दीर्घपथावरुद्धौ ।। ५.५२. ॥

asmin vinaṣṭe nahi dūtamanyaṃ paśyāmi yastau nararājaputrau | yuddhāya yuddhapriya durvinītāvudyojayeddīrghapathāvaruddhau || 5.52. ||

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन । त्वया मनोनन्दन नैर्ऋतानां युद्धायतिर्नाशयितुं न युक्ता ।। ५.५२. ॥

parākramotsāhamanasvināṃ ca surāsurāṇāmapi durjayena | tvayā manonandana nairṛtānāṃ yuddhāyatirnāśayituṃ na yuktā || 5.52. ||

हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु । मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रतस्ते सुभृताश्च योधाः ।। ५.५२. ॥

hitāśca śūrāśca samāhitāśca kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu | manasvinaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ koṭyagrataste subhṛtāśca yodhāḥ || 5.52. ||

तदेकदेशेन बलस्य तावत् केचित्तवादेशकृतो ऽभियान्तु । तौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ।। ५.५२. ॥

tadekadeśena balasya tāvat kecittavādeśakṛto 'bhiyāntu | tau rājaputrau vinigṛhya mūḍhau pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam || 5.52. ||

निशाचराणामधिपो ऽनुजस्य विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम् । जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रुर्महाबलो राक्षसराजमुख्यः ।। ५.५२. ॥

niśācarāṇāmadhipo 'nujasya vibhīṣaṇasyottamavākyamiṣṭam | jagrāha buddhyā suralokaśatrurmahābalo rākṣasarājamukhyaḥ || 5.52. ||