इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 5.12

Sarga 12

सर्गः 12

Hanuman makes a thorough search of Ravana's palace for Sita

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
12.1VR-5-12-1

स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो । लता ग्Rहामः चित्र गृहान् निशा गृहान् । जगाम सीताम् प्रति दर्शन उत्सुको । न च एव ताम् पश्यति चारु दर्शनाम् ॥

sa tasya madhye bhavanasya vānaro | latā gRhāmaḥ citra gṛhān niśā gṛhān | jagāma sītām prati darśana utsuko | na ca eva tām paśyati cāru darśanām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः मारुतिःMarutiतस्यof thatभवनस्यmansion'sमध्येmidstसीतां प्रतिtowards Sitaदर्शनोत्सुकःwith eagerness to findलतागृहान्homes of creepersचित्रगृहान्picture galleriesनिशागृहान्dormitories for rest at nightजगामwentचारुदर्शनाम्beautiful ladyताम्that Sitaन चैव पश्यतिdid not find her.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAnxious to find Sita, Hanuman revisited the bowers of creepers, picture galleries and domitories located in the midst of the mansion, but did not find that beautiful Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस राजभवन के भीतर स्थित हुए हनुमान् जी सीताजी के दर्शन के लिये उत्सुक हो क्रमशः लतामण्डपों में, चित्रशालाओं में तथा रात्रिकालिक विश्रामगृहों में गये; परंतु वहाँ भी उन्हें परम सुन्दरी सीता का दर्शन नहीं हुआ

Hinglish
12.2VR-5-12-2

स चिन्तयाम् आस ततो महा कपिः । प्रियाम् अपश्यन् रघु नन्दनस्य ताम् । ध्रुवम् नु सीता म्रियते यथा न मे । विचिन्वतो दर्शनम् एति मैथिली ॥

sa cintayām āsa tato mahā kapiḥ | priyām apaśyan raghu nandanasya tām | dhruvam nu sītā mriyate yathā na me | vicinvato darśanam eti maithilī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसः महाकपिःthat great monkeyरघुनन्दनस्यRama'sप्रियाम्belovedताम्herअपश्यन्while being unable to findचिन्तयामासstarted thinkingमैथिलीMythiliविचिन्वतःwhile searchingमेto meयथाasदर्शनम्her sightन उपैतिnot appearsसीताSitaध्रुवम्surelyम्रियतेdead.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe great monkey, unable to find the beloved of Rama thought Sita might not be surviving. So he started thinking, ' I could not see her even though I have searched all over'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रघुनन्दन श्रीराम की प्रियतमा सीता जब वहाँ भी दिखायी न दी, तब वे महाकपि हनुमान् इस प्रकार चिन्ता करने लगे- ‘निश्चय ही अब मिथिलेशकुमारी सीता जीवित नहीं हैं; इसीलिये बहुत खोजने पर भी वे मेरे दृष्टिपथ में नहीं आ रही हैं

Hinglish
12.3VR-5-12-3

सा राक्षसानाम् प्रवरेण बाला । स्व शील सम्रक्षण तत् परा सती । अनेन नूनम् प्रतिदुष्ट कर्मणा । हता भवेद् आर्य पथे परे स्थिता ॥

sā rākṣasānām pravareṇa bālā | sva śīla samrakṣaṇa tat parā satī | anena nūnam pratiduṣṭa karmaṇā | hatā bhaved ārya pathe pare sthitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परेbestआर्यपथेon a noble pathस्थिताfollowerसा जानकीJanakiस्वशीलसंरक्षणतत्परा सतीwho wishes to protect her chastityप्रति दुष्टकर्मणाby this evil mindअनेनby himराक्षसानां प्रवरेणby the demon kingहताslayedभवेत्isनूनम्surely.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Janaki, follower of noble path, anxious to protect her chastity must have been killed by the wicked demon king.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सती-साध्वी सीता उत्तम आर्यमार्ग पर स्थित रहने वाली थीं। वे अपने शील और सदाचार की रक्षा में तत्पर रही हैं; इसलिये निश्चय ही इस दुराचारी राक्षसराज ने उन्हें मार डाला होगा

Hinglish
12.4VR-5-12-4

विरूप रूपा विकृता विवर्चसो । महा आनना दीर्घ विरूप दर्शनाः । समीक्ष्य सा राक्षस राज योषितो । भयाद् विनष्टा जनक ईश्वर आत्मजा ॥

virūpa rūpā vikṛtā vivarcaso | mahā ānanā dīrgha virūpa darśanāḥ | samīkṣya sā rākṣasa rāja yoṣito | bhayād vinaṣṭā janaka īśvara ātmajā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साthatजनकेश्वरात्मजाdaughter of king Janakaविरूपरूपाःdistorted formsविकृताःuglyविवर्चसःdullमहाननाःwomen with huge facesदीर्घविरूपदर्शनाःtall and deformedराक्षसराजयोषितःwives of the demon kingसमीक्ष्यon lookingभयात्out of fearविनष्टाdied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The daughter of Janaka might have collapsed out of fear, looking at the distorted faces of ugly, tall and monstrous demon maids of Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राक्षसराज रावण के यहाँ जो दास्यकर्म करने वाली राक्षसियाँ हैं, उनके रूप बड़े बेडौल हैं। वे बड़ी विकट और विकराल हैं। उनकी कान्ति भी भयंकर है। उनके मुँह विशाल और आँखें भी बड़ी-बड़ी एवं भयानक हैं। उन सबको देखकर जनकराजनन्दिनी ने भय के मारे प्राण त्याग दिये होंगे

Hinglish
12.5VR-5-12-5

सीताम् अद्Rष्ट्वा हि अनवाप्य पौरुषम् । विह्Rत्य कालम् सह वानरैः चिरम् । न मे अस्ति सुग्रीव समीपगा गतिः । सुतीक्ष्ण दण्डो बलवामः च वानरः ॥

sītām adRṣṭvā hi anavāpya pauruṣam | vihRtya kālam saha vānaraiḥ ciram | na me asti sugrīva samīpagā gatiḥ | sutīkṣṇa daṇḍo balavāmaḥ ca vānaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताम्Sitaअदृष्ट्वाwithout seeingपौरुषम्pride of achievementअनवाप्यwithout achievingवानरैः सहaccompanied by vanarasचिरं कालम्for a long timeविहृत्यhaving passed timeमेto myselfसुग्रीवसमीपगाto approach Sugrivaगतिःwayनास्तिnot possibleवानरःvanaraसुतीक्ष्णदण्डःwill punish severelyबलवांश्चpowerful.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I have spent a long time with vanaras. I have not succeded in my efforts to find Sita. I dare not see Sugriva now without finding Sita and without fulfilling my task. Sugriva will punish me severely. There is no way out.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीता का दर्शन न होने से मुझे अपने पुरुषार्थ का फल नहीं प्राप्त हो सका। इधर वानरों के साथ सुदीर्घ काल तक इधर-उधर भ्रमण करके मैंने लौटने की अवधि भी बिता दी है; अतः अब मेरा सुग्रीव के पास जाने का भी मार्ग बंद हो गया; क्योंकि वह वानर बड़ा बलवान् और अत्यन्त कठोर दण्ड देने वाला है

Hinglish
12.6VR-5-12-6

दृष्टम् अन्तः पुरम् सर्वम् दृष्ट्वा रावण योषितः । न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥

dṛṣṭam antaḥ puram sarvam dṛṣṭvā rāvaṇa yoṣitaḥ | na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वम्everywhereअन्तःपुरम्the haremदृष्टम्seenरावणयोषितःRavana's womenदृष्टाःare seenसाध्वीnoble ladyसीताSitaन दृश्यतेis not seenममmyश्रमःeffortsवृथाwastedजातःgone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I have searched all over the harem. Ravana's women have been seen. (Yet) I have not been able to see noble Sita. My efforts have been wasted'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने रावण का सारा अन्तःपुर छान डाला, एक एक करके रावण की समस्त स्त्रियों को भी देख लिया; किंतु अभी तक साध्वी सीता का दर्शन नहीं हुआ; अतः मेरा समुद्रलङ्घन का सारा परिश्रम व्यर्थ हो गया

Hinglish
12.7VR-5-12-7

किम् नु माम् वानराः सर्वे गतम् वक्ष्यन्ति सम्गताः । गत्वा तत्र त्वया वीर किम् कृतम् तद् वदस्व नः ॥

kim nu mām vānarāḥ sarve gatam vakṣyanti samgatāḥ | gatvā tatra tvayā vīra kim kṛtam tad vadasva naḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गतम्when I reachमाम्meसङ्गताःtogetherसर्वेallवानराःvanarasकिं नुwhat indeedवक्ष्यन्तिthey will speakवीरO heroतत्रthereगत्वाafter goingत्वयाby youकिम्whatकृतम्is doneतत्thatनःfor usवदस्वyou will say.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'What will the vanaras say when I return? What should I speak when they ask me: O hero, what did you accomplish there?'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब मैं लौटकर जाऊँगा, तब सारे वानर मिलकर मुझसे क्या कहेंगे; वे पूछेगे, वीर! वहाँ जाकर तुमने क्या किया है—यह मुझे बताओ

Hinglish
12.8VR-5-12-8

अदृष्ट्वा किम् प्रवक्ष्यामि ताम् अहम् जनक आत्मजाम् । ध्रुवम् प्रायम् उपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥

adṛṣṭvā kim pravakṣyāmi tām aham janaka ātmajām | dhruvam prāyam upeṣyanti kālasya vyativartane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ताम्herजनकात्मजाम्Janakiअदृष्टवाwithout seeingकिम्whatप्रवक्ष्यामिl am going to sayकालस्यfor a long timeव्यतिवर्तनेexceeded time limitध्रुवम्surelyप्रायम् उपैष्यन्तिthey will sit down and wait until death.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Since the time limit has exceeded and Janaki is not spotted, surely the vanaras would sit and wait unto death. What am I going to say'?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किंतु जनकनन्दिनी सीता को न देखकर मैं उन्हें क्या उत्तर दूंगा। सुग्रीव के निश्चित किये हुए समय का उल्लङ्घन कर देने पर अब मैं निश्चय ही आमरण उपवास करूँगा

Hinglish
12.9VR-5-12-9

किम् वा वक्ष्यति व्Rद्धः च जाम्बवान् अन्गदः च सः । गतम् पारम् समुद्रस्य वानराः च समागताः ॥

kim vā vakṣyati vRddhaḥ ca jāmbavān angadaḥ ca saḥ | gatam pāram samudrasya vānarāḥ ca samāgatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समुद्रस्यocean'sपारम्other shoreगतम्on goingवृद्धःelderlyजाम्बवान्Jambavanकिं वाwhy or elseवक्ष्यतिwill sayसःheअङ्गद: चAngada alsoसमागताःcollecting togetherवानराश्चand vanaras.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'What will the elderly Jambavan say? What will young prince Angada and other vanaras collected there say when I reach the seashore to meet them'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बड़े-बूढ़े जाम्बवान् और युवराज अंगद मुझसे क्या कहेंगे? समुद्र के पार जाने पर अन्य वानर भी जब मुझसे मिलेंगे, तब वे क्या कहेंगे?’

Hinglish
12.10VR-5-12-10

अनिर्वेदः श्रियो मूलम् अनिर्वेदः परम् सुखम् । अनिर्वेदो हि सततम् सर्व अर्थेषु प्रवर्तकः ॥

anirvedaḥ śriyo mūlam anirvedaḥ param sukham | anirvedo hi satatam sarva artheṣu pravartakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनिर्वेदःbeing free from despairश्रियःprosperityमूलम्causeअनिर्वेदःbeing free from despondencyपरम्supremeसुखम्happinessअनिर्वेदःbeing free from despairसततम्alwaysसर्वार्थेषुin all objectivesप्रवर्तकः हिwill lead the way.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWise Hanuman once again declared, 'being free from despair is the root cause of prosperity. Freedom from despondency gives supreme happiness and leads to success'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(इस प्रकार थोड़ी देर तक हताश-से होकर वे फिर सोचने लगे-) ‘हताश न होकर उत्साह को बनाये रखना ही सम्पत्ति का मूल कारण है। उत्साह ही परम सुख का हेतु है; अतः मैं पुनः उन स्थानों में सीता की खोज करूँगा, जहाँ अबतक अनुसन्धान नहीं किया गया था

Hinglish
12.11VR-5-12-11

करोति सफलम् जन्तोः कर्म यच् च करोति सः । तस्माद् अनिर्वेद क्Rतम् यत्नम् चेष्टे अहम् उत्तमम् ॥

karoti saphalam jantoḥ karma yac ca karoti saḥ | tasmād anirveda kRtam yatnam ceṣṭe aham uttamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्thatकर्मactionकरोतिthat he will doजन्तोःof a living beingतत्thatसफलम्fruitfulसःheकरोतिwill doतस्मात्thereforeअहम्Iअनिर्वेदकृतम्without experiencing despairउत्तमम्bestप्रयत्नम्effortचेष्टेI actअदृष्टान्not seenरावणपालितान्ruled by Ravanaदेशान्countryविचेष्यामि तावत्search everywhere.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The action of a living being certainly bears fruit. Therefore, I shall put forth my best effort without feeling despondent. I will once again search everywhere in Lanka ruled by Ravana'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उत्साह ही प्राणियों को सर्वदा सब प्रकार के कर्मों में प्रवृत्त करता है और वही उन्हें वे जो कुछ करते हैं उस कार्य में सफलता प्रदान करता है

Hinglish
12.12VR-5-12-12

अदृष्टामः च विचेष्यामि देशान् रावण पालितान् । आपान शाला विचिताः तथा पुष्प गृहाणि च ॥

adṛṣṭāmaḥ ca viceṣyāmi deśān rāvaṇa pālitān | āpāna śālā vicitāḥ tathā puṣpa gṛhāṇi ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पानशालाःbanquet hallsविचिताःsearchedतथाso alsoपुष्पगृहाणि चbowers of creepersचित्रशालाश्चpicture galleriesविचिताःsearchedभूयःfurtherक्रीडागृहाणि चand sports galleriesनिष्कुटान्तररथ्याश्चpaths through the gardens and mansions, female apartmentsविमानानि चof the chariotसर्वशःeverywhere.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I have searched the banquet halls, bowers of creepers, picture galleries and gymnasiums. I have searched everywhere through the paths of gardens and mansions, harems and the Pushpaka chariot also.

This translation covers verses 12.12–12.13 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये अब मैं और भी उत्तम एवं उत्साहपूर्वक प्रयत्न के लिये चेष्टा करूँगा। रावण के द्वारा सुरक्षित जिन स्थानों को अब तक नहीं देखा था, उनमें भी पता लगाऊँगा

Hinglish
12.13VR-5-12-13

चित्र शालाः च विचिता भूयः क्रीडा गृहाणि च । निष्कुट अन्तर रथ्याः च विमानानि च सर्वशः ॥

citra śālāḥ ca vicitā bhūyaḥ krīḍā gṛhāṇi ca | niṣkuṭa antara rathyāḥ ca vimānāni ca sarvaśaḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपानशाला, पुष्पगृह, चित्रशाला, क्रीड़ागृह, गृहोद्यान की गलियाँ और पुष्पक आदि विमान-इन सबका तो मैंने चप्पा-चप्पा देख डाला (अब अन्यत्र खोज करूँगा)।’ यह सोचकर उन्होंने पुनः खोजना आरम्भ किया

This Hindi translation covers verses 12.13–12.14 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 12.12English is translated together with verse 12.12
12.14VR-5-12-14

इति सम्चिन्त्य भूयो अपि विचेतुम् उपचक्रमे । भूमी गृहामः चैत्य गृहान् गृह अतिगृहकान् अपि ॥

iti samcintya bhūyo api vicetum upacakrame | bhūmī gṛhāmaḥ caitya gṛhān gṛha atigṛhakān api ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इतिthusसञ्चिन्त्यthinking over wellभूमीगृहान्underground cellsचैत्यगृहान्templesगृहातिगृहकानपिhomes with many doorways alsoभूयोऽपिonce againविचेतुम्to searchउपचक्रमेhe started.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThinking thus, he started searching once again the basement cells, temples, homes within homes.

HinglishHindi is translated together with verse 12.13
12.15VR-5-12-15

उत्पतन् निपतमः च अपि तिष्ठन् गच्चन् पुनः क्वचित् । अपावृण्वमः च द्वाराणि कपाटानि अवघट्टयन् ॥

utpatan nipatamaḥ ca api tiṣṭhan gaccan punaḥ kvacit | apāvṛṇvamaḥ ca dvārāṇi kapāṭāni avaghaṭṭayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः महाकपिःthat great vanaraपुनः पुनःagain and againउत्पतन्jumpingनिष्पतंश्चापिclimbing downतिष्ठन्standingगच्छन्goingद्वाराणिentranceअपावृण्वन्openingकवाटानिdoorsअवघाटयन्crossingप्रविशन्enteringनिष्पतंश्चापिand coming outप्रपतन्jumping downउत्पतन्नपिclimbing upसर्वम् अपिand all overअवकाशम्scopeविचचारsearched.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe great vanara searched all over again and again jumping up and down, stopping for a while and moving, opening and closing doors, by crossing, entering and exiting, jumping up and down. Thus he moved about and searched whereever there was scope to search

This translation covers verses 12.15–12.16 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे भूमि के भीतर बने हुए घरों (तहखानों)-में, चौराहों पर बने हुए मण्डपों में तथा घरों को लाँघकर उनसे थोड़ी ही दूर पर बने हुए विलास-भवनों में सीता की खोज करने लगे। वे किसी घर के ऊपर चढ़ जाते, किसी से नीचे कूद पड़ते, कहीं ठहर जाते और किसी को चलते-चलते ही देख लेते थे

Hinglish
12.16VR-5-12-16

प्रविशन् निष्पतमः च अपि प्रपतन्न् उत्पतन्न् अपि । सर्वम् अपि अवकाशम् स विचचार महा कपिः ॥

praviśan niṣpatamaḥ ca api prapatann utpatann api | sarvam api avakāśam sa vicacāra mahā kapiḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)घरों के दरवाजों को खोल देते, कहीं किंवाड़ बंदकर देते, किसी के भीतर घुसकर देखते और फिर निकल आते थे। वे नीचे-कूदते और ऊपर उछलते हुए-से सर्वत्र खोज करने लगे

HinglishWord meanings are shown with verse 12.15English is translated together with verse 12.15
12.17VR-5-12-17

चतुर् अन्गुल मात्रो अपि न अवकाशः स विद्यते । रावण अन्तः पुरे तस्मिन् यम् कपिर् न जगाम सः ॥

catur angula mātro api na avakāśaḥ sa vidyate | rāvaṇa antaḥ pure tasmin yam kapir na jagāma saḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्मिन्in thatरावणान्तःपुरेin Ravana's inner chambersसः कपिःmonkeyयम्whereन जगामdid not goसःheअवकाशःscopeचतुरङ्गुलमात्रोऽपिeven four fingers of spaceनnot विद्यते leaving.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven a space of four fingers in the inner chambers of Ravana was not left out in his search for Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन महाकपि ने वहाँ के सभी स्थानों में विचरण किया। रावण के अन्तःपुर में कोई चार अंगुल का भी ऐसा स्थान नहीं रह गया, जहाँ कपिवर हनुमान जी न पहुँचे हों

Hinglish
12.18VR-5-12-18

प्राकर अन्तर रथ्याः च वेदिकः चैत्य सम्श्रयाः । श्वभ्राः च पुष्करिण्यः च सर्वम् तेन अवलोकितम् ॥

prākara antara rathyāḥ ca vedikaḥ caitya samśrayāḥ | śvabhrāḥ ca puṣkariṇyaḥ ca sarvam tena avalokitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्राकारान्तररथ्याश्चlanes inside the boundariesचैत्यसंश्रयाःaround shrinesवेदिकाःaltarsदीर्घिकाःwellsपुष्करिण्यश्चtanksसर्वम्everywhereतेनby himअवलोकितम्was seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe moved in the lanes inside the boundary walls, around the shrines, altars, wells and tanks whereever it was possible to look for.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्होंने परकोटे के भीतर की गलियाँ, चौराहे के वृक्षों के नीचे बनी हुई वेदियाँ, गड्डे और पोखरियाँ सबको छान डाला

Hinglish
12.19VR-5-12-19

राक्षस्यो विविध आकारा विरूपा विकृताः तथा । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनक आत्मजा ॥

rākṣasyo vividha ākārā virūpā vikṛtāḥ tathā | dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sā janaka ātmajā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विविधाकाराःof different typesविरूपाःuglyतथाso alsoविकृताःdeformedराक्षस्यःogressesतत्रthereहनुमताby Hanumanदृष्टाःwere seenसाsheजनकात्मजा तुdaughter of Janakaनnot found.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman could see only ogresses of different typesugly, deformed but could not find the daughter of Janaka.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान् जी ने जगह-जगह नाना प्रकार के आकार वाली, कुरूप और विकट राक्षसियाँ देखीं; किंतु वहाँ उन्हें जानकीजी का दर्शन नहीं हुआ

Hinglish
12.20VR-5-12-20

रूपेण अप्रतिमा लोके वरा विद्या धर स्त्रियः । दृटा हनूमता तत्र न तु राघव नन्दिनी ॥

rūpeṇa apratimā loke varā vidyā dhara striyaḥ | dṛṭā hanūmatā tatra na tu rāghava nandinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रूपेणin beautyलोकेin the worldअप्रतिमाःincomparableवराःbestविद्याधरस्त्रियःVidyadhara womenतत्रthereहनुमताby Hanumanदृष्टाःwere seenराघवनन्दिनी तुbeloved of Raghavaनnot find.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman could see even the women of vidyadharas who were matchless in beauty among women in the world but not Janaki the beloved of Raghava.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)संसार में जिनके रूप-सौन्दर्य की कहीं तुलना नहीं थी ऐसी बहुत-सी विद्याधरियाँ भी हनुमान जी की दृष्टिमें आयीं; परंतु वहाँ उन्हें श्रीरघुनाथजी को आनन्द प्रदान करने वाली सीता नहीं दिखायी दीं

Hinglish
12.21VR-5-12-21

नाग कन्या वर आरोहाः पूर्ण चन्द्र निभ आननाः । दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ॥

nāga kanyā vara ārohāḥ pūrṇa candra nibha ānanāḥ | dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sītā sumadhyamā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वरारोहाःlovely women with symmetrical limbsपूर्णचन्र्दनिभाननाःmoonfaced womenनागकन्याःdaughters of nagasतत्रthereहनुमताby Hanumanदृष्टाःwere seenसुमध्यमाa woman of lovely waistसीता तुSitaनnot found.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman could see there moonfaced daughters of nagas with charming limbs but not the slimwaisted Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी ने सुन्दर नितम्ब और पूर्ण चन्द्रमा के समान मनोहर मुखवाली बहुत-सी नागकन्याएँ भी वहाँ देखीं; किंतु जनककिशोरी का उन्हें दर्शन नहीं हुआ

Hinglish
12.22VR-5-12-22

प्रमथ्य राक्षस इन्द्रेण नाग कन्या बलाद्द् हृताः । दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनक नन्दिनी ॥

pramathya rākṣasa indreṇa nāga kanyā balādd hṛtāḥ | dṛṣṭā hanūmatā tatra na sā janaka nandinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसेन्द्रेणby the demon kingप्रमथ्यdefeatingबलात्forcefullyहृताःabductedनागकन्याःdaughters of nagasतत्रthereहनुमताby Hanumanदृष्टाःseenसाthatजनकनन्दिनी नnot the delight of Janaka.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman saw the daghters of nagas kidnapped by Ravana forcibly after victory in war but not Sita, the delight of Janaka.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राक्षसराज के द्वारा नागसेना को मथकर बलात् हरकर लायी हुई नागकन्याओं को तो पवनकुमार ने वहाँ देखा; किंतु जानकीजी उन्हें दृष्टिगोचर नहीं हुईं

Hinglish
12.23VR-5-12-23

सो अपश्यमः ताम् महा बाहुः पश्यमः च अन्या वर स्त्रियः । विषसाद महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः ॥

so apaśyamaḥ tām mahā bāhuḥ paśyamaḥ ca anyā vara striyaḥ | viṣasāda mahā bāhur hanūmān māruta ātmajaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहुःlongarmedधीमान्wise oneमारुतात्मजःson of the Wind godसः हनुमान्Hanumanताम्herअपश्यन्while being unable to seeअन्याःotherवरस्त्रियःgreat womenपश्यन्while seeingमुहुःagainविषसादwas sorrowful.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe longarmed Hanuman, son of the Windgod was able to see other great women but not Sita. So he became despondent.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाबाहु पवनकुमार हनुमान् को दूसरी बहुत-सी सुन्दरियाँ दिखायी दी; परंतु सीताजी उनके देखने में नहीं आयीं। इसलिये वे बहुत दुःखी हो गये

Hinglish
12.24VR-5-12-24

उद्योगम् वानर इन्द्राणम् प्लवनम् सागरस्य च । व्यर्थम् वीक्ष्य अनिल सुतः चिन्ताम् पुनर् उपागमत् ॥

udyogam vānara indrāṇam plavanam sāgarasya ca | vyartham vīkṣya anila sutaḥ cintām punar upāgamat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरेन्द्राणाम्of the great vanaraउद्योगम्effortसागरस्यocean'sप्लवनं चin crossingव्यर्थम्wastedवीक्ष्यafter seeing thatअनिलसुतःson of the Windgodपुनःagainचिन्ताम्worryउपागमत्experienced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe son of the Wind god, the great monkey realised the futility of his efforts in crossing the sea. He brooded again.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन वानरशिरोमणि वीरों के उद्योग और अपने द्वारा किये गये समुद्रलंघन को व्यर्थ हुआ देखकर पवनपुत्र हनुमान् वहाँ पुनः बड़ी भारी चिन्ता में पड़ गये

Hinglish
12.25VR-5-12-25

अवतीर्य विमानाच् च हनूमान् मारुत आत्मजः । चिन्ताम् उपजगाम अथ शोक उपहत चेतनः ॥

avatīrya vimānāc ca hanūmān māruta ātmajaḥ | cintām upajagāma atha śoka upahata cetanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथnowमारुतात्मजःson of the Windgodहनुमान्Hanumanविमानात्from the aerialchariotअवतीर्यafter descendingशोकोपहतचेतनःmind stricken with griefचिन्ताम्worryउपजगामhe experienced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, son of the Windgod, came out of the aerial chariot, mind stricken with grief and started thinking again. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वादशस्सर्गः। Thus ends the twelfth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वायुनन्दन हनुमान् विमान से नीचे उतर आये और बड़ी चिन्ता करने लगे। शोक से उनकी चेतनाशक्ति शिथिल हो गयी

Hinglish