Ramayana · Sarga 5.13

Sarga 13

सर्गः 13

Hanuman's soliloquy in despondency

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
13.1VR-5-13-1

विमानात् तु सुसम्क्रम्य प्राकारम् हरि यूथपः । हनूमान् वेगवान् आसीद् यथा विद्युद् घन अन्तरे ॥

vimānāt tu susamkramya prākāram hari yūthapaḥ | hanūmān vegavān āsīd yathā vidyud ghana antare ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरियूथपःvanara leaderहनुमान्Hanumanविमानात्from the aerial chariotप्राकारम्boundary wallसुसम्क्रम्यjumpedघनान्तरेin the cloudsविद्युत् यथाlike the lightningवेगवान्speedilyआसीत्appeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, the vanara leader, jumped from the aerial chariot to the boundary wall like a flash of lightning in the clouds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वानरयूथपति हनुमान् विमान से उतरकर महल के परकोटे पर चढ़ आये। वहाँ आकर वे मेघमाला के अंक में चमकती हुई बिजली के समान बड़े वेग से इधर-उधर घूमने लगे*

Hinglish
13.2VR-5-13-2

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् । अदृष्ट्वा जानकीम् सीताम् अब्रवीद् वचनम् कपिः ॥

samparikramya hanumān rāvaṇasya niveśanān | adṛṣṭvā jānakīm sītām abravīd vacanam kapiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपिःvanaraहनुमान्Hanumanरावणस्यRavana'sनिवेशनात्from the homeसम्परिक्रम्यgoing roundजानकीम्Janaka's daughterसीताम्Sitaअदृष्ट्वाnot seeingवचनम्these wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGoing round the palace of Ravana, unable to see Janaka's daughter Sita, Hanuman spoke thus to himself:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)रावण के सभी घरों में एक बार पुनः चक्कर लगाकर जब कपिवर हनुमान जी ने जनकनन्दिनी सीता को नहीं देखा, तब वे मन-ही-मन इस प्रकार कहने लगे

Hinglish
13.3VR-5-13-3

भूयिष्ठम् लोडिता लन्का रामस्य चरता प्रियम् । न हि पश्यामि वैदेहीम् सीताम् सर्व अन्ग शोभनाम् ॥

bhūyiṣṭham loḍitā lankā rāmasya caratā priyam | na hi paśyāmi vaidehīm sītām sarva anga śobhanām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामस्यRama'sप्रियम्to pleaseचरताwhile doingलङ्काLankaभूयिष्ठम्in and outलोलिताchecked thoroughlyसर्वाङ्गशोभनाम्of beautiful limbsवैदेहीम्Vaidehiसीताम्Sitaन हि पश्यामिI have not seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I have thoroughly surveyed the entire city of Lanka to please Rama, but I am unable to find Sita of flawless beauty.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने श्रीरामचन्द्रजी का प्रिय करने के लिये कई बार लंका को छान डाला; किंतु सर्वांगसुन्दरी विदेहनन्दिनी सीता मुझे कहीं नहीं दिखायी देती हैं

Hinglish
13.4VR-5-13-4

पल्वलानि तटाकानि सराम्सि सरितः तथा । नद्यो अनूपवन अन्ताः च दुर्गाः च धरणी धराः ॥

palvalāni taṭākāni sarāmsi saritaḥ tathā | nadyo anūpavana antāḥ ca durgāḥ ca dharaṇī dharāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पल्वलानिwaterlogsतटाकानिtanksसरांसिlakesतथाsimilarlyसरितःstreamsनद्यःriversअनूपवनान्ताश्चalong the woodsदुर्गाःdifficult places to reachधरणीधराःmountainsसर्वा:allवसुधाover the landलोलिताsearchedजानकीं तुbut Janakiन पश्यामिI have not seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I have searched for Sita thoroughly in waterlogs, lakes, tanks, streams and rivers and all over the woods and among mountains that are difficult to reach. I have searched all over the land but have not been able to find Janaki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने यहाँ के छोटे तालाब, पोखरे, सरोवर, सरिताएँ, नदियाँ, पानी के आस-पास के जंगल तथा दुर्गम पहाड़- सब देख डाले। इस नगर के आसपास की सारी भूमि खोज डाली; किंतु कहीं भी मुझे जानकीजी का दर्शन नहीं हुआ

Hinglish
13.5VR-5-13-5

लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् । इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥

loḍitā vasudhā sarvā na ca paśyāmi jānakīm | iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताSitaइहhereरावणस्यRavana'sनिवेशनेin his palaceगृध्रराजेनby the king of vulturesसम्पातिनाby Sampatiआख्याताhas toldअहम्Iताम्herन च पश्यामिbut have not seen her.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Sampati, king of vultures had said that Sita is at Ravana's palace. But I have not been able to see her.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘गृध्रराज सम्पाति ने तो सीताजी को यहाँ रावण के महल में ही बताया था। फिर भी न जाने क्यों वे यहाँ दिखायी नहीं देती हैं

Hinglish
13.6VR-5-13-6

आख्याता गृध्र राजेन न च पश्यामि ताम् अहम् । किम् नु सीता अथ वैदेही मैथिली जनक आत्मजा ॥

ākhyātā gṛdhra rājena na ca paśyāmi tām aham | kim nu sītā atha vaidehī maithilī janaka ātmajā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथnowवैदेहीprincess of VidehaमैथिलीMythiliजनकत्माजाJanaka's daughterसीताSitaविवशाdejected helplessदुष्टचारिणम्a man of evilconductरावणम्to Ravanaकिं नु उपतिष्ठेतdid she succumb?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Can it be that Mythili, daughter of Janaka, dejected and helpless succumbed to the evil intentions of Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या रावण के द्वारा बलपूर्वक हरकर लायी हुई विदेह-कुलनन्दिनी मिथिलेशकुमारी जनकदुलारी सीता कभी विवश होकर रावण की सेवा में उपस्थित हो सकती हैं (यह असम्भव है)

Hinglish
13.7VR-5-13-7

उपतिष्ठेत विवशा रावणम् दुष्ट चारिणम् । क्षिप्रम् उत्पततो मन्ये सीताम् आदाय रक्षसः ॥

upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇam duṣṭa cāriṇam | kṣipram utpatato manye sītām ādāya rakṣasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामबाणानाम्of the arrows of Ramaबिभ्यतःout of fearरक्षसःthe demonसीताम्Sitaआदायhaving broughtक्षिप्रम्at great speedउत्पततःwhile flyingअन्तराin the middleपतिताdroppedभवेत्may beमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or, perhaps she might have been dropped midway from the hold of Ravana while he was flying at great speed, afraid of the deadly arrows of Rama?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं तो समझता हूँ कि श्रीरामचन्द्रजी के बाणों से भयभीत हो वह राक्षस जब सीता को लेकर शीघ्रतापूर्वक आकाश में उछला है, उस समय कहीं बीच में ही वे छूटकर गिर पड़ी हों

Hinglish
13.8VR-5-13-8

बिभ्यतो राम बाणानाम् अन्तरा पतिता भवेत् । अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्ध निषेविते ॥

bibhyato rāma bāṇānām antarā patitā bhavet | athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddha niṣevite ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाor elseसिद्धनिषेवितेfrequented by siddhasपथिon the pathह्रियमाणायाःwhile being borne awayआर्यायाःof the noble ladyहृदयम्heartसागरम्seaप्रेक्ष्यon seeingपतितम्fallenमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or, perhaps while being borne away on the path frequented by siddhas, the beloved of Rama might have fallen down (dead), heart broken, on seeing the (vast) sea.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा यह भी सम्भव है कि जब आर्या सीता सिद्धसेवित आकाशमार्ग से ले जायी जाती रही हों, उस समय समुद्र को देखकर भय के मारे उनका हृदय ही फटकर नीचे गिर पड़ा हो

Hinglish
13.9VR-5-13-9

मन्ये पतितम् आर्याया हृदयम् प्रेक्ष्य सागरम् । रावणस्य ऊरु वेगेन भुजाभ्याम् पीडितेन च ॥

manye patitam āryāyā hṛdayam prekṣya sāgaram | rāvaṇasya ūru vegena bhujābhyām pīḍitena ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रावणस्यRavana'sउरुवेगेनby the high speed in the flightभुजाभ्याम्with the armsपीडितेन चbeing under pressureविशालाक्ष्याby the largeeyed oneतयाby herआर्ययाby the noble ladyजीवितम्lifeत्यक्तम्given upमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"He thinks, on account of the high speed during the flight of Ravana under the pressure of his arms, the noble, largeeyed lady might have given up her life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा यह भी मालूम होता है कि रावण के प्रबल वेग और उसकी भुजाओं के दृढ़ बन्धन से पीड़ित होकर विशाललोचना आर्या सीता ने अपने प्राणों का परित्याग कर दिया है

Hinglish
13.10VR-5-13-10

तया मन्ये विशाल अक्ष्या त्यक्तम् जीवितम् आर्यया । उपरि उपरि वा नूनम् सागरम् क्रमतः तदा ॥

tayā manye viśāla akṣyā tyaktam jīvitam āryayā | upari upari vā nūnam sāgaram kramataḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenसागरम् उपर्युपरिhigher and higher over the seaक्रमतःfor him while he advancedजनकात्मजाJanakiविवेष्टमानाwriggling hard to extricateसागरेin the seaनूनम्surelyपतिताfallen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Surely, she might have fallen into the sea while wriggling in her effort to extricate herself from the hold of Ravana as he was flying over the sea.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसा भी हो सकता है कि जिस समय रावण उन्हें समुद्र के ऊपर होकर ला रहा हो, उस समय जनककुमारी सीता छटपटाकर समुद्र में गिर पड़ी हों। अवश्य ऐसा ही हुआ होगा

Hinglish
13.11VR-5-13-11

विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनक आत्मजा । आहो क्षुद्रेण च अनेन रक्षन्ती शीलम् आत्मनः ॥

viveṣṭamānā patitā samudre janaka ātmajā | āho kṣudreṇa ca anena rakṣantī śīlam ātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहोOhआत्मनःof her selfशीलम्chastityरक्षन्तीwhile protectingअबन्धुःdistanced from relativesतपस्विनीa helpless womanसीताSitaक्षुद्रेणby the cruel oneअनेनby himरावणेनby Ravanaभक्षिताeaten.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Oh poor Sita, distanced from relations, while protecting her chastity helplessly she might have been devoured by cruel Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा ऐसा तो नहीं हुआ कि अपने शील की रक्षा में तत्पर हुई किसी सहायक बन्धु की सहायता से वञ्चित तपस्विनी सीता को इस नीच रावण ने ही खा लिया हो अथवा मन में दुष्ट भावना रखने वाली राक्षसराज रावण की पत्नियों ने ही कजरारे नेत्रोंवाली साध्वी सीता को अपना आहार बना लिया होगा

This Hindi translation covers verses 13.11–13.12 together.

Hinglish
13.12VR-5-13-12

अबन्धुर् भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी । अथवा राक्षस इन्द्रस्य पत्नीभिर् असित ईक्षणा ॥

abandhur bhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī | athavā rākṣasa indrasya patnībhir asita īkṣaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाor elseअदुष्टाa pious ladyअसितेक्षणाblackeyed oneसाthatदुष्टभावाभिःby the cruelnaturedराक्षसेन्द्रस्यof the lord of rakshasasपत्नीभिःby wives alsoभक्षिताeatenभविष्यतिI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or else, the pious, blackeyed Sita might have been eaten by the the cruelnatured wives of the lord of demons.

HinglishHindi is translated together with verse 13.11
13.13VR-5-13-13

अदुष्टा दुष्ट भावाभिर् भक्षिता सा भविष्यति । सम्पूर्ण चन्द्र प्रतिमम् पद्म पत्र निभ ईक्षणम् ॥

aduṣṭā duṣṭa bhāvābhir bhakṣitā sā bhaviṣyati | sampūrṇa candra pratimam padma patra nibha īkṣaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृपणाpoor ladyसम्पूर्णचन्द्रप्रतिमम्like the fullmoonपद्मपत्रनिभेक्षणम्with eyes like lotus petalsरामस्यRama'sवक्त्रम्faceध्यायतीmeditating onपञ्चत्वम्deathगताattained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or, she might have attained death, meditating on Rama, whose face resembles the fullmoon and eyes the lotus petals.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! श्रीरामचन्द्रजी के पूर्ण चन्द्रमा के समान मनोहर तथा प्रफुल्ल कमलदल के सदृश नेत्रवाले मुख का चिन्तन करती हुई दयनीया सीता इस संसार से चल बसीं

Hinglish
13.14VR-5-13-14

रामस्य ध्यायती वक्त्रम् पन्चत्वम् कृपणा गता । हा राम लक्ष्मण इति एव हा अयोध्येति च मैथिली ॥

rāmasya dhyāyatī vaktram pancatvam kṛpaṇā gatā | hā rāma lakṣmaṇa iti eva hā ayodhyeti ca maithilī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेहीVaidehiमैथिलीMythiliहा रामAlas, Ramaहा लक्ष्मणalas, Lakshmanaहा अयोध्याalas, Ayodhyaइतिthusबहुvery muchविलप्यweapingन्यस्तदेहाcast off lifeभविष्यतिmay be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or, Vaidehi, the princess of Mithila might have cast off her life grieving intensely and crying, 'Alas, Rama, alas, Lakshmana, alas, Ayodhya'. (Mithila is the name of the capital city and Videha is the country which was ruled by Janaka. Sita, the princess is known as Vaidehi, Mythili and Janaki).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हा राम! हा लक्ष्मण! हा अयोध्यापुरी! इस प्रकार पुकार-पुकारकर बहुत विलाप करके मिथिलेशकुमारी विदेहनन्दिनी सीता ने अपने शरीर को त्याग दिया होगा

Hinglish
13.15VR-5-13-15

विलप्य बहु वैदेही न्यस्त देहा भविष्यति । अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥

vilapya bahu vaidehī nyasta dehā bhaviṣyati | athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाor elseरावणस्यRavana'sनिवेशनेin his palaceनिहिताkeptसीताSitaपञ्जरस्थाin the cageशारिका इवlike mynaनूनम्surelyलालप्यतेcryingमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or, I think Sita might have been imprisoned in a cage like a myna in Ravana's palace. She will be surely crying.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा मेरी समझ में यह आता है कि वे रावण के ही किसी गुप्त गृह में छिपाकर रखी गयी हैं। हाय! वहाँ वह बाला पीजरे में बन्द हुई मैना की तरह बारम्बार आर्तनाद करती होगी

Hinglish
13.16VR-5-13-16

नूनम् लालप्यते मन्दम् पन्जरस्था इव शारिका । जनकस्य कुले जाता राम पत्नी सुमध्यमा ॥

nūnam lālapyate mandam panjarasthā iva śārikā | janakasya kule jātā rāma patnī sumadhyamā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकस्यJanaka'sसुताdaughterरामपत्नीRama's wifeसुमध्यमाa lady of beautiful waistउत्पलपत्राक्षीeyes like lotus petalsसीताSitaरावणस्यRavana'sवशम्foldकथम्howव्रजेत्can come under.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"How could Janaki, the daughter of Janaka, Rama's wife, the lady with a beautiful waist and eyes like lotus petals, come under the fold of Ravana?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो जनक के कुल में उत्पन्न हुई हैं और श्रीरामचन्द्रजी की धर्मपत्नी हैं, वे नील कमल के-से नेत्रोंवाली सुमध्यमा सीता रावण के अधीन कैसे हो सकती हैं ?

Hinglish
13.17VR-5-13-17

कथम् उत्पल पत्र अक्षी रावणस्य वशम् व्रजेत् । विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनक आत्मजा ॥

katham utpala patra akṣī rāvaṇasya vaśam vrajet | vinaṣṭā vā pranaṣṭā vā mṛtā vā janaka ātmajā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकात्मजाJanaka's daughterविनष्टा वाwhether lostप्रणष्टा वाor whether irretrievableमृता वाor deadप्रियभार्यस्यfor him who is fond of his wifeरामस्यof Ramaनिवेदयितुम्to reportन क्षमम्not proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Whether Janaki is lost or irretrievable or dead is not known The news should not be reported to Rama, who is very fond of his wife.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जनककिशोरी सीता चाहे गुप्त गृह में अदृश्य करके रखी गयी हों, चाहे समुद् रमें गिरकर प्राणों से हाथ धो बैठी हों अथवा श्रीरामचन्द्रजी के विरह का कष्ट न सह सकने के कारण उन्होंने मृत्यु की शरण ली हो, किसी भी दशा में श्रीरामचन्द्रजी को इस बात की सूचना देना उचित न होगा; क्योंकि वे अपनी पत्नी को बहुत प्यार करते हैं

Hinglish
13.18VR-5-13-18

रामस्य प्रिय भार्यस्य न निवेदयितुम् क्षमम् । निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्याद् अनिवेदने ॥

rāmasya priya bhāryasya na nivedayitum kṣamam | nivedyamāne doṣaḥ syād doṣaḥ syād anivedane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निवेद्यमानेby informing thisदोषःmistakeस्यात्may beअनिवेदनेby not informingदोषःmistakeस्यात्may beकथम्howकर्तव्यं नु खलुwhat to doमेto meविषमम्difficultप्रतिभातिappears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"To carry or not to carry this news to Rama would be a mistake. What shall I do? I am facing a tough situation.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समाचार के बताने में भी दोष है और न बताने में भी दोष की सम्भावना है, ऐसी दशा में किस उपाय से काम लेना चाहिये? मुझे तो बताना और न बताना—दोनों ही दुष्कर प्रतीत होते हैं

Hinglish
13.19VR-5-13-19

कथम् नु खलु कर्तव्यम् विषमम् प्रतिभाति मे । अस्मिन्न् एवम् गते कर्ये प्राप्त कालम् क्षमम् च किम् ॥

katham nu khalu kartavyam viṣamam pratibhāti me | asminn evam gate karye prāpta kālam kṣamam ca kim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्मिन्in thisकार्येin this regardएवं गतेwhen things took such a turnप्राप्तकालम्right timeक्षमम्properकिम्whatभवेत्will beइतिthusमतम्opinionहनुमान्Hanumanभूयःonce againप्रविचारयत्deliberated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I wonder what the right course of action is when things have taken such a turn? What is proper for me to do? Hanuman once again deliberated.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसी दशा में जब कोई भी कार्य करना दुष्कर प्रतीत होता है, तब मेरे लिये इस समय के अनुसार क्या करना उचित होगा?’ इन्हीं बातों पर हनुमान जी बारम्बार विचार करने लगे

Hinglish
13.20VR-5-13-20

भवेद् इति मतिम् भूयो हनुमान् प्रविचारयन् । यदि सीताम् अदृष्ट्वा अहम् वानर इन्द्र पुरीम् इतः ॥

bhaved iti matim bhūyo hanumān pravicārayan | yadi sītām adṛṣṭvā aham vānara indra purīm itaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iसीताम्Sitaअदृष्ट्वाwithout seeingइतःfrom hereवानरेन्द्रपुरीम्city of vanarasगमिष्यामिI reachयदिifततःthenकःwhat (has been accomplished)पुरुषार्थःaccomplishmentभविष्यतिwill happen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If I return to Kishkinda without seeing Sita of what use is my effort? What have I accomplished? What will happen? (Dharma, Artha, Kama and Moksha are the four Purusharthas or accomplishments in life)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः। गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति

Hinglish
13.21VR-5-13-21

गमिष्यामि ततः को मे पुरुष अर्थो भविष्यति । मम इदम् लन्घनम् व्यर्थम् सागरस्य भविष्यति ॥

gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣa artho bhaviṣyati | mama idam langhanam vyartham sāgarasya bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyइदम्thisसागरस्यof the oceanलङ्घनम्crossingलङ्कायाःof Lankaप्रवेशश्चentryराक्षसानाम्of ogresदर्शनम्seeingव्यर्थम्futileभविष्यतिwould be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My crossing the ocean, my entry into Lanka and my survey of the demons are all futile.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फिर तो मेरा यह समुद्रलंघन, लंका में प्रवेश और राक्षसों को देखना सब व्यर्थ हो जायगा

Hinglish
13.22VR-5-13-22

प्रवेशः चिव लन्काया राक्षसानाम् च दर्शनम् । किम् वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः ॥

praveśaḥ civa lankāyā rākṣasānām ca darśanam | kim vā vakṣyati sugrīvo harayo va samāgatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
किष्किन्धाम्at Kishkindaसमनुप्राप्तम्reachedमाम्to meसुग्रीवःSugrivaकिम्whatवक्ष्यतिhe saysसमागताःcollectedहरयः वाeven vanarasतौthose twoदशरथात्मजौ वाsons of Dasaratha.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"What will Sugriva or even the vanaras and the two sons of Dasaratha say when I reach Kishkinda?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किष्किन्धा में पहुँचने पर मुझसे मिलकर सुग्रीव, दूसरे-दूसरे वानर तथा वे दोनों दशरथराजकुमार भी क्या कहेंगे?

Hinglish
13.23VR-5-13-23

किष्किन्धाम् समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथ आत्मजौ । गत्वा तु यदि काकुत्स्थम् वक्ष्यामि परम् अप्रियम् ॥

kiṣkindhām samanuprāptau tau vā daśaratha ātmajau | gatvā tu yadi kākutstham vakṣyāmi param apriyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गत्वाafter reachingकाकुत्स्थम्Kakutsthaमयाby meसीताSitaन दृष्टाnot seenइतिlike thisपरम्mostअप्रियम्unpleasantवक्ष्यामि यदिif I sayततःthenजीवितम्lifeत्यक्ष्यतिhe will give up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If I report the most unpleasant news that Sita was not found, Rama will give up his life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि वहाँ जाकर मैं श्रीरामचन्द्रजी से यह कठोर बात कह दूँ कि मुझे सीता का दर्शन नहीं हुआ तो वे प्राणों का परित्याग कर देंगे

Hinglish
13.24VR-5-13-24

न दृष्टा इति मया सीता ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् । परुषम् दारुणम् क्रूरम् तीक्ष्णम् इन्द्रिय तापनम् ॥

na dṛṣṭā iti mayā sītā tataḥ tyakṣyanti jīvitam | paruṣam dāruṇam krūram tīkṣṇam indriya tāpanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परुषम्harshदारुणम्dreadfulक्रूरम्cruelतीक्ष्णम्sharpइन्द्रियतापनम्that which can scorch sensesसीतानिमित्तम्about Sitaदुर्वाक्यम्unwelcome wordsश्रुत्वाafter hearingसःRamaन भविष्यतिwill not live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHearing harsh, dreadful, cruel and sense-scorching evil tidings about Sita, Rama will not survive.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीताजी के विषय में ऐसे रूखे, कठोर, तीखे और इन्द्रियों को संताप देने वाले दुर्वचन को सुनकर वे कदापि जीवित नहीं रहेंगे

Hinglish
13.25VR-5-13-25

सीता निमित्तम् दुर्वाक्यम् श्रुत्वा स न भविष्यति । तम् तु कृच्च्र गतम् दृष्ट्वा पन्चत्व गत मानसम् ॥

sītā nimittam durvākyam śrutvā sa na bhaviṣyati | tam tu kṛccra gatam dṛṣṭvā pancatva gata mānasam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृच्छ्रगतम्in painful stateपञ्चत्वगतमानसम्one who has almost given his lifeतम्himदृष्ट्वाseeingभृशानुरक्तःdeeply devotedमेधावीwiseलक्ष्मणःLakshmanaन भविष्यतिwill not survive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Seeing Rama in such a painful state, wise Lakshmana who has given his life to Rama, to whom he is deeply devoted will also not survive.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन्हें संकट में पड़कर प्राणों के परित्याग का संकल्प करते देख उनके प्रति अत्यन्त अनुराग रखने वाले बुद्धिमान् लक्ष्मण भी जीवित नहीं रहेंगे

Hinglish
13.26VR-5-13-26

भृश अनुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः । विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो अपि मरिष्यति ॥

bhṛśa anurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ | vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato api mariṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भ्रातरौboth brothersविनष्टौdeadश्रुत्वाafter hearingभरतोऽपिBharata alsoमरिष्यतिwill dieमृतम्deadभरतम्of Bharataदृष्ट्वाon seeingशत्रुघ्नश्चeven Satrughnaन भविष्यतिwill not live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On hearing the death of both the brothers Bharata will also die. On seeing this Satrughna will also not live.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने इन दो भाइयों के विनाश का समाचार सुनकर भरत भी प्राण त्याग देंगे और भरत की मृत्यु देखकर शत्रुघ्न भी जीवित नहीं रह सकेंगे

Hinglish
13.27VR-5-13-27

भरतम् च मृतम् दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति । पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य अथ न भविष्यन्ति मातरः ॥

bharatam ca mṛtam dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati | putrān mṛtān samīkṣya atha na bhaviṣyanti mātaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenमातरःmothersकौसल्या चand Kausalyaसुमित्रा चeven Sumitraकैकेयी चeven Kaikeyiपुत्रान्of sonsमृतान्of their deathसमीक्ष्यon seeingन भविष्यन्तिwill not be able to liveसंशयः नno doubt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing their sons dead, the mothers Kausalya, Sumitra and Kaikeyi will surely not survive—there is no doubt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार चारों पुत्रोंकी मृत्यु हुई देख कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी ये तीनों माताएँ भी निस्संदेह प्राण दे देंगी

Hinglish
13.28VR-5-13-28

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न सम्शयः । कृतज्ञः सत्य सम्धः च सुग्रीवः प्लवग अधिपः ॥

kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na samśayaḥ | kṛtajñaḥ satya samdhaḥ ca sugrīvaḥ plavaga adhipaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृतज्ञःgratefulसत्यसन्धःtruthfulप्लवगाधिपःleader of monkeysसुग्रीवःSugrivaतथाlikewiseगतम्goneरामम्Ramaदृष्ट्वाon seeingततःthenजीवितम्lifeत्यक्ष्यतिwill give up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On seeing that Rama has ended his life, the grateful and truthful monkey leader, Sugriva will give up his life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कृतज्ञ और सत्यप्रतिज्ञ वानरराज सुग्रीव भी जब श्रीरामचन्द्रजी को ऐसी अवस्था में देखेंगे तो स्वयं भी प्राणविसर्जन कर देंगे

Hinglish
13.29VR-5-13-29

रामम् तथा गतम् दृष्ट्वा ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् । दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ॥

rāmam tathā gatam dṛṣṭvā tataḥ tyakṣyanti jīvitam | durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भर्तृशोकेनon account of her husband's griefपीडिताtormentedदुर्मनाःdisheartenedव्यथिताpainedदीनाdejectedनिरानन्दाunhappyतपस्विनीhelplessरुमाRumaजीवितम्lifeत्यक्ष्यतिwill give up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Distressed, disheartened, pained and grieved on account of her husband's death, the virtuous lady Ruma (wife of Sugriva) will be unhappy and die.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तत्पश्चात् पतिशोक से पीड़ित हो दुःखितचित्त, दीन, व्यथित और आनन्दशून्य हुई तपस्विनी रुमा भी जान दे देगी

Hinglish
13.30VR-5-13-30

पीडिता भर्तृ शोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् । वालिजेन तु दुह्खेन पीडिता शोक कर्शिता ॥

pīḍitā bhartṛ śokena rumā tyakṣyati jīvitam | vālijena tu duhkhena pīḍitā śoka karśitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वालिजेनcaused by Valiदुःखेनby sorrowपीडिताtroubledशोककर्शिताfertured with griefतारापिTara tooराज्ञिwhen the kingपञ्चत्वम्gone to other worldगतेhaving goneन भविष्यतिwill not live
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Tara who is troubled by Vali's death and tortured with grief will not live when king Sugriva dies.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फिर तो रानी तारा भी जीवित नहीं रहेंगी। वे वाली के विरहजनित दुःख से तो पीड़ित थी ही, इस नूतन शोक से कातर हो शीघ्र ही मृत्यु को प्राप्त हो जायँगी

Hinglish
13.31VR-5-13-31

पन्चत्व गमने राज्ञः तारा अपि न भविष्यति । माता पित्रोर् विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च ॥

pancatva gamane rājñaḥ tārā api na bhaviṣyati | mātā pitror vināśena sugrīva vyasanena ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुमारःprinceअङ्गदोऽपिAngada alsoमातापित्रोःof his mother and fatherविनाशेनby deathसुग्रीवस्यSugriva'sव्यसनेनby calamityजीवितम्lifeकस्मात्whyधारयिष्यतिwill retain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On account of his parents death and also because of Sugriva's calamity, Angada will give up his life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘माता-पिता के विनाश और सुग्रीव के मरणजनित संकट से पीड़ित हो कुमार अंगद भी अपने प्राणों का परित्याग कर देंगे

Hinglish
13.32VR-5-13-32

कुमारो अपि अन्गदः कस्माद् धारयिष्यति जीवितम् । भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वन ओकसः ॥

kumāro api angadaḥ kasmād dhārayiṣyati jīvitam | bhartṛjena tu śokena abhibhūtā vana okasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नौकसःvanarasभर्तृजेनon account of the events affecting their kingदुःखेनby griefअभिभूताःoverpoweredतलैःwith their palmsमुष्टिभिरेव चand with their fistsशिरांसिtheir headsअभिहनिष्यन्तिwill hit themselves.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The grief due to the death of their king will make the vanaras hit their heads with their palms and fists.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तदनन्तर स्वामी के दुःख से पीड़ित हुए सारे वानर अपने हाथों और मुक्कों से सिर पीटने लगेंगे। यशस्वी वानरराज ने सान्त्वनापूर्ण वचनों और दान-मान से जिनका लालन-पालन किया था, वे वानर अपने प्राणों का परित्याग कर देंगे

This Hindi translation covers verses 13.32–13.33 together.

Hinglish
13.33VR-5-13-33

शिराम्सि अभिहनिष्यन्ति तलैर् मुष्टिभिर् एव च । सान्त्वेन अनुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥

śirāmsi abhihaniṣyanti talair muṣṭibhir eva ca | sāntvena anupradānena mānena ca yaśasvinā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यशस्स्विनाby the illustrious oneकपिराजेनby the king of vanarasसान्त्वेनby good wordsअनुप्रदानेनby offering giftsमानेनby respectingलालिताःrearedवानराःvanarasप्राणान्lifeत्यक्ष्यन्तिwill give up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The vanaras who were reared by the king's kind words, gifts and care will give up their life.

HinglishHindi is translated together with verse 13.32
13.34VR-5-13-34

लालिताः कपि राजेन प्राणामः त्यक्ष्यन्ति वानराः । न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥

lālitāḥ kapi rājena prāṇāmaḥ tyakṣyanti vānarāḥ | na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपिकुञ्जराःchiefs among vanarasसमेत्यcollected togetherवनेषुin the forestक्रीडाम्playन अनुभविष्यन्तिwill not enjoyशैलेषुon the mountainsन निरोधेषु वाor in the cavesपुनःagainनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The chiefs among vanaras together will not enjoy their life in the forest or mountains or caves.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसी अवस्था में शेष वानर वनों, पर्वतों और गुफाओं में एकत्र होकर फिर कभी क्रीड़ा-विहार का आनन्द नहीं लेंगे

Hinglish
13.35VR-5-13-35

क्रीडाम् अनुभविष्यन्ति समेत्य कपि कुन्जराः । सपुत्र दाराः सामात्या भर्तृ व्यसन पीडिताः ॥

krīḍām anubhaviṣyanti sametya kapi kunjarāḥ | saputra dārāḥ sāmātyā bhartṛ vyasana pīḍitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सपुत्रदाराःwith sons and wivesसामात्याःwith ministers togetherभर्तृव्यसनपीडिताःtormented by the suffering of their king's deathशैलाग्रेभ्यःfrom the mountain peaksसमेषुon the plainsविषमेषु चand on uneven groundsपतिष्यन्तिwill fall (drop down).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Tormented by their king's death the vanaras with their wives, sons and ministers will drop down from the mountain peaks on the rough ground and die.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने राजा के शोक से पीड़ित हो सब वानर अपने पुत्र, स्त्री और मन्त्रियोंसहित पर्वतों के शिखरों से नीचे सम अथवा विषम स्थानों में गिरकर प्राण दे देंगे

Hinglish
13.36VR-5-13-36

शैल अग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च । विषम् उद्बन्धनम् वा अपि प्रवेशम् ज्वलनस्य वा ॥

śaila agrebhyaḥ patiṣyanti sametya viṣameṣu ca | viṣam udbandhanam vā api praveśam jvalanasya vā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानराःvanarasविषम्poisonउद्बन्धनं वापिor by hangingज्वलनस्यin the fireप्रवेशं वाenteringउपवासम्by fastingअथोorशस्त्रम्weaponप्रचरिष्यन्तिthey will use to put an end.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The vanaras will put an end to their lives by poisoning or by hanging or by selfimmolation or by killing themselves with weapons or by fasting unto death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा सारे विष पी लेंगे या फाँसी लगा लेंगे या जलती आग में प्रवेश कर जायेंगे। उपवास करने लगेंगे अथवा अपने ही शरीर में छुरा भोंक लेंगे

Hinglish
13.37VR-5-13-37

उपवासम् अथो शस्त्रम् प्रचरिष्यन्ति वानराः । घोरम् आरोदनम् मन्ये गते मयि भविष्यति ॥

upavāsam atho śastram pracariṣyanti vānarāḥ | ghoram ārodanam manye gate mayi bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मयि गतेwhen I goइक्ष्वाकुकुलनाशश्चdestruction of the Ikshvakusवनौकसाम्of vanarasनाशश्चैवdestructionघोरम्dreadfulआरोदनम्weepingभविष्यतिwill beमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If I go there (without finding Sita), it will cause destruction of the Ikshvakus and vanaras would weep. It would be dreadful.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे वहाँ जाने पर मैं समझता हूँ बड़ा भयंकर आर्तनाद होने लगेगा। इक्ष्वाकुकुल का नाश और वानरों का भी विनाश हो जायगा

Hinglish
13.38VR-5-13-38

इक्ष्वाकु कुल नाशः च नाशः चैव वन ओकसाम् । सो अहम् न एव गमिष्यामि किष्किन्धाम् नगरीम् इतः ॥

ikṣvāku kula nāśaḥ ca nāśaḥ caiva vana okasām | so aham na eva gamiṣyāmi kiṣkindhām nagarīm itaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iइतःfrom hereकिष्किन्धां नगरीम्to the city of Kishkindaनैव गमिष्यामिI will not goअहम्IमैथिलींMythiliविनाwithoutसुग्रीवम्Sugrivaद्रष्टुम्to seeन च शक्ष्यामिnot possible for me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I will not go to the city of Kishkinda from here or to Sugriva without finding Mythili. It will not be possible for me to face him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये मैं यहाँ से किष्किन्धापुरी को तो नहीं जाऊँगा। मिथिलेशकुमारी सीता को देखे बिना मैं सुग्रीव का भी दर्शन नहीं कर सकूँगा

Hinglish
13.39VR-5-13-39

न हि शक्ष्यामि अहम् द्रष्टुम् सुग्रीवम् मैथिलीम् विना । मयि अगच्चति च इहस्थे धर्म आत्मानौ महा रथौ ॥

na hi śakṣyāmi aham draṣṭum sugrīvam maithilīm vinā | mayi agaccati ca ihasthe dharma ātmānau mahā rathau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मयिwhen Iअगच्छतिnot goइहस्थेstay hereधर्मात्मानौrighteous selvesमहारथौgreat warriorsतौbothआशयाwith hopeधरिष्येतेboth will surviveमनस्विनःhighsouledवानराश्चvanaras also.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBoth the highsouled warrior princes treading a righteous path as well as the vanaras will survive with a hope of my return if I stay back.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि मैं यहीं रहूँ और वहाँ न जाऊँ तो मेरी आशा लगाये वे दोनों धर्मात्मा महारथी बन्धु प्राण धारण किये रहेंगे और वे वेगशाली वानर भी जीवित रहेंगे

Hinglish
13.40VR-5-13-40

आशया तौ धरिष्येते वनराः च मनस्विनः । हस्त आदानो मुख आदानो नियतो वृक्ष मूलिकः ॥

āśayā tau dhariṣyete vanarāḥ ca manasvinaḥ | hasta ādāno mukha ādāno niyato vṛkṣa mūlikaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकात्मजाम्Janaka's daughterअदृष्ट्वाby not seeingहस्तादानःfood available to handमुखादानःand mouthनियतःstrictlyबहुमूलफलोदकेfilled with fruits roots and waterसागरानूपजेon the shore of the seaदेशेhereवृक्षमूलिकःsurviving on roots of treesवानप्रस्थःlike a hermitभविष्यामिI will be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If Janaki is not found I will stay here and live like a hermit subsisting on whatever is available on this sea shore, which has abundance of roots, fruits and water.

This translation covers verses 13.40–13.41 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जानकीजी का दर्शन न मिलने पर मैं यहाँ वानप्रस्थी हो जाऊँगा। मेरे हाथ पर अपने-आप जो फल आदि खाद्य वस्तु प्राप्त हो जायगी, उसी को खाकर रहूँगा या परेच्छा से मेरे मुँह में जो फल आदि खाद्य वस्तु पड़ जायगी, उसी से निर्वाह करूँगा तथा शौच, संतोष आदि नियमों के पालनपूर्वक वृक्ष के नीचे निवास करूँगा

Hinglish
13.41VR-5-13-41

वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनक आत्मजाम् । सागर अनूपजे देशे बहु मूल फल उदके ॥

vānaprastho bhaviṣyāmi adṛṣṭvā janaka ātmajām | sāgara anūpaje deśe bahu mūla phala udake ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा सागरतटवर्ती स्थान में, जहाँ फल-मूल और जल की अधिकता होती है, मैं चिता बनाकर जलती हुई आग में प्रवेश कर जाऊँगा

HinglishWord meanings are shown with verse 13.40English is translated together with verse 13.40
13.42VR-5-13-42

चिताम् कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धम् अरणी सुतम् । उपविष्टस्य वा सम्यग् लिन्गिनम् साधयिष्यतः ॥

citām kṛtvā pravekṣyāmi samiddham araṇī sutam | upaviṣṭasya vā samyag linginam sādhayiṣyataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चिताम्pyreकृत्वाhaving madeसमिद्धम्litअरणीसुतम्fire sticks (fire)प्रवेक्ष्यामिwill enterवाor elseउपविष्टस्यseated hereलिङ्गिनीम्starvingसाधयिष्यतःfast unto deathशरीरम्bodyवायसाःcrowsश्वापदानि चwild beastsभक्षयिष्यन्तिwill eat.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I will prepare a pyre and enter the fire so that sea waves wash off the ashes or crows and beasts will eat up my body while i sit fasting unto death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा आमरण उपवास के लिये बैठकर लिंगशरीरधारी जीवात्मा का शरीर से वियोग कराने के प्रयत्न में लगे हुए मेरे शरीर को कौवे तथा हिंसक जन्तु अपना आहार बना लेंगे

Hinglish
13.43VR-5-13-43

शरीरम् भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च । इदम् अपि ऋषिभिर् दृष्टम् निर्याणम् इति मे मतिः ॥

śarīram bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca | idam api ṛṣibhir dṛṣṭam niryāṇam iti me matiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इदम्thisमहर्षिभिःby asceticsदृष्टम्seenनिर्याणम्ending of lifeइतिlike thisमेmyमतिःthoughtजानकीम्Janakiन चेत्पश्यामिif I am not able to seeसम्यक्rightआपःwaterप्रवेक्ष्यामिwill enter.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I shall enter water and drown myself to death if I am not able to find Janaki. I think this way of ending life has been suggested by great ascetics.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि मुझे जानकीजी का दर्शन नहीं हुआ तो मैं खुशी-खुशी जल-समाधि ले लूँगा। मेरे विचार से इस तरह जल-प्रवेश करके परलोकगमन करना ऋषियों की दृष्टि में भी उत्तम ही है

Hinglish
13.44VR-5-13-44

सम्यग् आपः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् । सुजात मूला सुभगा कीर्ति माला यशस्विनी ॥

samyag āpaḥ pravekṣyāmi na cet paśyāmi jānakīm | sujāta mūlā subhagā kīrti mālā yaśasvinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताम्Sitaअपश्यतःI could not findममfor meचिररात्रीयंthis long nightसुजातमूलाstarted wellसुभगाlovelyयशस्विनीglorious oneकीर्तिमालाfamous oneप्रभग्नाis wasted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMy glory which had a good start (in the form of bringing Rama to Sugriva) and brought fortune to Sugriva and fame to me has been snapped as I could not find Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसका प्रारम्भ शुभ है, ऐसी सुभगा, यशस्विनी और मेरी कीर्तिमालारूपा यह दीर्घ रात्रि भी सीताजी को देखे बिना ही बीत चली

Hinglish
13.45VR-5-13-45

प्रभग्ना चिर रात्री इयम् मम सीताम् अपश्यतः । तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्ष मूलिकः ॥

prabhagnā cira rātrī iyam mama sītām apaśyataḥ | tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣa mūlikaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नियतःstrictlyवृक्षमूलिकःresting under the treeतापसो वाor an asceticभविष्यामिI will remainअसितेक्षणाम्blackeyedताम्herअदृष्टवाwithout seeingइतःfrom hereन प्रतिगमिष्यामिI will not go back.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I will remain an ascetic and do penance under the tree practising selfcontrol and not go back without seeing the blackeyed Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा अब मैं नियमपूर्वक वृक्षके नीचे निवास करनेवाला तपस्वी हो जाऊँगा; किंतु उस असितलोचना सीताको देखे बिना यहाँसे कदापि नहीं लौटूंगा

Hinglish
13.46VR-5-13-46

न इतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वा असित ईक्षणाम् । यदि इतः प्रतिगच्चामि सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥

na itaḥ pratigamiṣyāmi tām adṛṣṭvā asita īkṣaṇām | yadi itaḥ pratigaccāmi sītām anadhigamya tām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ताम्herसीताम्Sitaअनधिगम्यwithout findingइतःfrom this placeप्रतिगच्छामि यदिif I go backसर्वैःby allतै:by thoseवानरैः सहalong with vanarasअङ्गदःAngadaन भविष्यतिwill not live.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Besides, if I go back without finding Sita all the vanaras including Angada will die.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि सीता का पता लगाये बिना ही मैं लौट जाऊँ तो समस्त वानरोंसहित अंगद जीवित नहीं रहेंगे

Hinglish
13.47VR-5-13-47

अन्गदः सहितैः सर्वैर् वानरैर् न भविष्यति । विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम् ॥

angadaḥ sahitaiḥ sarvair vānarair na bhaviṣyati | vināśe bahavo doṣā jīvan prāpnoti bhadrakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विनाशेby comitting suicideबहवःmanyदोषाःsinsजीवन्by livingभद्राणिauspicious eventsपश्यतिcan be experiencedतस्मात्thereforeप्राणान्lifeधरिष्यामिI will sustainजीवितसङ्गमःonly a living personध्रुवःis certain
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If I commit suicide, I will earn numerous sins. By being alive, I can witness auspicious events. Therefore, I will live, for, happiness can come only to the living.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस जीवन का नाश कर देने में बहुत-से दोष हैं। जो पुरुष जीवित रहता है, वह कभी-न-कभी अवश्य कल्याण का भागी होता है; अतः मैं इन प्राणों को धारण किये रहूँगा। जीवित रहने पर अभीष्ट वस्तु अथवा सुख की प्राप्ति अवश्यम्भावी है’

Hinglish
13.48VR-5-13-48

तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सम्गमः । एवम् बहु विधम् दुह्खम् मनसा धारयन् मुहुः ॥

tasmāt prāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvati samgamaḥ | evam bahu vidham duhkham manasā dhārayan muhuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपिकुञ्जरःthe elephant among monkeysएवम्that wayबहुविधम्in many waysदुःखम्griefमुहुःover and overमनसाin mindधारयन्by holdingतदाthenशोकस्यsorrowपारम्longनाध्यगच्छात्did not reach of the end.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe elephant among monkeys (Hanuman) worrying over and over again, holding his head for long could not reach the end of his grief.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस तरह मन में अनेक प्रकार के दुःख धारण किये कपिकुञ्जर हनुमान जी शोक का पार न पा सके

Hinglish
13.49VR-5-13-49

न अध्यगच्चत् तदा पारम् शोकस्य कपि कुन्जरः । रावणम् वा वधिष्यामि दशग्रीवम् महा बलम् ॥

na adhyagaccat tadā pāram śokasya kapi kunjaraḥ | rāvaṇam vā vadhiṣyāmi daśagrīvam mahā balam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वाorदशग्रीवम्tenheaded oneमहाबलम्endowed with great strengthरावणम्Ravanaवधिष्यामिI willहृताdeadसीताSitaकामम् अस्तुdesire will be fulfilledप्रत्याचीर्णम्fitting replyभविष्यतिwill be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I will kill Ravana, this mighty, tenheaded demon. Sita was indeed carried away by him. This (killing him) can be a fitting reply to his evil action. My desire would be fulfilled.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर धैर्यवान् कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने पराक्रम का सहारा लेकर सोचा-‘अथवा महाबली दशमुख रावण का ही वध क्यों न कर डालूँ। भले ही सीता का अपहरण हो गया हो, इस रावण को मार डालने से उस वैर का भरपूर बदला सध जायगा

Hinglish
13.50VR-5-13-50

कामम् अस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णम् भविष्यति । अथवा एनम् समुत्क्षिप्य उपरि उपरि सागरम् ॥

kāmam astu hṛtā sītā pratyācīrṇam bhaviṣyati | athavā enam samutkṣipya upari upari sāgaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाotherwiseएनम्himसागरम् उपर्युपरिover the oceanसमुत्क्षिप्यby lifting across (like a sacrificial prey)पशुपतेःto lord Sivaपशुमिवlike a bullरामायto Ramaउपहरिष्यामिI shall offer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Or else, I shall carry him across the sea and put him before Rama like a bull as if he is a sacrificial prey to lord Siva."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अथवा इसे उठाकर समुद्र के ऊपर-ऊपर से ले जाऊँ और जैसे पशुपति (रुद्र या अग्नि)-को पशु अर्पित किया जाय, उसी प्रकार श्रीराम के हाथ में इसको सौंप दूं’

Hinglish
13.51VR-5-13-51

रामाय उपहरिष्यामि पशुम् पशु पतेर् इव । इति चिन्ता समापन्नः सीताम् अनधिगम्य ताम् ॥

rāmāya upahariṣyāmi paśum paśu pater iva | iti cintā samāpannaḥ sītām anadhigamya tām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरःvanaraताम्herसीताम्Sitaअनधिगम्यunable to findइतिthusचिन्ताम्worryसमापन्नःdistressedध्यानशोकपरीतात्माwhose mind was overcome with anxietyचिन्तयामासstarted thinking further.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDistressed over his inability to find Sita, Hanuman's mind was overcome with anxiety and he started thinking further.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार सीताजी को न पाकर वे चिन्ता में निमग्न हो गये। उनका मन सीता के ध्यान और शोक में डूब गया। फिर वे वानरवीर इस प्रकार विचार करने लगे

Hinglish
13.52VR-5-13-52

ध्यान शोका परीत आत्मा चिन्तयाम् आस वानरः । यावत् सीताम् न पश्यामि राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥

dhyāna śokā parīta ātmā cintayām āsa vānaraḥ | yāvat sītām na paśyāmi rāma patnīm yaśasvinīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामपत्नीम्Rama's wifeयशस्विनीम्famedसीताम्Sitaयावत्untilपश्यामिI seeतावत्till thenएताम्thisलङ्कां पुरीम्city of Lankaपुनः पुनःagain and againविचिनोमिI will keep searching.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Till I find the virtuous Sita, wife of Rama in this Lanka, I shall keep searching everywhere again and again.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब तक मैं यशस्विनी श्रीराम-पत्नी सीता का दर्शन न कर लूँगा, तब तक इस लंकापुरी में बारंबार उनकी खोज करता रहूँगा

Hinglish
13.53VR-5-13-53

तावद् एताम् पुरीम् लन्काम् विचिनोमि पुनः पुनः । सम्पाति वचनाच् च अपि रामम् यदि आनयामि अहम् ॥

tāvad etām purīm lankām vicinomi punaḥ punaḥ | sampāti vacanāc ca api rāmam yadi ānayāmi aham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सम्पातिवचनात्on Sampati's wordsअहम्Iरामम्Ramaआनयामि यदिif I had broughtराघवःRaghavaभार्याम्wifeअपश्यन्unable to seeसर्ववानरान्all vanarasनिर्दहेत्would have burnt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Had I brought Raghava following the words of Sampati, Rama would have burnt all vanaras unable to find his wife.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि सम्पाति के कहने से भी मैं श्रीराम को यहाँ बुला ले आऊँ तो अपनी पत्नी को यहाँ न देखने पर श्रीरघुनाथजी समस्त वानरों को जलाकर भस्म कर देंगे

Hinglish
13.54VR-5-13-54

अपश्यन् राघवो भार्याम् निर्दहेत् सर्व वानरान् । इह एव नियत आहारो वत्स्यामि नियत इन्द्रियः ॥

apaśyan rāghavo bhāryām nirdahet sarva vānarān | iha eva niyata āhāro vatsyāmi niyata indriyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नियताहारःrestricting foodनियतेन्द्रियःcontrolling sensesइहैवhere itselfवत्स्यामिI will stayमत्कृतेfor my faultतेthoseनरवानराःnaras and vanarasन विनश्येयुःwill not perish.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I will stay here itself, restricting my food and controlling my senses. Let not men and monkeys perish for my fault.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः यहीं नियमित आहार और इन्द्रियों के संयमपूर्वक निवास करूँगा। मेरे कारण वे समस्त नर और वानर नष्ट न हों

Hinglish
13.55VR-5-13-55

न मत् कृते विनश्येयुः सर्वे ते नर वानराः । अशोक वनिका च अपि महती इयम् महा द्रुमा ॥

na mat kṛte vinaśyeyuḥ sarve te nara vānarāḥ | aśoka vanikā ca api mahatī iyam mahā drumā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाद्रुमाhuge treesयाsuchइयम्thisअशोकवनिकाAshoka groveदृश्यतेis seenइमाम्thereअधिगमिष्यामिI will goइयम्hereमयाby meन विचिता हिnot looked for.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Here is the Ashoka grove with huge trees. I will go there. I have not looked for her in this place.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इधर यह बहुत बड़ी अशोकवाटिका है, इसके भीतर बड़े-बड़े वृक्ष हैं। इसमें मैंने अभीतक अनुसंधान नहीं किया है, अतः अब इसी में चलकर ढूँढंगा

Hinglish
13.56VR-5-13-56

इमाम् अभिगमिष्यामि न हि इयम् विचिता मया । वसून् रुद्रामः तथा आदित्यान् अश्विनौ मरुतो अपि च ॥

imām abhigamiṣyāmi na hi iyam vicitā mayā | vasūn rudrāmaḥ tathā ādityān aśvinau maruto api ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वसून्Vasusरुद्रान्Rudrasतथाlikewiseआदित्यान्Adityasअश्विनौAswinisमरुतोऽपि चMaruts alsoनमस्कृत्वाafter offering salutationsरक्षसाम्of demonsशोकवर्धनःincrease griefगमिष्यामिwill go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I shall offer salutations to Vasus, Rudras Adityas and Aswinis and proceed to increase (cause) the sorrow of the demons. (There are eight Vasus, eleven Rudras, twelve Adityas, two Ashwins and fortynine Windgods).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राक्षसों के शोक को बढ़ाने वाला मैं यहाँ से वसु, रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और मरुद्गणों को नमस्कार करके अशोकवाटिका में चलूँगा

Hinglish
13.57VR-5-13-57

नमः कृत्वा गमिष्यामि रक्षसाम् शोक वर्धनः । जित्वा तु राक्षसान् देवीम् इक्ष्वाकु कुल नन्दिनीम् ॥

namaḥ kṛtvā gamiṣyāmi rakṣasām śoka vardhanaḥ | jitvā tu rākṣasān devīm ikṣvāku kula nandinīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वान्allराक्षसान्ogresजित्वा तुhaving conqueredइक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम्delight of Ikshvaku familyतपस्विनेfor the asceticसिद्धिं यथाan offering likeरामायto Ramaसम्प्रदास्यामिI will offer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I will conquer all the ogres and pass them to Sita, the delight of the Ikshvaku family as an offering and give Rama to her as the fruit of her austerities."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ समस्त राक्षसों को जीतकर जैसे तपस्वी को सिद्धि प्रदान की जाती है, इसी प्रकार श्रीरामचन्द्रजी के हाथ में इक्ष्वाकुकुल को आनन्दित करने वाली देवी सीता को सौंप दूंगा’

Hinglish
13.58VR-5-13-58

सम्प्रदास्यामि रामाया यथा सिद्धिम् तपस्विने । स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ता विग्रथित इन्द्रियः ॥

sampradāsyāmi rāmāyā yathā siddhim tapasvine | sa muhūrtam iva dhyātvā cintā vigrathita indriyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजाःbrilliantमारुतात्मजःson of the Windgodसः हनुमान्Hanumanचिन्तावग्रथितेन्द्रियःwith senses overwhelmed by worriesमुहूर्तमिवfor a whileध्यात्वाafter reflectingउदतिष्ठत्got up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe brilliant son of the Windgod, Hanuman, whose senses were overwhelmed with worries, regained his senses in a short while and got up.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार दो घड़ी तक सोच-विचारकर चिन्ता से शिथिल इन्द्रियवाले महाबाहु पवनकुमार हनुमान् सहसा उठकर खड़े हो गये (और देवताओं को नमस्कार करते हुए बोले-) ‘लक्ष्मणसहित श्रीराम को नमस्कार है। जनकनन्दिनी सीता देवी को भी नमस्कार है। रुद्र, इन्द्र, यम और वायु देवता को नमस्कार है तथा चन्द्रमा, अग्नि एवं मरुद्गणों को भी नमस्कार है’

This Hindi translation covers verses 13.58–13.59 together.

Hinglish
13.59VR-5-13-59

उदतिष्ठन् महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः । नमो अस्तु रामाय सलक्ष्मणाय । देव्यै च तस्यै जनक आत्मजायै । नमो अस्तु रुद्र इन्द्र यम अनिलेभ्यो । नमो अस्तु चन्द्र अर्क मरुद् गणेभ्यः ॥

udatiṣṭhan mahā bāhur hanūmān māruta ātmajaḥ | namo astu rāmāya salakṣmaṇāya | devyai ca tasyai janaka ātmajāyai | namo astu rudra indra yama anilebhyo | namo astu candra arka marud gaṇebhyaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सलक्ष्मणायalong with Lakshmanaरामायto Ramaनमःsalutationsअस्तुI offerदेव्यैto the divine ladyतस्यैto herजनकात्मजायै चto Janaka's daughterरुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यःto Rudra, Indra, Yama and Vayuनमःsalutationsअस्तुbeचन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यःSun, Moon and Marutasनमःsalutationsअस्तुI offer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"My salutations to Lakshmana, Rama and divine daughter of Janaka. Salutations to Rudra, Indra, Yama and Vayu. Salutations to Sun, Moon and Maruts"

HinglishHindi is translated together with verse 13.58
13.60VR-5-13-60

स तेभ्यः तु नमः कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः । दिशः सर्वाः समालोक्य अशोक वनिकाम् प्रति ॥

sa tebhyaḥ tu namaḥ kṛtvā sugrīvāya ca mārutiḥ | diśaḥ sarvāḥ samālokya aśoka vanikām prati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
स: मारुतिःthat son of the Windgodतेभ्यःto themनमस्कृत्यhaving salutedसुग्रीवाय चto Sugrivaसर्वाःallदिशःquartersसमालोक्यlooking atअशोकवनिकाम्Ashoka groveप्रतिtowards.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving offered salutations to all gods as well as to Sugriva, he looked at all quarters and left for the Ashoka grove.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार उन सबको तथा सुग्रीव को भी नमस्कार करके पवनकुमार हनुमान जी सम्पूर्ण दिशाओं की ओर दृष्टिपात करके अशोकवाटिका में जाने को उद्यत हुए

Hinglish
13.61VR-5-13-61

स गत्वा मनसा पूर्वम् अशोक वनिकाम् शुभाम् । उत्तरम् चिन्तयाम् आस वानरो मारुत आत्मजः ॥

sa gatvā manasā pūrvam aśoka vanikām śubhām | uttaram cintayām āsa vānaro māruta ātmajaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मारुतात्मजःHanumanसः वानरःthe vanaraमनसाin his mindपूर्वम्earlierशुभाम्auspiciousअशोकवनिकाम्grove of Ashokaगत्वाafter goingउत्तरम्againचिन्तयामासstarted thinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman started thinking again about his task after reaching the auspicious Ashoka grove.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन वानरवीर पवनकुमार ने पहले मन के द्वारा ही उस सुन्दर अशोक-वाटिका में जाकर भावी कर्तव्य का इस प्रकार चिन्तन किया

Hinglish
13.62VR-5-13-62

ध्रुवम् तु रक्षो बहुला भविष्यति वन आकुला । अशोक वनिका चिन्त्या सर्व सम्स्कार सम्स्कृता ॥

dhruvam tu rakṣo bahulā bhaviṣyati vana ākulā | aśoka vanikā cintyā sarva samskāra samskṛtā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शोकवनिकाAshoka groveध्रुवम्surelyरक्षोबहुलाguarded by many demonsवनाकुलाwith treesसर्वसंस्कारसंस्कृताcarefully tendedपुण्याsacredभविष्यतिit will be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This Ashoka grove filled with many trees, guarded by many demons is carefully tended. It must be sacred.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वह पुण्यमयी अशोकवाटिका सींचने-कोड़ने आदि सब प्रकार के संस्कारों से सँवारी गयी है। वह दूसरे-दूसरे वनों से भी घिरी हुई है; अतः उसकी रक्षा के लिये वहाँ निश्चय ही बहुत-से राक्षस तैनात किये गये होंगे

Hinglish
13.63VR-5-13-63

रक्षिणः च अत्र विहिता नूनम् रक्षन्ति पादपान् । भगवान् अपि सर्व आत्मा न अतिक्षोभम् प्रवायति ॥

rakṣiṇaḥ ca atra vihitā nūnam rakṣanti pādapān | bhagavān api sarva ātmā na atikṣobham pravāyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अत्रthereविहिताःpostedरक्षिणश्चguardsपादपान्treesनूनम्surelyरक्षन्तिthey are protectingसर्वात्माall pervadingभगवानपिdivinity alsoनातिक्षोभम्not violentप्रवाति वैis blowingमयाmyरामार्थेfor Rama's sakeरावणस्य चand Ravana alsoअयम्thisआत्माmy own selfसंक्षिप्तःmade small.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The guards posted there are surely protecting the grove. The divinity pervading all over me (the wind) must also have been controlled as it is also not blowing violently. I have turned my body small for Rama's cause and also to save myself from Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राक्षसराज के नियुक्त किये हुए रक्षक अवश्य ही वहाँ के वृक्षों की रक्षा करते होंगे; इसलिये जगत् के प्राणस्वरूप भगवान् वायुदेव भी वहाँ अधिक वेग से नहीं बहते होंगे

Hinglish
13.64VR-5-13-64

सम्क्षिप्तो अयम् मया आत्मा च राम अर्थे रावणस्य च । सिद्धिम् मे सम्विधास्यन्ति देवाः सर्षि गणाः त्व् इह ॥

samkṣipto ayam mayā ātmā ca rāma arthe rāvaṇasya ca | siddhim me samvidhāsyanti devāḥ sarṣi gaṇāḥ tv iha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्षिगणाः(स ऋषिगणा:) along with all sagesदेवाःgodsइहhereमेto meसिद्धिंम्successसंविधास्यन्तिwill giveस्वयंभूःselfbornभगवान्godब्रह्माBrahmaदेवाश्चैवand also godsअग्निश्चand Fireवायुश्चeven Windवज्रभृत्Indra, the wielder of thunderboltपुरूहूतश्चIndra who is invoked several times in sacrificesपाशहस्तःholding a ropeवरुणश्चVaruna tooतथैव चso also,सोमादित्यौ Moon and Sunमहात्मानौall greatअश्विनौ चtwin Aswinis alsoमरुतःMarutsशर्वः एव चlord Sivaमेto meसिद्धिम्successदिशन्तुmany giveसर्वाणिallभूतानिbeingsयःwhoeverभूतानाम्of creaturesप्रभु:lordअन्येotherयेthoseअदृष्टाःnot seenपथिon the wayगोचराःcreatures moving on earthममto meसिद्धिम्successदास्यन्तिwill ordain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMay all sages, gods, the selfborn Brahma, Windgod, Indra, the wielder of thunderbolt whose name is invoked in sacrifices, Yama, who carries a rope, Varuna give success and Lord Siva help me. May the Sun, Moon, Aswinis Marutas assist me. May the gods of the quarters and the lord of all beings help me to succeed. May those whom I could not see also bring success to me.

This translation covers verses 13.64–13.67 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने श्रीरामचन्द्रजी के कार्य की सिद्धि तथा रावण से अदृश्य रहने के लिये अपने शरीर को संकुचित करके छोटा बना लिया है। मुझे इस कार्य में ऋषियोंसहित समस्त देवता सिद्धि–सफलता प्रदान करें

Hinglish
13.65VR-5-13-65

ब्रह्मा स्वयम्भूर् भगवान् देवाः चैव दिशन्तु मे । सिद्धिम् अग्निः च वायुः च पुरु हूतः च वज्रधृत् ॥

brahmā svayambhūr bhagavān devāḥ caiva diśantu me | siddhim agniḥ ca vāyuḥ ca puru hūtaḥ ca vajradhṛt ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा, अन्य देवगण, तपोनिष्ठ महर्षि, अग्निदेव, वायु तथा वज्रधारी इन्द्र भी मुझे सफलता प्रदान करें

HinglishWord meanings are shown with verse 13.64English is translated together with verse 13.64
13.66VR-5-13-66

वरुणः पाश हस्तः च सोम आदित्यै तथैव च । अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥

varuṇaḥ pāśa hastaḥ ca soma ādityai tathaiva ca | aśvinau ca mahātmānau marutaḥ sarva eva ca ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पाशधारी वरुण, सोम, आदित्य, महात्मा अश्विनी-कुमार, समस्त मरुद्गण, सम्पूर्ण भूत और भूतों के अधिपति तथा और भी जो मार्ग में दीखने वाले एवं न दीखने वाले देवता हैं, वे सब मुझे सिद्धि प्रदान करेंगे

This Hindi translation covers verses 13.66–13.67 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 13.64English is translated together with verse 13.64
13.67VR-5-13-67

सिद्धिम् सर्वाणि भूतानि भूतानाम् चैव यः प्रभुः । दास्यन्ति मम ये च अन्ये अदृष्टाः पथि गोचराः ॥

siddhim sarvāṇi bhūtāni bhūtānām caiva yaḥ prabhuḥ | dāsyanti mama ye ca anye adṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 13.64English is translated together with verse 13.64Hindi is translated together with verse 13.66
13.68VR-5-13-68

तद् उन्नसम् पाण्डुर दन्तम् अव्रणम् । शुचि स्मितम् पद्म पलाश लोचनम् । द्रक्ष्ये तद् आर्या वदनम् कदा न्व् अहम् । प्रसन्न तारा अधिप तुल्य दर्शनम् ॥

tad unnasam pāṇḍura dantam avraṇam | śuci smitam padma palāśa locanam | drakṣye tad āryā vadanam kadā nv aham | prasanna tārā adhipa tulya darśanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उन्नसम्with high noseपाण्डुरदन्तम्with white teethअव्रणम्with no woundsशुचिस्मितम्with pleasing smileपद्मपलाशलोचनम्eyes like lotus petalsप्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम्who appears like the pleasant Moonतत्thatतदार्यावदनम्beautiful face of the noble ladyअहम्Iकदाwhenद्रक्ष्ये नुwill I see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Oh when and how would I behold that beautiful noble lady of stainless character, with a Moonlike face, prominent nose, white teeth, pleasant smile and with eyes like lotus petals?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसकी नाक ऊँची और दाँत सफेद हैं, जिसमें चेचक आदि के दाग नहीं हैं, जहाँ पवित्र मुसकान की छटा छायी रहती है, जिसके नेत्र प्रफुल्ल कमलदल के समान सुशोभित होते हैं तथा जो निष्कलंक कलाधर के तुल्य कमनीय कान्ति से युक्त है, वह आर्या सीता का मुख मुझे कब दिखायी देगा?

Hinglish
13.69VR-5-13-69

क्षुद्रेण पापेन नृशम्स कर्मणा । सुदारुण अलाम्कृत वेष धारिणा। बल अभिभूता अबला तपस्विनी । कथम् नु मे दृष्ट पथे अद्य सा भवेत् ॥

kṣudreṇa pāpena nṛśamsa karmaṇā | sudāruṇa alāmkṛta veṣa dhāriṇā| bala abhibhūtā abalā tapasvinī | katham nu me dṛṣṭa pathe adya sā bhavet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षुद्रेणby a mean oneपापेनby a sinnerनृशंसकर्मणाa man of cruel deedsसुदारुणालङ्कृतवेषधारिणाendowed with a dreadful lookबलाभिभूताoverpowered by forceतपस्विनीa suffering ladyसाthatअबलाweakअद्यnowमेmyदृष्टिपथेin the range of my viewकथंhowभवेत् नुwill I.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"How will I set my eyes on that gentle, frail and suffering thing now, who has been abducted by that mean, cruel sinner of dreadful look?" इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः। Thus ends the thirteenth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस क्षुद्र, नीच, नृशंसरूपधारी और अत्यन्त दारुण होने पर भी अलंकारयुक्त विश्वसनीय वेष धारण करने वाले रावण ने उस तपस्विनी अबला को बलात् अपने अधीन कर लिया है। अब किस प्रकार वह मेरे दृष्टिपथ में आ सकती हैं?’

Hinglish