Ramayana · Sarga 4.8

Sarga 8

सर्गः 8

Sugriva feels happy about his friendship with Rama

Full sarga summary

Sugriva feels happy about his friendship with Rama -- solicits Vali's death -- relates to Rama about Vali's hostile attitude and his enmity with him.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.

8.1VR-4-8-1

परितुष्टः तु सुग्रीवः तेन वाक्येन हर्षितः । लक्ष्मणस्य अग्रजम् शूरम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

parituṣṭaḥ tu sugrīvaḥ tena vākyena harṣitaḥ | lakṣmaṇasya agrajam śūram idam vacanam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वानरःmonkeyसुग्रीवःSugrivaतेन वाक्येनby the wordsपरितुष्टःvery pleasedलक्ष्मणस्यLakshmana'sअग्रतःin frontइदं वचनम्these wordsअब्रवीत्he spoke.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, the monkey was very pleased with Rama's words and said to him in front of Lakshmana:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी की उस बात से सुग्रीव को बड़ा संतोष हुआ। वे हर्ष से भरकर लक्ष्मण के बड़े भाई शूरवीर श्रीरामचन्द्रजी से इस प्रकार बोले-

Hinglish

8.2VR-4-8-2

सर्वथा अहम् अनुग्राह्यो देवतानाम् न संशयः । उपपन्नः गुण उपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥

sarvathā aham anugrāhyo devatānām na saṃśayaḥ | upapannaḥ guṇa upetaḥ sakhā yasya bhavān mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

उपपन्नःcomeगुणोपेतःendowed with all virtuesभवान्yourselfयस्य ममyou to meसखाfriendअहम्I amसर्वथाin all respectsदेवतानाम्of godsअनुग्राह्यःworthy of favourसंशयःdoubtनno.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Since one like you endowed with all virtues has become my friend I am (now) worthy of grace of the gods in all respects. There is no doubt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भगवन् ! इसमें संदेह नहीं कि देवताओं की मेरे ऊपर बड़ी कृपा है—मैं सर्वथा उनके अनुग्रह का पात्र हूँ; क्योंकि आप-जैसे गुणवान् महापुरुष मेरे सखा हो गये

Hinglish

8.3VR-4-8-3

शक्यम् खलु भवेत् राम सहायेन त्वया अनघ । सुर राज्यम् अपि प्राप्तुम् स्व राज्यम् किमुत प्रभो ॥

śakyam khalu bhavet rāma sahāyena tvayā anagha | sura rājyam api prāptum sva rājyam kimuta prabho ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

अनघsinlessप्रभोO LordरामRamaत्वयाby youसहायेनwith helpसुरराज्यमपिeven the kingdom of the godsप्राप्तुम्to attainशक्यम्possibleस्वराज्यम्my own kingdomकिं पुनःwhat to speak

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama, my sinless Lord, it is possible to attain even the kingdom of the gods with your help, what to speak of my own kingdom?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रभो! निष्पाप श्रीराम! आप-जैसे सहायक के सहयोग से तो देवताओं का राज्य भी अवश्य ही प्राप्त किया जा सकता है; फिर अपने खोये हुए राज्य को पाना कौन बड़ी बात है

Hinglish

8.4VR-4-8-4

सोऽहम् सभाज्यो बन्धूनाम् सुहृदाम् चैव राघव । यस्य अग्नि साक्षिकम् मित्रम् लब्धम् राघव वंशजम् ॥

so'ham sabhājyo bandhūnām suhṛdām caiva rāghava | yasya agni sākṣikam mitram labdham rāghava vaṃśajam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaयस्यwhoseराघववंशजम्born in Raghava dynastyमित्रम्friendअग्निसाक्षिकम्fire as witnessलब्धम्gotसः अहम्that Iबन्धूनाम्among relativesसुहृदां चैवalso among friendsसभाज्यःbecame equally honourable.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama, since you, born in Raghava dynasty, have become my friend with fire as witness, I have become equally honourable among my relatives and friends.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! अब मैं अपने बन्धुओं और सुहृदों के विशेष सम्मान का पात्र हो गया; क्योंकि आज रघुवंश के राजकुमार आप अग्नि को साक्षी बनाकर मुझे मित्र के रूप में प्राप्त हुए हैं

Hinglish

8.5VR-4-8-5

अहम् अपि अनुरूपः ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः । न तु वक्तुम् समर्थोऽहम् त्वयि आत्मगतान् गुणान् ॥

aham api anurūpaḥ te vayasyo jñāsyase śanaiḥ | na tu vaktum samartho'ham tvayi ātmagatān guṇān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

अहमपिI am alsoतेto youअनुरूपःworthyवयस्यःfriendशनैःslowlyज्ञास्यसेyou will knowअहम्I amइमान्thoseआत्मगुणान्my own qualitiesस्वयम्myselfवक्तुम्to speak ofसमर्थःproperनnot

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You will come to know slowly that I am also a friend worthy of you.It is not proper for me to speak of my qualities( flatter myself).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं भी आपके योग्य मित्र हूँ। इसका ज्ञान आपको धीरे-धीरे हो जायगा। इस समय आपके सामने मैं अपने गुणों का वर्णन करने में असमर्थ हूँ

Hinglish

8.6VR-4-8-6

महात्मनाम् तु भूयिष्ठम् त्वत् विधानाम् कृत आत्मनाम् । निश्चला भवति प्रीतिः धैर्यम् आत्मवताम् वर ॥

mahātmanām tu bhūyiṣṭham tvat vidhānām kṛta ātmanām | niścalā bhavati prītiḥ dhairyam ātmavatām vara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

आत्मवताम्wellcomposedकृतात्मनाम्selfcontrolledत्वद्विधानाम्of men like youमहात्मनाम्of the exalted soulsप्रीतिःaffectionभूयिष्ठम्exceedinglyनिश्चलाstableभवतिwill beधैर्यम्patience.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The affection of exalted souls is exceedingly stable like the patience of selfcontrolled and wellcomposed men like you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आत्मज्ञानियों में श्रेष्ठ श्रीराम! आप-जैसे पुण्यात्मा महात्माओं का प्रेम और धैर्य अधिकाधिक बढ़ता और अविचल होता है

Hinglish

8.7VR-4-8-7

रजतम् वा सुवर्णम् वा शुभानि आभरणानि च । अविभक्तानि साधूनाम् अवगच्छन्ति साधवः ॥

rajatam vā suvarṇam vā śubhāni ābharaṇāni ca | avibhaktāni sādhūnām avagacchanti sādhavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

साधूनाम्good friendsरजतं वाsilver orसुवर्णं वाgoldवस्त्राणिclothesआभरणानि चand ornamentsअविभक्तानिnot divisibleसाधवःmen who go in one's wayअवगच्छन्तिwill consider.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Good friends consider(valuables such as) silver or gold, clothes or ornaments of worldly wealth indivisible.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अच्छे स्वभाव वाले मित्र अपने घर के सोने-चाँदी अथवा उत्तम आभूषणों को अपने अच्छे मित्रों के लिये अविभक्त ही मानते हैं उन मित्रों का अपने धन पर अपने ही समान अधिकार समझते हैं

Hinglish

8.8VR-4-8-8

आढ्यो वा अपि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा । निर्दोषः च सदोषः च वयस्यः परमा गतिः ॥

āḍhyo vā api daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā | nirdoṣaḥ ca sadoṣaḥ ca vayasyaḥ paramā gatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

आढ्यो वापिwhether a rich manदरिद्रो वाor poorदुःखितःor sad oneसुखितोऽपि वाor a happy manनिर्दोषोflawless oneसदोषःguiltyवयस्यःa friendपरमाultimateगतिःrefuge.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Whether rich or poor, afflicted or happy, flawless or guilty, a friend is the ultimate refuge to a friend.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतएव मित्र धनी हो या दरिद्र, सुखी हो या दुःखी अथवा निर्दोष हो या सदोष, वह मित्र के लिये सबसे बड़ा सहायक होता है

Hinglish

8.9VR-4-8-9

धन त्यागः सुख त्यागो देश त्यागोऽपि वा अनघः । वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहम् दृष्ट्वा तथा विधम् ॥

dhana tyāgaḥ sukha tyāgo deśa tyāgo'pi vā anaghaḥ | vayasyārthe pravartante sneham dṛṣṭvā tathā vidham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

स्नेहम्friendshipतथाविधम्that kindदृष्ट्वाafter findingवयस्यार्थेfor the sake of a friendधनत्यागःto sacrifice wealthसुखत्यागःto sacrifice happinessदेहत्यागोऽपि वाor sacrifice even lifeप्रवर्तन्तेundertake

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'One will not hesitate to sacrifice wealth or happiness or even life for the sake of a friend like you.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अनघ! साधुपुरुष अपने मित्र का अत्यन्त उत्कृष्ट प्रेम देख आवश्यकता पड़ने पर उसके लिये धन, सुख और देश का भी परित्याग कर देते हैं

Hinglish

8.10VR-4-8-10

तत् तथा इति अब्रवीत् रामः सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् । लक्ष्मणस्य अग्रतः लक्ष्म्या वासवस्य इव धीमतः ॥

tat tathā iti abravīt rāmaḥ sugrīvam priya darśanam | lakṣmaṇasya agrataḥ lakṣmyā vāsavasya iva dhīmataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामःRamaवासवस्य इवlike Indraधीमतःwiseलक्ष्म्याby signsलक्ष्मणस्यLakshmana'sअग्रतःin the presence ofप्रियवादिनम्pleasant speakerसुग्रीवम्Sugrivaतत्thatतथाit is trueइतिthusअब्रवीत्he spoke.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs wise Lakshmana, brilliant like Indra stood witness, Rama said, 'it is true as you say' to Sugriva who spoke pleasing words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह सुनकर लक्ष्मी (दिव्य कान्ति) से उपलक्षित श्रीरामचन्द्रजी ने इन्द्रतुल्य तेजस्वी बुद्धिमान् लक्ष्मण के सामने ही प्रिय वचन बोलने वाले सुग्रीव से कहा —’सखे! तुम्हारी बात बिलकुल ठीक है’

Hinglish

8.11VR-4-8-11

ततो रामम् स्थितम् दृष्ट्वा लक्ष्मणम् च महाबलम् । सुग्रीवः सर्वतः चक्षुः वने लोलम् अपातयत् ॥

tato rāmam sthitam dṛṣṭvā lakṣmaṇam ca mahābalam | sugrīvaḥ sarvataḥ cakṣuḥ vane lolam apātayat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ततःthenसुग्रीवःSugrivaस्थितम्standingरामम्Ramaमहाबलम्strongलक्ष्मणं चLakshmana alsoदृष्ट्वाafter seeingलोलम्moving unsteadilyचक्षुःhis eyesवनेin the forestसर्वतःall sidesअपातयत्cast.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith mighty Rama and Lakshmana standing by, Sugriva cast his eyes eagerly all round the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर (दूसरे दिन) महाबली श्रीराम और लक्ष्मण को खड़ा देख सुग्रीव ने वन में चारों ओर अपनी चञ्चल दृष्टि दौड़ायी

Hinglish

8.12VR-4-8-12

स ददर्श ततः सालम् अविदूरे हरीश्वरः । सुपुष्पम् ईषत् पत्र आढ्यम् भ्रमरैः उपशोभितम् ॥

sa dadarśa tataḥ sālam avidūre harīśvaraḥ | supuṣpam īṣat patra āḍhyam bhramaraiḥ upaśobhitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ततःthenसः हरीश्वरःchief of monkeysअविदूरेnot very farसुपुष्पम्having flowersईषत्पत्राढ्यम्with a few leavesभ्रमरैःby beesउपशोभितम्looking gracefulसालम्sala treeददर्शsaw.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the chief of monkeys saw a sala tree looking lovely with tender leaves and flowers graced by bees.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वानरराज ने पास ही एक साल का वृक्ष देखा, जिसमें थोड़े से ही सुन्दर पुष्प लगे हुए थे; परंतु उसमें पत्रों की बहुलता थी। उस वृक्ष पर मँडराते हुए भौरे उसकी शोभा बढ़ा रहे थे

Hinglish

8.13VR-4-8-13

तस्य एकाम् पर्ण बहुलाम् शाखाम् भंक्त्वा सुशोभिताम् । रामस्य आस्तीर्य सुग्रीवो निषसाद स राघवः ॥

tasya ekām parṇa bahulām śākhām bhaṃktvā suśobhitām | rāmasya āstīrya sugrīvo niṣasāda sa rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सुग्रीवःSugrivaतस्यitsपर्णबहुलाम्with plenty of leavesसुशोभिताम्beautifully blossomedएकां शाखाम्one branchभङ्क्त्वाbrokeरामस्यfor Ramaआस्तीर्यspreadस राघवःwith Ramaनिषसादsat.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva cut a branch of the beautifully blossomed sala tree with plenty of leaves, spread it (on the ground) and squatted along with Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसकी एक डाली को जिसमें अधिक पत्ते थे और जो पुष्पों से सुशोभित थी, सुग्रीव ने तोड़ डाला और उसे श्रीराम के लिये बिछाकर वे स्वयं भी उनके साथ ही उस पर बैठ गये

Hinglish

8.14VR-4-8-14

तौ आसीनौ ततः दृष्ट्वा हनूमान् अपि लक्ष्मणम् । साल शाखाम् समुत्पाट्य विनीतम् उपवेशयत् ॥

tau āsīnau tataḥ dṛṣṭvā hanūmān api lakṣmaṇam | sāla śākhām samutpāṭya vinītam upaveśayat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ततःthereafterहनूमानपिHanuman alsoआसीनौseatedतौboth Rama and Sugrivaदृष्ट्वाseeingसालशाखाम्a branch of sala treeसमुत्पाट्यbrokeविनीतम्obedientलक्ष्मणम्Lakshmanaउपवेशयत्made him sit.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter Hanuman also broke a branch of the sala tree and seated Lakshmana on it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन दोनों को आसन पर विराजमान देख हनुमान जी ने भी साल की एक डाल तोड़ डाली और उस पर विनयशील लक्ष्मण को बैठाया

Hinglish

8.15VR-4-8-15

सुख उपविष्टम् रामम् तु प्रसन्नम् उदधिम् यथा । साल पुष्पाव संकीर्णे तस्मिन् गिरिवर उत्तमे ॥

sukha upaviṣṭam rāmam tu prasannam udadhim yathā | sāla puṣpāva saṃkīrṇe tasmin girivara uttame ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ततःthenसुग्रीवःSugrivaफलपुष्पमाकीर्णेin a place filled with flowers and fruitsतस्मिन्in thatगिरिवरोत्तमेon the best of mountainsसुखोपविष्टम्seated comfortablyप्रसन्नम्peacefulउदधिं यथाlike an oceanरामम्Ramaश्लक्ष्णम्softlyमधुरयाsweetlyगिराwordsहर्षव्याकुलिताक्षरम्mixing up words due to extreme joy and excitementप्रणयात्out of loveउवाचsaid.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNow Rama, seated comfortably on the best of mountains overgrown with trees full of flowers and fruits, appeared tranguil like an ocean. Extremely delighted and excited, Sugriva spoke to Rama words that got mixed up with softness and sweetness out of love:

This translation covers verses 8.15–8.16 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस श्रेष्ठ पर्वत पर, जहाँ सब ओर साल के पुष्प बिखरे हुए थे, सुखपूर्वक बैठे हुए श्रीराम शान्त समुद्र के समान प्रसन्न दिखायी देते थे। उन्हें देखकर अत्यन्त हर्ष से भरे हुए सुग्रीव ने श्रीराम से स्निग्ध एवं सुन्दर वाणी में वार्तालाप आरम्भ किया। उस समय आनन्दातिरेक से उनकी वाणी लड़खड़ा जाती थी अक्षरों का स्पष्ट उच्चारण नहीं हो पाता था

This Hindi translation covers verses 8.15–8.16 together.

Hinglish

8.16VR-4-8-16

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा । उवाच प्रणयाद् रामम् हर्ष व्याकुलित अक्षरम् ॥

tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇayā śubhayā girā | uvāca praṇayād rāmam harṣa vyākulita akṣaram ||

HinglishWord meanings are shown with verse 8.15English is translated together with verse 8.15Hindi is translated together with verse 8.15

8.17VR-4-8-17

अहम् विनिकृतो भ्रात्रा चरामि एष भयार्दितः । ऋष्यमूकम् गिरि वरम् हृत भार्यः सुदुःखितः ॥

aham vinikṛto bhrātrā carāmi eṣa bhayārditaḥ | ṛṣyamūkam giri varam hṛta bhāryaḥ suduḥkhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

भ्रात्राbrotherविनिकृतःoffendedएषःhere I amअहम्Iभयार्दितःfrightenedहृतभार्यःwife stolenसुदुःखितःvery sadगिरिवरम्great mountainऋश्यमूकम्RishyamukaचरामिI am roaming .

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I am sadly roaming here in the great Rishyamuka mountain, my wife stolen, offended by my brother and frightened.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रभो! मेरे भाई ने मुझे घर से निकालकर मेरी स्त्री को भी छीन लिया है। मैं उसी के भय से अत्यन्त पीड़ित एवं दुःखी होकर इस पर्वतश्रेष्ठ ऋष्यमूक पर विचरता रहता हूँ

Hinglish

8.18VR-4-8-18

सोऽहम् त्रस्तः भये मग्नः वने संब्रान्त चेतनः । वालिना निकृतः भ्रात्रा कृत वैरः च राघव ॥

so'ham trastaḥ bhaye magnaḥ vane saṃbrānta cetanaḥ | vālinā nikṛtaḥ bhrātrā kṛta vairaḥ ca rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaभ्रात्राbrotherवालिनाby Valiनिकृतःdeceivedकृतवैरश्चdeveloped enmityसः अहम्that I amत्रस्तःterrifiedसम्भ्रान्तचेतनःutterly confusedवनेin the forestभयेwith fearमग्नःstricken.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama my brother is my enemy. Deceived and threatened by him, I live in the forest stricken with fear and utterly confused.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुझे बराबर उसका त्रास बना रहता है। मैं भय में डूबा रहकर भ्रान्तचित्त हो इस वन में भटकता फिरता हूँ। रघुनन्दन ! मेरे भाई वाली ने मुझे घर से निकालने के बाद भी मेरे साथ वैर बाँध रखा है

Hinglish

8.19VR-4-8-19

वालिनः मे भय आर्तस्य सर्वलोक अभयंकर । मम अपि त्वम् अनाथस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥

vālinaḥ me bhaya ārtasya sarvaloka abhayaṃkara | mama api tvam anāthasya prasādam kartum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सर्वलोकाभयङ्करO warrior who can threaten people of all worldsमेto meवालिनःfrom Valiभयार्तस्यof one scared and helplessअनाथस्यof an orphanममापिfor meत्वम्youप्रसादम्graceकर्तुम्to doअर्हसिought to.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O great warrior who can frighten all the worlds scared of Vali, I feel helpless like an orphan to whom you ought to extend your grace.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्रभो! आप समस्त लोकों को अभय देने वाले हैं। मैं वाली के भय से दुःखी और अनाथ हूँ, अतः आपको मुझपर भी कृपा करनी चाहिये’

Hinglish

8.20VR-4-8-20

एवम् उक्तः तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म वत्सलः । प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवम् प्रहसन् इव ॥

evam uktaḥ tu tejasvī dharmajño dharma vatsalaḥ | pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvam prahasan iva ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

एवम्in that wayउक्तःhaving spokenतेजस्वीgloriousधर्मज्ञःknower of dutyधर्मवत्सलःa lover of dharmaसः काकुत्स्थःthat Kakusthaप्रहसन्निवgentle smile on his faceसुग्रीवम्to Sugrivaप्रत्युवाचreplied

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus spoken to, the glorious Rama, lover of righteousness who knew his duty, replied to Sugriva with a smile on his face:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव के ऐसा कहने पर तेजस्वी, धर्मज्ञ एवं धर्मवत्सल भगवान् श्रीराम ने उन्हें हँसते हुए-से इस प्रकार उत्तर दिया-

Hinglish

8.21VR-4-8-21

उपकार फलम् मित्रम् अपकारो अरि लक्षणम् । अद्य एव तम् वधिष्यामि तव भार्या अपहारिणम् ॥

upakāra phalam mitram apakāro ari lakṣaṇam | adya eva tam vadhiṣyāmi tava bhāryā apahāriṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

मित्रम्ज्ञa friendउपकारफलम्carries the fruit of helpअपकारःharmअरिलक्षणम्an enemy's characteristic featureतवyourभार्यापहारिणम्wrested your wifeतम्himअद्यैवthis very dayवधिष्यामिI will kill.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'While a friend is known for his help, an enemy is known for his offensiveness. I will this very day kill the one who wrested your wife.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सखे! उपकार ही मित्रता का फल है और अपकार शत्रुता का लक्षण है; अतः मैं आज ही तुम्हारी स्त्री का अपहरण करने वाले उस वाली का वध करूँगा

Hinglish

8.22VR-4-8-22

इमे हि मे महाभाग पत्रिणः तिग्म तेजसः । कार्तिकेय वन उद्भूताः शरा हेम विभूषिताः ॥

ime hi me mahābhāga patriṇaḥ tigma tejasaḥ | kārtikeya vana udbhūtāḥ śarā hema vibhūṣitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

महावेगाःof high speedमेmyपत्रिणःwinged onesइमेtheseतिग्मतेजसःglowing like fierce fireकार्तिकेयवनोद्भताःborn out of Kartikeya's bed of reedsहेमविभूषिताःdecked with goldकङ्कपत्रपरिच्छन्नाःcovered with kanka feathersमहेन्द्राशनिसन्निभाःcomparable to great Indra's thunderboltसुपर्वाणःthose with smooth jointsसुतीक्ष्णाग्राःwith very sharp and pointed tipsसरोषाःangryभुजगाःserpentsइवlike.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Here are my highspeed, winged arrows glowing like fierce fire, born out of Kartikeya's bed of reeds.They are smooth and welljointed, decked with gold, comparable in strength to great Indra's thunderbolt, very sharp with pointed tips looking like angry serpents.

This translation covers verses 8.22–8.23 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाभाग! मेरे इन बाणों का तेज प्रचण्ड है। सुवर्ण-भूषित ये शर कार्तिकेय की उत्पत्ति के स्थानभूत शरों के वन में उत्पन्न हुए हैं। (इसलिये अभेद्य हैं)

Hinglish

8.23VR-4-8-23

कन्क पत्र परिच्छन्ना महेन्द्र अशनि सन्निभाः । सुपर्वाणः सुतीक्ष्ण अग्रा सरोषा भुजगा इव ॥

kanka patra paricchannā mahendra aśani sannibhāḥ | suparvāṇaḥ sutīkṣṇa agrā saroṣā bhujagā iva ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये कंकपक्षी के परों से युक्त हैं और इन्द्र के वज्र की भाँति अमोघ हैं। इनकी गाँठे सुन्दर और अग्रभाग तीखे हैं। ये रोष में भरे भुजङ्गों की भाँति भयंकर हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 8.22English is translated together with verse 8.22

8.24VR-4-8-24

वालि सज्ञम् अमित्रम् ते भ्रातरम् कृत किल्बिषम् । शरैः विनिहतम् पश्य विकीर्णम् इव पर्वतम् ॥

vāli sajñam amitram te bhrātaram kṛta kilbiṣam | śaraiḥ vinihatam paśya vikīrṇam iva parvatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तेyourवालिनम्at Valiकृतकिल्बिषम्doer of wrong deedsवालिसंज्ञम्calls Vali's brotherअमित्रम्enemyशरैःby arrowsविनिहतम्being killedविकीर्णम्shatteredपर्वतम् इवcrushed like a mountainपश्यyou may see.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Vali who calls himself your brother is your enemy and a doer of wrong deeds. You will see him crushed, like a mountain shattered, by my arrows.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन बाणों से तुम अपने वाली नामक शत्रु को, जो भाई होकर भी तुम्हारी बुराई कर रहा है, विदीर्ण हुए पर्वत की भाँति मरकर पृथ्वी पर पड़ा देखोगे’

Hinglish

8.25VR-4-8-25

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनी पतिः । प्रहर्षम् अतुलम् लेभे साधु साध्विति च अब्रवीत् ॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinī patiḥ | praharṣam atulam lebhe sādhu sādhviti ca abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वाहिनीपतिःchief of the army (of monkeys)सुग्रीवःSugrivaराघवस्यRama'sवचःwordsश्रुत्वाon hearingअतुलम्immeasurableप्रहर्षम्happinessलेभेattainedसाधु साधु इतिgood good thusअब्रवीत्said.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing Rama's words, Sugriva, chief of the army of monkeys experienced immeasurable happiness and exclaimed, 'you're great, you're great.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरघुनाथजी की यह बात सुनकर वानरसेनापति सुग्रीव को अनुपम प्रसन्नता प्राप्त हुई और वे उन्हें बारंबार साधुवाद देते हुए बोले-

Hinglish

8.26VR-4-8-26

राम शोक अभिभूतो अहम् शोक आर्तानाम् भवान् गतिः । वयस्य इति कृत्वा हि त्वयि अहम् परिदेवये ॥

rāma śoka abhibhūto aham śoka ārtānām bhavān gatiḥ | vayasya iti kṛtvā hi tvayi aham paridevaye ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामRamaअहम्I amशोकाभिभूतःovercome with sorrowशोकार्तानाम्for those in sorrowभवान्you areगतिःrefugeवयस्यःfriendइति कृत्वाtreating you like thisअहम्I amत्वयिto youपरिदेवयेexpress.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Rama I am overwhelmed with sorrow. You are the refuge of the distressed. As you are a friend I ventilate all my grief to you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! मैं शोक से पीड़ित हूँ और आप शोकाकुल प्राणियों की परमगति हैं। मित्र समझकर मैं आपसे अपना दुःख निवेदन करता हूँ

Hinglish

8.27VR-4-8-27

त्वम् हि पाणि प्रदानेन वयस्यो मे अग्नि साक्षिकम् । कृतः प्राणैः बहुमतः सत्येन च शपामि अहम् ॥

tvam hi pāṇi pradānena vayasyo me agni sākṣikam | kṛtaḥ prāṇaiḥ bahumataḥ satyena ca śapāmi aham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

त्वम्youपाणिप्रदानेनby offering your hand in friendshipअग्निसाक्षिकम्with fire as witnessकृतःdidप्राणैःmore than lifeबहुमतःvery greatमे वयस्यः हिbeing my friendअहम्I amसत्येनtrulyशपामिvowतेto you.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I value your hand of friendship extended to me, with fire as witness more than my very life. I, on my own, offer my pledge of friendship.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने आपके हाथ में हाथ देकर अग्निदेव के सामने आपको अपना मित्र बनाया है। इसलिये आप मुझे अपने प्राणों से भी बढ़कर प्रिय हैं। यह बात मैं सत्य की शपथ खाकर कहता हूँ

Hinglish

8.28VR-4-8-28

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदामि अहम् । दुःखम् अन्तर्गतम् तन् मे मनो हरति नित्यशः ॥

vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaḥ pravadāmi aham | duḥkham antargatam tan me mano harati nityaśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वयस्यः इति कृत्वा चalso considering you as a friendअहम्I amविस्रब्धःrelaxedप्रवदामिI am speakingमे अन्तर्गतम्my feelingsदुःखम्sorrowनित्यशःalwaysमनःmindहरतिis tormenting me.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetConsidering you a friend, I speak frankly of the sorrow hidden within me that constantly torments my mind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप मेरे मित्र हैं, इसलिये आप पर पूर्ण विश्वास करके मैं अपने भीतर का दुःख, जो सदा मेरे मन को व्याकुल किये रहता है, आपको बता रहा हूँ’

Hinglish

8.29VR-4-8-29

एतावत् उक्त्वा वचनम् बाष्प दूषित लोचनः । बाष्प दूषितया वाचा न उच्चैः श्क्नोति भाषितुम् ॥

etāvat uktvā vacanam bāṣpa dūṣita locanaḥ | bāṣpa dūṣitayā vācā na uccaiḥ śknoti bhāṣitum ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

एतावत्till thatवचनम्wordsउक्त्वाspokenबाष्पदूषितलोचनःvision blurred by tearsबाष्पदूषितयाchoked with tearsवाचाwith wordsउच्चैःloudlyभाषितुम्to speak furtherन शक्नोतिwas not able to do.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHis vision blurred, words choked with tears he was unable to speak further.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इतनी बात कहते-कहते सुग्रीव के नेत्रों में आँसू भर आये। उनकी वाणी अश्रुगद्गद हो गयी। इसलिये वे उच्च स्वर से बोलने में समर्थ न हो सके

Hinglish

8.30VR-4-8-30

बाष्प वेगम् तु सहसा नदी वेगम् इव आगतम् । धारयामास धैर्येण सुग्रीवः राम संनिधौ ॥

bāṣpa vegam tu sahasā nadī vegam iva āgatam | dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvaḥ rāma saṃnidhau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सुग्रीवःSugrivaरामसन्निधौin front of Ramaनदीवेगमिवlike a rushing riverसहसाinstantaneouslyआगतम्flowingबाष्पवेगम्fast flowing tearsधैर्येणwith patienceधारयामासchecked

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetQuickly Sugriva controlled his tears streaming fast like the rushing river, with patience, Rama seated in front.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् सुग्रीव ने सहसा बढ़े हुए नदी के वेग के समान उमड़े हुए आँसुओं के वेग को श्रीराम के समीप धैर्यपूवर्क रोका

Hinglish

8.31VR-4-8-31

स निगृह्य तु तम् बाष्पम् प्रमृज्य नयने शुभे । विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवम् पुनरूचिवान् ॥

sa nigṛhya tu tam bāṣpam pramṛjya nayane śubhe | viniḥśvasya ca tejasvī rāghavam punarūcivān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तेजस्वीbrilliantसःheतं बाष्पम्his tearsनिगृह्यcontrolledशुभेauspiciousनयनेeyesप्रमृज्यwipedविनिःश्वस्यtook deep breathराघवम्to Ramaवाक्यम्these wordsअब्रवीत्said

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEffulgent Sugriva controlled his tears, wiped his bright eyes, took deep breath and said to Rama:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आँसुओंको रोककर अपने दोनों सुन्दर नेत्रों को पोंछने के पश्चात् तेजस्वी सुग्रीव पुनः लंबी साँस खींचकर श्रीरघुनाथजी से बोले-

Hinglish

8.32VR-4-8-32

पुरा अहम् वलिना राम राज्यात् स्वात् अवरोपितः । परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो अस्मि बलीयसा ॥

purā aham valinā rāma rājyāt svāt avaropitaḥ | paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto asmi balīyasā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामO Ramaपुराin the pastअहम्Iबलीयसाpowerfulवालिनाby Valiस्वात्from my ownराज्यात्from the kingdomअवरोपितःwas uprootedपरुषाणिharsh (words)संश्राव्यmaking me listenनिर्धूतःthrown outअस्मिI am.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama I was subjected to the harsh words of powerful Vali in the past when he uprooted me from the kingdom and threw me out.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! पहले की बात है, बलिष्ठ वाली ने कटुवचन सुनाकर बलपूर्वक मेरा तिरस्कार किया और अपने राज्य (युवराजपद) से नीचे उतार दिया

Hinglish

8.33VR-4-8-33

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो अपि गरीयसी । सुहृदः च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥

hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo api garīyasī | suhṛdaḥ ca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तेनby himप्राणेभ्योऽपिthan my own lifeगरीयसीdearerमे भार्याmy wifeहृताrobbedमदीयाःmyयेwhoeverसुहृदःfriendsतेtheyबन्धनेषुunder arrestसंयताःimprisoned.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I was robbed of my wife who is dearer than my own life. All my friends were rounded up and imprisoned.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इतना ही नहीं, मेरी स्त्री को भी, जो मुझे प्राणों से भी अधिक प्रिय है; उसने छीन लिया और जितने मेरे सुहृद् थे, उन सबको कैद में डाल दिया

Hinglish

8.34VR-4-8-34

यत्नवान् च स दुष्टात्मा मद् विनाशाय राघव । बहुशः तत् प्रयुक्ताः च वानरा निहता मया ॥

yatnavān ca sa duṣṭātmā mad vināśāya rāghava | bahuśaḥ tat prayuktāḥ ca vānarā nihatā mayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवO Ramaदुष्टात्माevilmindedसःhe wasमद्विनाशायto kill meयत्नवांश्चmade effortबहुशःin many waysतत्प्रयुक्ताःsent by himवानराःmonkeysमयाby myselfनिहताःwere killed.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama this evilminded one made several attempts to kill me. The monkeys he sent to kill me were themselves killed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! इसके बाद भी वह दुरात्मा वाली मेरे विनाश के लिये यत्न करता रहता है। उसके भेजे हुए बहुत-से वानरों का मैं वध कर चुका हूँ

Hinglish

8.35VR-4-8-35

शंकया एतया अहम् च दृष्ट्वा त्वाम् अपि राघव । न उपसर्पामि अहम् भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥

śaṃkayā etayā aham ca dṛṣṭvā tvām api rāghava | na upasarpāmi aham bhīto bhaye sarve hi bibhyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

राघवRamaअहं चI alsoएतयाby thatशङ्कयाwith doubtत्वाम् अपिyou alsoइहhereदृष्ट्वाseeingभीतःscaredनोपसर्पामिI did not come nearभयेout of fearसर्वेallबिभ्यति हिone is scared.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is because of suspicion that I did not approach you. Every one is scared when there is ample reason to fear.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनाथजी! आपको भी देखकर मेरे मन में ऐसा ही संदेह हुआ था, इसीलिये डर जाने के कारण मैं पहले आपके पास न आ सका; क्योंकि भय का अवसर आने पर प्रायः सभी डर जाते हैं

Hinglish

8.36VR-4-8-36

केवलम् हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास्त्विमे । अतः अहम् धारयामि अद्य प्राणान् कृच्छ्र गतः अपि सन् ॥

kevalam hi sahāyā me hanumat pramukhāstvime | ataḥ aham dhārayāmi adya prāṇān kṛcchra gataḥ api san ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

केवलम्onlyइमेtheseहनुमत्प्रमुखाःHanuman and other chiefsमेto meसहायाःhelpful onesअतःthereforeअहम्Iकृच्छ्रगतोऽपि सन्in spite of all difficultiesअद्यnowप्राणान्lifeधारयामिI am surviving.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Only Hanuman and other chiefs are helping me. Therefore, I am surviving in spite of all difficulties.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘केवल ये हनुमान् आदि वानर ही मेरे सहायक हैं; अतएव महान् संकट में पड़कर भी मैं अबतक प्राण धारण करता हूँ

Hinglish

8.37VR-4-8-37

एते हि कपयः स्निग्धा माम् रक्षन्ति समन्ततः । सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यम् तिष्ठन्ति च स्थिते ॥

ete hi kapayaḥ snigdhā mām rakṣanti samantataḥ | saha gacchanti gantavye nityam tiṣṭhanti ca sthite ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

स्निग्धाःaffectionateएतेtheseकपयःmonkeysमाम्meसमन्ततःon all sidesरक्षन्तिprotectingगन्तव्येhave to goसहwith any oneगच्छन्तिthey goस्थितौstay when I stayतिष्ठन्ति चstop.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'These monkeys out of love for me keep me protected from all sides. They go out with me when it is necessary and stay back whenever I stop (in order to guard me).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन लोगों का मुझ पर स्नेह है, अतः ये सभी वानर सब ओर से सदा मेरी रक्षा करते रहते हैं। जहाँ जाना होता है वहाँ साथ-साथ जाते हैं और जब कहीं मैं ठहर जाता हूँ वहाँ ये नित्य मेरे साथ रहते हैं

Hinglish

8.38VR-4-8-38

संक्षेपः ते एष मे राम किम् उक्त्वा विस्तरम् हि ते । स मे ज्येष्ठो रिपुः भ्राता वाली विश्रुत पौरुषः ॥

saṃkṣepaḥ te eṣa me rāma kim uktvā vistaram hi te | sa me jyeṣṭho ripuḥ bhrātā vālī viśruta pauruṣaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामO Ramaएषःthisमेmyसङ्क्षेपःin briefतेto youविस्तरम्in detailउक्त्वाtellingकिम्whyमेmyभ्राताbrotherविश्रुतपौरुषःa man of wellknown prowessसः वालीthat Valiरिपुःenemy.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama I tell you (my story) briefly. It is not necessary to go into details. My elder brother Vali, who is known for his prowess, is my enemy.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! यह मैंने संक्षेप से अपनी हालत बतलायी है। आपके सामने विस्तारपूर्वक कहने से क्या लाभ? वाली मेरा ज्येष्ठ भाई है, फिर भी इस समय मेरा शत्रु हो गया है। उसका पराक्रम सर्वत्र विख्यात है

Hinglish

8.39VR-4-8-39

तद् विनाशे अपि मे दुःखम् प्रमृष्टम् स्यात् अनन्तरम् । सुखम् मे जीवितम् चैव तद् विनाश निबन्धनम् ॥

tad vināśe api me duḥkham pramṛṣṭam syāt anantaram | sukham me jīvitam caiva tad vināśa nibandhanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तद्विनाशाद्धिonly after he is killedअनन्तरम्thereafterमेmyदुःखम्sorrowप्रणष्टम्can vanishस्यात्will beमेmyसुखम्happinessजीवितं चैवand life alsoतद्विनाशनिबन्धनम्is subject to his destruction.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My sorrow will go only with his death. My happiness and my life are also subject to his destruction.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(यद्यपि भाई का नाश भी दुःख का ही कारण है, तथापि) इस समय जो मेरा दुःख है, वह उसका नाश होने पर ही मिट सकता है। मेरा सुख और जीवन उसके विनाश पर ही निर्भर है

Hinglish

8.40VR-4-8-40

एष मे राम शोकान्तः शोक आर्तेन निवेदितः । दुःखितः सुखितः वा अपि सख्युः नित्यम् सखा गतिः ॥

eṣa me rāma śokāntaḥ śoka ārtena niveditaḥ | duḥkhitaḥ sukhitaḥ vā api sakhyuḥ nityam sakhā gatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामRamaशोकार्तेनout of sorrowमेmyएषःthisशोकान्तःend the sorrowनिवेदितःexplained to youसख्युःfor a friendदुःखितःunhappyसुखितो वापिor happyसखाa friendगतिःis the only refuge.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This what I had to tell you out of sorrow. This is how my sorrow will end. In joy and in sorrow your friend is your refuge.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम! यही मेरे शोक के नाश का उपाय है। मैंने शोक से पीड़ित होने के कारण आपसे यह बात निवेदन की है; क्योंकि मित्र दुःख में हो या सुख में, वह अपने मित्र की सदा ही सहायता करता है’

Hinglish

8.41VR-4-8-41

श्रुत्वा एतत् च वचः रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् । किम् निमित्तम् अभूत् वैरम् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥

śrutvā etat ca vacaḥ rāmaḥ sugrīvam idam abravīt | kim nimittam abhūt vairam śrotum icchāmi tattvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामःRamaएतत्theseवचःwordsश्रुत्वाhearingसुग्रीवम्to Sugrivaइदम्these wordsअब्रवीत्he spokeकिं निमित्तम्for what reasonवैरम्enmityअभूत्was causedतत्त्वतःtrulyश्रोतुम्to hearइच्छामिI wish

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter hearing Sugriva, Rama said 'I wish to know the actual cause of this enmity.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह सुनकर श्रीराम ने सुग्रीव से कहा—’तुम दोनों भाइयों में वैर पड़ने का क्या कारण है, यह मैं ठीक ठीक सुनना चाहता हूँ

Hinglish

8.42VR-4-8-42

सुखम् हि कारणम् श्रुत्वा वैरस्य तव वानर । आनन्तर्यद् विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥

sukham hi kāraṇam śrutvā vairasya tava vānara | ānantaryad vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वानरO monkeyतवyourवैरस्यenmity'sकारणम्causeश्रुत्वाafter hearingबलाबलम्strength or weaknessसम्प्रधार्यafter measuringआनन्तर्यात्thereafterसुखम् विधास्यामिI will take action to make you happy.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'On hearing the cause of your enmity and considering your strength and weakness, I will take steps to make you happy.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज! तुमलोगों की शत्रुता का कारण सुनकर तुम दोनों की प्रबलता और निर्बलता का निश्चय करके फिर तत्काल ही तुम्हें सुखी बनाने वाला उपाय करूँगा

Hinglish

8.43VR-4-8-43

बलवान् हि मम अमर्षः श्रुत्वा त्वाम् अवमानितम् । वर्धते हृदय उत्कम्पी प्रावृड् वेग इव अंभसः ॥

balavān hi mama amarṣaḥ śrutvā tvām avamānitam | vardhate hṛdaya utkampī prāvṛḍ vega iva aṃbhasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

त्वाम्yourअवमानितम्insultedश्रुत्वाafter hearingममmyहृदयोत्कम्पीheart is agitatedबलवान्strongआमर्षःrestlessअम्भसःrain waterप्रापृड्वेग इवenragedवर्ततेfeels

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'On hearing about your humiliation I feel highly agitated at heart. I feel very much angry and restless like the water in rainy season.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे वर्षाकाल में नदी आदि का वेग बहुत बढ़ जाता है, उसी प्रकार तुम्हारे अपमानित होने की बात सुनकर मेरा प्रबल रोष बढ़ता जा रहा है और मेरे हृदय को कम्पित किये देता है

Hinglish

8.44VR-4-8-44

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावत् आरोप्यते धनुः । सृष्टः च हि मया बाणो निरस्तः च रिपुः तव ॥

hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvat āropyate dhanuḥ | sṛṣṭaḥ ca hi mayā bāṇo nirastaḥ ca ripuḥ tava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

मयाby meधनुःbowयावत्untilआरोप्यतेis strungबाणःarrowसृष्टश्चon the releaseतवyourरिपुःenemyनिरस्तश्चwill be destroyedहृष्टःhappilyविस्रब्धःfreelyकथयspeak.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Tell me freely and cheerfully before I string the bow. Your enemy will be destroyed as soon as I release my arrow.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे धनुष चढ़ाने के पहले ही तुम अपनी सब बातें प्रसन्नतापूर्वक कह डालो; क्योंकि ज्यों ही मैंने बाण छोड़ा, तुम्हारा शत्रु तत्काल काल के गाल में चला जायगा’

Hinglish

8.45VR-4-8-45

एवम् उक्तः तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रहर्षम् अतुलम् लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥

evam uktaḥ tu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā | praharṣam atulam lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

महात्मनाby the greatकाकुत्स्थेनby Ramaएवम्that wayउक्तःhaving been toldसुग्रीवःSugrivaचतुर्भिःwith all the fourवानरैः सहwith monkeysअतुलम्immeasurableप्रहर्षम्joyलेभेfelt.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the great Rama said this, Sugriva with all the four monkeys felt immeasurably glad.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महात्मा श्रीरामचन्द्रजी के ऐसा कहने पर सुग्रीव को अपने चारों वानरों के साथ अपार हर्ष हुआ

Hinglish

8.46VR-4-8-46

ततः प्रहृ^इष्ट वदनः सुग्रीवः लक्ष्मणाग्रजे । वैरस्य कारणम् तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

tataḥ prahṛ^iṣṭa vadanaḥ sugrīvaḥ lakṣmaṇāgraje | vairasya kāraṇam tattvam ākhyātum upacakrame ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ततःthenप्रहृष्टवदनःsmiling faceसुग्रीवःSugrivaवैरस्यon account of enmityकारणम्causeतत्त्वम्factsलक्ष्मणाग्रजेto the elder brother of Lakshmanaआख्यातुम्to tellउपचक्रमेstarted.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith a smile on his face, Sugriva started narrating to Lakshmana's elder brother the facts about the cause of his enmity (with Vali). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टमस्सर्गः Thus ends the eighth sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर सुग्रीव के मुख पर प्रसन्नता छा गयी और उन्होंने श्रीराम को वाली के साथ वैर होने का यथार्थ कारण बताना आरम्भ किया

Hinglish