Sarga 65

अथ अंगद वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानर उत्तमाः । स्वम् स्वम् गतौ समुत्साहम् ऊचुः तत्र यथा क्रमम् ॥

atha aṃgada vacaḥ śrutvā sarve te vānara uttamāḥ | svam svam gatau samutsāham ūcuḥ tatra yathā kramam ||

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गंधमादनः । मैन्दः च द्विविदः चैव सुषेणो जांबवान् तथा ॥

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gaṃdhamādanaḥ | maindaḥ ca dvividaḥ caiva suṣeṇo jāṃbavān tathā ||

आबभाषे गजः तत्र प्लवेयम् दश योजनम् । गवाक्षो योजनानि आह गमिष्यामि इति विंशतिम् ॥

ābabhāṣe gajaḥ tatra plaveyam daśa yojanam | gavākṣo yojanāni āha gamiṣyāmi iti viṃśatim ||

शरभो वानरः तत्र वानरान् तान् उवाच ह । त्रिंशत् गमिष्यामि योजनानाम् प्लवंगमाः ॥

śarabho vānaraḥ tatra vānarān tān uvāca ha | triṃśat gamiṣyāmi yojanānām plavaṃgamāḥ ||

ऋषरभो वानरः तत्र वानरान् तान् उवाच ह । चत्वारिम्शत् गमिष्यामि योजनानाम् न संशयः ॥

ṛṣarabho vānaraḥ tatra vānarān tān uvāca ha | catvārimśat gamiṣyāmi yojanānām na saṃśayaḥ ||

वानरान् तु महातेजा अब्रवीत् गंधमादनः । योजनानाम् गमिष्यामि पंचाशत् तु न संशयः ॥

vānarān tu mahātejā abravīt gaṃdhamādanaḥ | yojanānām gamiṣyāmi paṃcāśat tu na saṃśayaḥ ||

मैन्दः तु वानरः तत्र वानरान् तान् उवाच ह । योजनानाम् परम् षष्टिम् अहम् प्लवितुम् उत्सहे ॥

maindaḥ tu vānaraḥ tatra vānarān tān uvāca ha | yojanānām param ṣaṣṭim aham plavitum utsahe ||

ततः तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत । गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिम् योजनानि अहम् ॥

tataḥ tatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata | gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatim yojanāni aham ||

सुषेणः तु महातेजाः सत्त्ववान् कपि सत्तमः । अशीतिम् प्रतिजाने अहम् योजनानाम् पराक्रमे ॥

suṣeṇaḥ tu mahātejāḥ sattvavān kapi sattamaḥ | aśītim pratijāne aham yojanānām parākrame ||

तेषाम् कथयताम् तत्र सर्वान् तान् अनुमान्य च । ततो वृद्धतमः तेषाम् जांबवान् प्रत्यभाषत ॥

teṣām kathayatām tatra sarvān tān anumānya ca | tato vṛddhatamaḥ teṣām jāṃbavān pratyabhāṣata ||

पूर्वम् अस्माकम् अपि आसीत् कश्चित् गति पराक्रमः । ते वयम् वयसः पारम् अनुप्राप्ताः स्म सांप्रतम् ॥

pūrvam asmākam api āsīt kaścit gati parākramaḥ | te vayam vayasaḥ pāram anuprāptāḥ sma sāṃpratam ||

किम् तु न एवम् गते शक्यम् इदम् कार्यम् उपेक्षितुम् । यद् अर्थम् कपि राजः च रामः च कृत निश्चयौ ॥

kim tu na evam gate śakyam idam kāryam upekṣitum | yad artham kapi rājaḥ ca rāmaḥ ca kṛta niścayau ||

सांप्रतम् कालम् अस्माकम् या गतिः ताम् निबोधत । नवतिम् योजनानाम् तु गमिष्यामि न संशयः ॥

sāṃpratam kālam asmākam yā gatiḥ tām nibodhata | navatim yojanānām tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ ||

तान् च सर्वान् हरि श्रेष्ठान् जांबवान् इदम् अब्रवीत् । न खलु एतावत् एव आसीत् गमने मे पराक्रमः ॥

tān ca sarvān hari śreṣṭhān jāṃbavān idam abravīt | na khalu etāvat eva āsīt gamane me parākramaḥ ||

मया वैरोचने यज्ञे प्रभविष्णुः सनातनः । प्रदक्षिणी कृतः पूर्वम् क्रममाणः त्रिविक्रमः ॥

mayā vairocane yajñe prabhaviṣṇuḥ sanātanaḥ | pradakṣiṇī kṛtaḥ pūrvam kramamāṇaḥ trivikramaḥ ||

स इदानीम् अहम् वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः । यौवने च तदा आसीत् मे बलम् अप्रतिमम् परम् ॥

sa idānīm aham vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ | yauvane ca tadā āsīt me balam apratimam param ||

संप्रति एतावत् एव अद्य शक्यम् मे गमने स्वतः । न एतावता च संसिद्धिः कार्यस्य अस्य भविष्यति ॥

saṃprati etāvat eva adya śakyam me gamane svataḥ | na etāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasya asya bhaviṣyati ||

अथ उत्तरम् उदार अर्थम् अब्रवीत् अंगदः तदा । अनुमान्य महाप्राज्ञो जांबवंतम् महाकपिम् ॥

atha uttaram udāra artham abravīt aṃgadaḥ tadā | anumānya mahāprājño jāṃbavaṃtam mahākapim ||

अहम् एतत् गमिष्यामि योजनानाम् शतम् महत् । निवर्तने तु मे शक्तिः स्यात् न वा इति न निश्चितम् ॥

aham etat gamiṣyāmi yojanānām śatam mahat | nivartane tu me śaktiḥ syāt na vā iti na niścitam ||

तम् उवाच हरि श्रेष्ठो जांबवान् वाक्य कोविदः । ज्ञायते गमने शक्तिः तव हरि ऋक्ष सत्तम ॥

tam uvāca hari śreṣṭho jāṃbavān vākya kovidaḥ | jñāyate gamane śaktiḥ tava hari ṛkṣa sattama ||

कामम् शत सहस्रम् वा न हि एष विधिः उच्यते । योजनानाम् भवान् शक्तो गन्तुम् प्रतिनिवर्तितुम् ॥

kāmam śata sahasram vā na hi eṣa vidhiḥ ucyate | yojanānām bhavān śakto gantum pratinivartitum ||

न हि प्रेषयिता तात स्वामी प्रेष्यः कथंचन । भवता अयम् जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवग सत्तम ॥

na hi preṣayitā tāta svāmī preṣyaḥ kathaṃcana | bhavatā ayam janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavaga sattama ||

भवान् कलत्रम् अस्माकम् स्वामि भावे व्यवस्थितः । स्वामी कलत्रम् सैन्यस्य गतिः एषा परंतप ॥

bhavān kalatram asmākam svāmi bhāve vyavasthitaḥ | svāmī kalatram sainyasya gatiḥ eṣā paraṃtapa ||

अपि वै एतस्य कार्यस्य भवान् मूलम् अरिम् दम । तस्मात् कलत्रवत् तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् ॥

api vai etasya kāryasya bhavān mūlam arim dama | tasmāt kalatravat tāta pratipālyaḥ sadā bhavān ||

मूलम् अर्थस्य संरक्ष्यम् एष कार्यविदाम् नयः । मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः पुष्प फल उदयः ॥

mūlam arthasya saṃrakṣyam eṣa kāryavidām nayaḥ | mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ puṣpa phala udayaḥ ||

तद् भवान् अस्य कार्यस्य साधनम् सत्य विक्रमः । बुद्धि विक्रम संपन्नो हेतुः अत्र परंतपः ॥

tad bhavān asya kāryasya sādhanam satya vikramaḥ | buddhi vikrama saṃpanno hetuḥ atra paraṃtapaḥ ||

गुरुः च गुरु पुत्रः च त्वम् हि नः कपि सत्तम । भवन्तम् आश्रित्य वयम् समर्था हि अर्थ साधने ॥

guruḥ ca guru putraḥ ca tvam hi naḥ kapi sattama | bhavantam āśritya vayam samarthā hi artha sādhane ||

उक्त वाक्यम् महाप्राज्ञम् जांबवंतम् महाकपिः । प्रत्युवाच उत्तरम् वाक्यम् वालि सूनुः अथ अंगदः ॥

ukta vākyam mahāprājñam jāṃbavaṃtam mahākapiḥ | pratyuvāca uttaram vākyam vāli sūnuḥ atha aṃgadaḥ ||

यदि न अहम् गमिष्यामि न अन्यो वानर पुंगवः । पुनः खलु इदम् अस्माभिः कार्यम् प्रायोपवेशनम् ॥

yadi na aham gamiṣyāmi na anyo vānara puṃgavaḥ | punaḥ khalu idam asmābhiḥ kāryam prāyopaveśanam ||

न हि अकृत्वा हरि पतेः संदेशम् तस्य धीमतः । तत्र अपि गत्वा प्राणानाम् न पश्यामि परिरक्षणम् ॥

na hi akṛtvā hari pateḥ saṃdeśam tasya dhīmataḥ | tatra api gatvā prāṇānām na paśyāmi parirakṣaṇam ||

स हि प्रसादे च अत्यर्थम् कोपे च हरिः ईश्वरः । अतीत्य तस्य संदेशम् विनाशो गमने भवेत् ॥

sa hi prasāde ca atyartham kope ca hariḥ īśvaraḥ | atītya tasya saṃdeśam vināśo gamane bhavet ||

तत् तथा हि अस्य कार्यस्य न भवति अन्यथा गतिः । तत् भवान् एव दृष्ट अर्थः संचिंतयितुम् अर्हति ॥

tat tathā hi asya kāryasya na bhavati anyathā gatiḥ | tat bhavān eva dṛṣṭa arthaḥ saṃciṃtayitum arhati ||

सः अंगदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः । जांबवान् उत्तमम् वाक्यम् प्रोवाच इदम् ततो अंगदम् ॥

saḥ aṃgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ | jāṃbavān uttamam vākyam provāca idam tato aṃgadam ||

तस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित् परिहास्यते । एष संचोदयामि एनम् यः कार्यम् साधयिष्यति ॥

tasya te vīra kāryasya na kiṃcit parihāsyate | eṣa saṃcodayāmi enam yaḥ kāryam sādhayiṣyati ||

ततः प्रतीतम् प्लवताम् वरिष्ठम्एकांतम् आश्रित्य सुखोपविष्टम् । संचोदयामास हरि प्रवीरोहरिप्रवीरम् हनुमंतम् एव ॥

tataḥ pratītam plavatām variṣṭhamekāṃtam āśritya sukhopaviṣṭam | saṃcodayāmāsa hari pravīroharipravīram hanumaṃtam eva ||