Sarga 56

उपविष्टाः तु ते सर्वे यस्मिन् प्रायम् गिरि स्थले । हरयो गृध्र राजः च तम् देशम् उपचक्रमे ॥

upaviṣṭāḥ tu te sarve yasmin prāyam giri sthale | harayo gṛdhra rājaḥ ca tam deśam upacakrame ||

सांपातिः नाम नाम्ना तु चिर जीवी विहंगमः । भ्राता जटायुषः श्रीमान् प्रख्यात बल पौरुषः ॥

sāṃpātiḥ nāma nāmnā tu cira jīvī vihaṃgamaḥ | bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmān prakhyāta bala pauruṣaḥ ||

कंदरात् अभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः । उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरम् अब्रवीत् ॥

kaṃdarāt abhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ | upaviṣṭān harīn dṛṣṭvā hṛṣṭātmā giram abravīt ||

विधिः किल नरम् लोके विधानेन अनुवर्तते । यथा अयम् विहितो भक्ष्यः चिरात् मह्यम् उपागतः ॥

vidhiḥ kila naram loke vidhānena anuvartate | yathā ayam vihito bhakṣyaḥ cirāt mahyam upāgataḥ ||

परंपराणाम् भक्षिष्ये वानराणाम् मृतम् मृतम् । उवाच एतत् वचः पक्षी तान् निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥

paraṃparāṇām bhakṣiṣye vānarāṇām mṛtam mṛtam | uvāca etat vacaḥ pakṣī tān nirīkṣya plavaṃgamān ||

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा भक्ष लुब्धस्य पक्षिणः । अंगदः परम् आयस्तो हनूमंतम् अथ अब्रवीत् ॥

tasya tat vacanam śrutvā bhakṣa lubdhasya pakṣiṇaḥ | aṃgadaḥ param āyasto hanūmaṃtam atha abravīt ||

पश्य सीता - गृध्रा - अपदेशेन साक्षात् वैवस्वतो यमः । इमम् देशम् अनुप्राप्तो वानराणाम् विपत्तये ॥

paśya sītā - gṛdhrā - apadeśena sākṣāt vaivasvato yamaḥ | imam deśam anuprāpto vānarāṇām vipattaye ||

रामस्य न कृतम् कार्यम् न कृतम् राज शाशनम् । हरीणाम् इयम् अज्ञाता विपत्तिः सहसा आगता ॥

rāmasya na kṛtam kāryam na kṛtam rāja śāśanam | harīṇām iyam ajñātā vipattiḥ sahasā āgatā ||

वैदेह्याः प्रिय कामेन कृतम् कर्म जटायुषा । गृध्र राजेन यत् तत्र श्रुतम् वः तत् अशेषतः ॥

vaidehyāḥ priya kāmena kṛtam karma jaṭāyuṣā | gṛdhra rājena yat tatra śrutam vaḥ tat aśeṣataḥ ||

तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यक् योनि गतानि अपि । प्रियम् कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान् यथा वयम् ॥

tathā sarvāṇi bhūtāni tiryak yoni gatāni api | priyam kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇān yathā vayam ||

अन्योन्यम् उपकुर्वन्ति स्नेह कारुण्य यन्त्रिताः । ततः तस्य उपकार अर्थम् त्यजत आत्मानम् आत्मना ॥

anyonyam upakurvanti sneha kāruṇya yantritāḥ | tataḥ tasya upakāra artham tyajata ātmānam ātmanā ||

प्रियम् कृत्वा हि रामस्य धर्मज्ञेन जटायुषा । राघव अर्थे परिश्रान्ता वयम् संत्यक्त जीविताः ॥

priyam kṛtvā hi rāmasya dharmajñena jaṭāyuṣā | rāghava arthe pariśrāntā vayam saṃtyakta jīvitāḥ ||

कांताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् । स सुखी गृध्र राजः तु रावणेन हतो रणे । मुक्तः च सुग्रीव भयात् गतः च परमाम् गतिम् ॥

kāṃtārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm | sa sukhī gṛdhra rājaḥ tu rāvaṇena hato raṇe | muktaḥ ca sugrīva bhayāt gataḥ ca paramām gatim ||

जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च । हरणेन च वैदेह्याः संशयम् हरयो गताः ॥

jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca | haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayam harayo gatāḥ ||

राम लक्ष्मणयोः वासाम् अरण्ये सह सीतया । राघवस्य च बाणेन वालिनः च तथा वधः ॥

rāma lakṣmaṇayoḥ vāsām araṇye saha sītayā | rāghavasya ca bāṇena vālinaḥ ca tathā vadhaḥ ||

राम कोपात् अशेषाणाम् राक्षसाम् च तथा वधम् । कैकेय्या वर दानेन इदम् च विकृतम् कृतम् ॥

rāma kopāt aśeṣāṇām rākṣasām ca tathā vadham | kaikeyyā vara dānena idam ca vikṛtam kṛtam ||

तत् असुखम् अनुकीर्तितम् वचोभुवि पतितान् च निरीक्ष्य वानरान् । भृश चकित मतिः महामतिःकृपणम् उदाहृतवान् स गृध्रराजः ॥

tat asukham anukīrtitam vacobhuvi patitān ca nirīkṣya vānarān | bhṛśa cakita matiḥ mahāmatiḥkṛpaṇam udāhṛtavān sa gṛdhrarājaḥ ||

तत् तु श्रुत्वा तदा वाक्यम् अंगदस्य मुख उद्गतम् । अब्रवीत् वचनम् गृध्रः तीक्ष्ण तुण्डो महास्वनः ॥

tat tu śrutvā tadā vākyam aṃgadasya mukha udgatam | abravīt vacanam gṛdhraḥ tīkṣṇa tuṇḍo mahāsvanaḥ ||

को अयम् गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे । जटायुषो वधम् भ्रातुः कंपयन् इव मे मनः ॥

ko ayam girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me | jaṭāyuṣo vadham bhrātuḥ kaṃpayan iva me manaḥ ||

कथम् आसीत् जनस्थाने युद्धम् राक्षस गृध्रयोः । नामधेयम् इदम् भ्रातुः चिरस्य अद्य मया श्रुतम् ॥

katham āsīt janasthāne yuddham rākṣasa gṛdhrayoḥ | nāmadheyam idam bhrātuḥ cirasya adya mayā śrutam ||

इच्छेयम् गिरि दुर्गात् च भवद्भिः अवतारितुम् । यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः ॥

iccheyam giri durgāt ca bhavadbhiḥ avatāritum | yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ ||

अति दीर्घस्य कालस्य परितुष्टो अस्मि कीर्तितनात् । तत् इच्छेयम् अहम् श्रोतुम् विनाशम् वानर ऋषभाः ॥

ati dīrghasya kālasya parituṣṭo asmi kīrtitanāt | tat iccheyam aham śrotum vināśam vānara ṛṣabhāḥ ||

भ्रातुः जटायुषः तस्य जनस्थान निवासिनः । तस्य एव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् ॥

bhrātuḥ jaṭāyuṣaḥ tasya janasthāna nivāsinaḥ | tasya eva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham ||

यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरु जन प्रियः । सूर्य अंशु दग्ध पक्षत्वात् न शक्नोमि विसर्पितुम् । इच्छेयम् पर्वतात् अस्मात् अवतर्तुम् अरिन्दमाः ॥

yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho guru jana priyaḥ | sūrya aṃśu dagdha pakṣatvāt na śaknomi visarpitum | iccheyam parvatāt asmāt avatartum arindamāḥ ||