Sarga 55

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् प्रश्रितम् धर्म संहितम् । स्वामि सत्कार संयुक्तम् अंगदो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

śrutvā hanumato vākyam praśritam dharma saṃhitam | svāmi satkāra saṃyuktam aṃgado vākyam abravīt ||

स्थैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथाअर्जवम् - यद्व -स्थैर्यम् आत्म मनः शौचम् आनृशंस्यम् अथ आर्जवम् । विक्रमः चैव धैर्यम् च सुग्रीवे न उपपद्यते ॥

sthairyamātmamanaḥśaucamānṛśaṃsyamathāarjavam - yadva -sthairyam ātma manaḥ śaucam ānṛśaṃsyam atha ārjavam | vikramaḥ caiva dhairyam ca sugrīve na upapadyate ||

भ्रातुः ज्येष्ठस्य यो भार्याम् जीवितो महिषीम् प्रियाम् । धर्मेण मातरम् यः तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥

bhrātuḥ jyeṣṭhasya yo bhāryām jīvito mahiṣīm priyām | dharmeṇa mātaram yaḥ tu svīkaroti jugupsitaḥ ||

कथम् स धर्मम् जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना । युद्धाय अभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितम् मुखम् ॥

katham sa dharmam jānīte yena bhrātrā durātmanā | yuddhāya abhiniyuktena bilasya pihitam mukham ||

सत्यात् पाणि गृहीतः च कृत कर्मा महायशाः । विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतम् स्मरेत् ॥

satyāt pāṇi gṛhītaḥ ca kṛta karmā mahāyaśāḥ | vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtam smaret ||

लक्ष्मणस्य भयेन इह न अधर्म भय भीरुणा । आदिष्टा मार्गितुम् सीताम् धर्मः तस्मिन् कथम् भवेत् ॥

lakṣmaṇasya bhayena iha na adharma bhaya bhīruṇā | ādiṣṭā mārgitum sītām dharmaḥ tasmin katham bhavet ||

तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृति भिन्ने चल आत्मनि । आर्यः को विश्वसेत् जातु तत् कुलीनो विशेषतः ॥

tasmin pāpe kṛtaghne tu smṛti bhinne cala ātmani | āryaḥ ko viśvaset jātu tat kulīno viśeṣataḥ ||

राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यः स गुणो निर्गुणो अपि वा । कथम् शत्रु कुलीनम् माम् सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥

rājye putraḥ pratiṣṭhāpyaḥ sa guṇo nirguṇo api vā | katham śatru kulīnam mām sugrīvo jīvayiṣyati ||

भिन्न मन्त्रो अपराद्धः च हीन शक्तिः कथम् हि अहम् । किष्किन्धाम् प्राप्य जीवेयम् अनाथ इव दुर्बलः ॥

bhinna mantro aparāddhaḥ ca hīna śaktiḥ katham hi aham | kiṣkindhām prāpya jīveyam anātha iva durbalaḥ ||

उपांशु दण्डेन हि माम् बंधनेन उपपादयेत् । शठः क्रूरो नृशंसः च सुग्रीवो राज्य कारणात् ॥

upāṃśu daṇḍena hi mām baṃdhanena upapādayet | śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaḥ ca sugrīvo rājya kāraṇāt ||

बंधनात् च अवसादात् मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् । अनुजानंतु माम् सर्वे गृहम् गच्छंतु वानराः ॥

baṃdhanāt ca avasādāt me śreyaḥ prāyopaveśanam | anujānaṃtu mām sarve gṛham gacchaṃtu vānarāḥ ||

अहम् वः प्रतिजानामि न गमिष्यामि अहम् पुरीम् । इह एव प्रायम् आसिष्ये श्रेयो मरणम् एव मे ॥

aham vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmi aham purīm | iha eva prāyam āsiṣye śreyo maraṇam eva me ||

अभिवादन पूर्वम् तु राजा कुशलम् एव च । अभिवादन पूर्वम् तु राघवौ बलशालिनौ ॥

abhivādana pūrvam tu rājā kuśalam eva ca | abhivādana pūrvam tu rāghavau balaśālinau ||

वाच्यः तातः यवीयान् मे सुग्रीवो वानर ईश्वरः । आरोग्य पूर्वम् कुशलम् वाच्या माता रुमा च मे ॥

vācyaḥ tātaḥ yavīyān me sugrīvo vānara īśvaraḥ | ārogya pūrvam kuśalam vācyā mātā rumā ca me ||

मातरम् चैव मे ताराम् आश्वासयितुम् अर्हथ । प्रकृत्या प्रिय पुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ॥

mātaram caiva me tārām āśvāsayitum arhatha | prakṛtyā priya putrā sā sānukrośā tapasvinī ||

विनष्टम् माम् इह श्रुत्वा व्यक्तम् हास्यति जीवितम् । एतावत् उक्त्वा वचनम् वृद्धान् तान् अभिवाद्य च ॥

vinaṣṭam mām iha śrutvā vyaktam hāsyati jīvitam | etāvat uktvā vacanam vṛddhān tān abhivādya ca ||

विवेश अंगदो भूमौ रुदन् दर्भेषु दुर्मनाः । तस्य संविशतः तत्र रुदन्तो वानर ऋषभाः ॥

viveśa aṃgado bhūmau rudan darbheṣu durmanāḥ | tasya saṃviśataḥ tatra rudanto vānara ṛṣabhāḥ ||

नयनेभ्यः प्रमुमुचुः उष्णम् वै वारि दुःखिताः । सुग्रीवम् चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तः च वालिनम् ॥

nayanebhyaḥ pramumucuḥ uṣṇam vai vāri duḥkhitāḥ | sugrīvam caiva nindantaḥ praśaṃsantaḥ ca vālinam ||

परिवार्य अंगदम् सर्वे व्यवस्यन् प्रायम् आसितुम् । तत् वाक्यम् वालि पुत्रस्य विज्ञाय प्लवग ऋषभाः ॥

parivārya aṃgadam sarve vyavasyan prāyam āsitum | tat vākyam vāli putrasya vijñāya plavaga ṛṣabhāḥ ||

उपस्पृश्य उदकम् सर्वे प्राक् मुखाः समुपाविशन् । दक्षिण अग्रेषु दर्भेषु उदक् तीरम् समाश्रिताः ॥

upaspṛśya udakam sarve prāk mukhāḥ samupāviśan | dakṣiṇa agreṣu darbheṣu udak tīram samāśritāḥ ||

मुमूर्षवओ हरिश्रेष्टा एतत् क्षमम् इति स्म ह । रामस्य वन वासम् च क्षयम् दशरथस्य च ॥

mumūrṣavao hariśreṣṭā etat kṣamam iti sma ha | rāmasya vana vāsam ca kṣayam daśarathasya ca ||

जनस्थान वधम् चैव वधम् चैव जटायुषः । हरणम् चैव वैदेह्या वालिनः च वधम् तथा । राम कोपम् च वदताम् हरीणाम् भयम् आगतः ॥

janasthāna vadham caiva vadham caiva jaṭāyuṣaḥ | haraṇam caiva vaidehyā vālinaḥ ca vadham tathā | rāma kopam ca vadatām harīṇām bhayam āgataḥ ||

स संविशद्भिः बहुभिः महीधरोमहाअद्रि कूट प्रमितैः प्लवंगमैः । बभूव सन्नादित निर्दर अन्तरोभृशम् नदद्भिः जलदैः इव अंबरम् ॥

sa saṃviśadbhiḥ bahubhiḥ mahīdharomahāadri kūṭa pramitaiḥ plavaṃgamaiḥ | babhūva sannādita nirdara antarobhṛśam nadadbhiḥ jaladaiḥ iva aṃbaram ||