Ramayana · Sarga 4.54

Sarga 54

सर्गः 54

Hanuman's startegy to change Angada

In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings 21 / 22Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.

54.1VR-4-54-1

तथा ब्रुवति तारे तु तारा अधिपति वर्चसि । अथ मेने हृतम् राज्यम् हनुमान् अंगदेन तत् ॥

tathā bruvati tāre tu tārā adhipati varcasi | atha mene hṛtam rājyam hanumān aṃgadena tat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

ताराधिपतिवर्चसिface like the moon, lord of starsतारेwhen Taraतथाthusब्रुवतिspokeअथthenहनूमान्Hanumanअङ्गदेनby Angadaतत्thatराज्यम्kingdomहृतम्taken overमेनेthought.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman listened to the proposal of Tara, whose face was like the Moon, lord of the stars. (After listening to Tara) he thought Angada might take over the kingdom from Sugriva.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तारापति चन्द्रमा के समान तेजस्वी तार के ऐसा कहने पर हनुमान जी ने यह माना कि अब अङ्गद ने वह राज्य (जो अबतक सुग्रीव के अधिकार में था) हर लिया (इस तरह वानरों में फूट पड़ने से बहुत-से वानर अङ्गद का साथ देंगे और बलवान् अङ्गद सुग्रीव को राज्य से वञ्चित कर देंगे—ऐसी सम्भावना का हनुमान जी के मन में उदय हो गया)

Hinglish

54.2VR-4-54-2

बुद्ध्या हि अष्ट अंगया युक्तम् चतुर् बल समन्वितम् । चतुर् दश गुणम् मेने हनुमान् वालिनः सुतम् ॥

buddhyā hi aṣṭa aṃgayā yuktam catur bala samanvitam | catur daśa guṇam mene hanumān vālinaḥ sutam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

हनूमान्HanumanवालिनःVali'sसुतम्sonअष्टाङ्गयाwith eight limbsबुद्ध्याwith intellectयुक्तम्endowedचतुर्बलसमन्वितम्possessed of four kinds of strengthचतुर्दशगुणम्having fourteen qualitiesमेनेthought.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman thought Vali's son possessed in addition to his intellect, eight kinds of limbs, four kinds of strength and fourteen qualities (required of a king):

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान् जी यह अच्छी तरह जानते थे कि वालिकुमार अङ्गद आठ’ गुणवाली बुद्धि से, चार प्रकार के बल से और चौदह गुणों से सम्पन्न हैं

Hinglish

54.3VR-4-54-3

आपूर्यमाणम् शश्वत् च तेजो बल पराक्रमैः । शशिनम् शुक्ल पक्ष आदौ वर्धमानम् इव श्रिया ॥

āpūryamāṇam śaśvat ca tejo bala parākramaiḥ | śaśinam śukla pakṣa ādau vardhamānam iva śriyā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

शश्वत्eternallyतेजोबलपराक्रमैःwith brilliance, strength and valourआपूर्यमाणम्being filledशुक्लपक्षादौat the beginning of the bright fortnightशशिनमिवlike the Moonश्रियाwith majestyवर्धमानम्constantly growingबुद्ध्याin intellectबृहस्पतिसमम्equal to Brhaspatiविक्रमेin valourपितुःof his fatherसदृशम्like toशुक्रस्यSukra'sपुरन्दरम् इवlike Indra, the breaker of citadelतारस्यTara'sशुश्रूषमाणम्servingभर्तुःthe kingअर्थेfor the sake ofपरिश्रान्तम्tiredअङ्गदम्Angadaसर्वशाश्त्रविदांवरम्versed in all sastrasहनुमान्Hanumanततःthenअभिसन्धातुम्to consult deliberatelyआरेभेstarted.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman proceeded to win over Angada, who was ever shining in strength and valour, who was growing in majesty constantly like the Moon in the bright fornight, whose intellectual prowess was equal to that of Brhaspati, who was equal to his father in valour and who was wellversed in all sastras. Angada was listening toTara like Indra listened to Sukra (preceptor of the demons).

This translation covers verses 54.3–54.5 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे तेज, बल और पराक्रम से सदा परिपूर्ण हो रहे हैं। शुक्ल पक्ष के आरम्भ में चन्द्रमा के समान राजकुमार अङ्गद की श्री दिनोदिन बढ़ रही है

Hinglish

54.4VR-4-54-4

बृहस्पति समम् बुद्ध्या विक्रमे सदृशम् पितुः । शुश्रूषमाणम् तारस्य शुक्रस्य इव पुरंदरम् ॥

bṛhaspati samam buddhyā vikrame sadṛśam pituḥ | śuśrūṣamāṇam tārasya śukrasya iva puraṃdaram ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ये बुद्धि में बृहस्पति के समान और पराक्रम में अपने पिता वाली के तुल्य हैं। जैसे देवराज इन्द्र बृहस्पति के मुख से नीति की बातें सुनते हैं, उसी प्रकार ये अङ्गद तार की बातें सुनते हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 54.3English is translated together with verse 54.3

54.5VR-4-54-5

भर्तुः अर्थे परिश्रान्तम् सर्व शास्त्र विशारदः । अभिसंधातुम् आरेभे हनुमान् अंगदम् ततः ॥

bhartuḥ arthe pariśrāntam sarva śāstra viśāradaḥ | abhisaṃdhātum ārebhe hanumān aṃgadam tataḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने स्वामी सुग्रीव का कार्य सिद्ध करने में ये परिश्रम (थकावट या शिथिलता) का अनुभव करते हैं। ऐसा विचारकर सम्पूर्ण शास्त्रों के ज्ञान में निपुण हनुमान जी ने अङ्गद को तार आदि वानरों की ओर से फोड़ने का प्रयत्न आरम्भ किया

HinglishWord meanings are shown with verse 54.3English is translated together with verse 54.3

54.6VR-4-54-6

स चतुर्णाम् उपायानाम् तृतीयम् उपवर्णयन् । भेदयामास तान् सर्वान् वानरान् वाक्य संपदा ॥

sa caturṇām upāyānām tṛtīyam upavarṇayan | bhedayāmāsa tān sarvān vānarān vākya saṃpadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सःthatचतुर्णाम्of the fourउपायानाम्of meansतृतीयम्third oneउपवर्णयन्while describingतान्सर्वान्all of themवानरान्monkeysवाक्यसम्पदाwith wealth of argumentsभेदयामासcreated differences.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetResorting to the third strategy out of the four ways of achieving an objective Hanuman created differences among the monkeys with skilful arguments. (Sama, Dana, Bheda and Danda are the four means. Hanuman adopted Bheda as a means of winning over an enemy).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे साम, दाम, भेद और दण्ड—इन चार उपायों में से तीसरे का वर्णन करते हुए अपने युक्तियुक्त वाक्य-वैभव के द्वारा उन सभी वानरों को फोड़ने लगे

Hinglish

54.7VR-4-54-7

तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततो अभीषय अंगदम् । भीषणैः विविधैः वाक्यैः कोप उपाय समन्वितैः ॥

teṣu sarveṣu bhinneṣu tato abhīṣaya aṃgadam | bhīṣaṇaiḥ vividhaiḥ vākyaiḥ kopa upāya samanvitaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तेषुof themसर्वेषुallभिन्नेषुof the differencesततःthenकोपोपायसमन्वितैःstrategy to cause both anger and expediencyभीषणैःwith frighteningबहुभि:by manyवाक्यैःwith argumentsअङ्गदम्to Angadaअभीषयत्frightened.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen there were differences among the monkeys over the issue, Hanuman intimidated Angada with frightening words expressing his anger, using skilful arguments:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जब वे सब वानर फूट गये, तब उन्होंने दण्डरूप चौथे उपाय से युक्त नाना प्रकार के भयदायक वचनों द्वारा अङ्गद को डराना आरम्भ किया—

Hinglish

54.8VR-4-54-8

त्वम् समर्थ तरः पित्रा युद्धे तारेय वै ध्रुवम् । दृढम् धारयितुम् शक्तः कपि राज्यम् यथा पिता ॥

tvam samartha taraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhruvam | dṛḍham dhārayitum śaktaḥ kapi rājyam yathā pitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तारेयO son of Taraत्वम्youयुद्धेin combatपित्राcompared to your fatherसमर्थतरःyou are very efficientवैindeedधुरम्yoke (responsibility of running the kingdom)पिता यथाlike your fatherकपिराज्यम्kingdom of the monkeysदृढम्firmlyधारयितुम्to holdशक्तःcapable.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Son of Tara you are, indeed, very efficient like your father in combat. You can hold firmly the responsibilty of the vanara kingdom like your father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तारानन्दन! तुम युद्ध में अपने पिता के समान ही अत्यन्त शक्तिशाली हो—यह निश्चित रूप से सबको विदित है। जैसे तुम्हारे पिता वानरों का राज्य सँभालते थे, उसी प्रकार तुम भी उसे दृढ़तापूर्वक धारण करने में समर्थ हो

Hinglish

54.9VR-4-54-9

नित्यम् अस्थिर चित्ता हि कपयो हरि पुंगव । न आज्ञाप्यम् विषहिष्यन्ति पुत्र दारान् विना त्वया ॥

nityam asthira cittā hi kapayo hari puṃgava | na ājñāpyam viṣahiṣyanti putra dārān vinā tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

हरिपुङ्गवO leader of monkeysकपयःvanarasनित्यम्alwaysअस्थिरचित्ताः हिthey are fickle mindedपुत्रदारान्sons and wivesविनाwithoutत्वयाwith youआज्ञाप्यम्commandन विषहिष्यन्तिwill never tolerate.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O leader among monkeys Vanaras are always fickleminded. Being away from their sons and wives they will not always carry out your command and stay here forever.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किंतु वानरशिरोमणे! ये कपिलोग सदा ही चञ्चलचित्त होते हैं। अपने स्त्री-पुत्रों से अलग रहकर तुम्हारी आज्ञा का पालन करना इनके लिये सह्य नहीं होगा

Hinglish

54.10VR-4-54-10

त्वाम् न एते हि अनुयुंजेयुः प्रत्यक्षम् प्रवदामि ते । यथा अयम् जांबवान् नीलः सुहोत्रः च महाकपिः ॥

tvām na ete hi anuyuṃjeyuḥ pratyakṣam pravadāmi te | yathā ayam jāṃbavān nīlaḥ suhotraḥ ca mahākapiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

प्रत्यक्षम्directlyतेto youयथाasप्रवदामिI am speakingअयम्thisजाम्बवान्JambavanनीलःNilaमहाकपिःgreat monkeyसुहोत्रश्चSuhotra alsoएतेthemत्वाम्youनानुयुञ्जेयुः हिwill not following youअहम्I amन हिnotतेyouइमेtheseसर्वेallसामदानादिभिःthrough the policy of appeasementगुणैःby meritदण्डेनby punishmentत्वयाby youसुग्रीवात्from Sugrivaअपकर्षितुम्to avertन शक्याःnot possible.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This I am telling you openly and frankly. These monkeys are not going to be obedient to you. Neither Jambavan, nor Nila nor the great monkey Suhotra nor even myself would subscribe to this opinion (of staying in the cave) and follow you. It is not possible for you to keep us or these monkeys from Sugriva through the policy of appeasement like Sama, Dana, Bheda or even Danda (persuasion, giving gifts, creating differences or imposing punishment).

This translation covers verses 54.10–54.11 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं तुम्हारे सामने कहता हूँ, ये कोई भी वानर सुग्रीव से विरोध करके तुम्हारे प्रति अनुरक्त नहीं हो सकते। जैसे ये जाम्बवान्, नील और महाकपि सुहोत्र हैं, उसी प्रकार मैं भी हूँ। मैं तथा ये सब लोग साम, दान आदि उपायों द्वारा सुग्रीव से अलग नहीं किये जा सकते। तुम दण्ड के द्वारा भी हम सबको वानरराज से दूर कर सको, यह भी सम्भव नहीं है (अतः सुग्रीव तुम्हारी अपेक्षा प्रबल हैं)

This Hindi translation covers verses 54.10–54.11 together.

Hinglish

54.11VR-4-54-11

न हि अहम् ते इमे सर्वे साम दान आदिभिः गुणैः । दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवात् अपकर्षितुम् ॥

na hi aham te ime sarve sāma dāna ādibhiḥ guṇaiḥ | daṇḍena na tvayā śakyāḥ sugrīvāt apakarṣitum ||

HinglishWord meanings are shown with verse 54.10English is translated together with verse 54.10Hindi is translated together with verse 54.10

54.12VR-4-54-12

विगृह्य आसनम् अपि आहुः दुर्बलेन बलीयसा । आत्म रक्षा करः तस्मात् न विगृह्णीत दुर्बलः ॥

vigṛhya āsanam api āhuḥ durbalena balīyasā | ātma rakṣā karaḥ tasmāt na vigṛhṇīta durbalaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

बलीयस:with a strong manदुर्बलेनby a weak oneविगृह्यwaging warआसनम् अपिremaining quiet, watching (a kind of war strategy)आहुःit is saidतस्मात्thereforeआत्मरक्षाकरःfor selfprotectionदुर्बलःa weak oneन विगृह्णीतshould not wage.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is said that when a strong man fights a weak one, the weak opponent should adopt the strategy of asana (watching) for selfprotection. The weak should not enter into combat with the strong.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दुर्बल के साथ विरोध करके बलवान् पुरुष चुपचाप बैठा रहे, यह तो सम्भव है। परंतु किसी बलवान् से वैर बाँधकर कोई दुर्बल पुरुष कहीं भी सुख से नहीं रह सकता; अतः अपनी रक्षा चाहने वाले दुर्बल पुरुष को बलवान् के साथ विग्रह नहीं करना चाहिये—यह नीतिज्ञ पुरुषों का कथन है

Hinglish

54.13VR-4-54-13

याम् च इमाम् मन्यसे धात्रीम् एतत् बिलम् इति श्रुतम् । एतत् लक्ष्मण बाणानाम् ईषत् कार्यम् विदारणे ॥

yām ca imām manyase dhātrīm etat bilam iti śrutam | etat lakṣmaṇa bāṇānām īṣat kāryam vidāraṇe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

याम्whicheverइमाम्thisधात्रीम्earthमन्यसेyou may be thinkingएतत्thisबिलम्caveइतिin this wayश्रुतम्is knownलक्ष्मणबाणानाम्for the arrows of Lakshmanaएतत्thisविदारणम्breakingईषत्कार्यम्is a very small task.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You may think it safe to stay here in this opening of the earth. It is a petty task for the arrows of Lakshmana to break open this socalled cave.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम जो ऐसा मानने लगे हो कि यह गुफा हमें माता के समान अपनी गोद में छिपा लेगी, इसलिये हमारी रक्षा हो जायगी तथा इस बिल की अभेद्यता के विषय में जो तुमने तार के मुँह से कुछ सुना है, यह सब व्यर्थ है; क्योंकि इस गुफा को विदीर्ण कर देना लक्ष्मण के बाणों के लिये बायें हाथ का खेल है (अत्यन्त तुच्छ कार्य है)

Hinglish

54.14VR-4-54-14

स्वल्पम् हि कृतम् इन्द्रेण क्षिपता हि अशनिम् पुरा । लक्ष्मणो निशितैः बाणैः भिन्द्यात् पत्र पुटम् यथा ॥

svalpam hi kṛtam indreṇa kṣipatā hi aśanim purā | lakṣmaṇo niśitaiḥ bāṇaiḥ bhindyāt patra puṭam yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

पुराearlierअशनिम्a thunderboltक्षिपताby throwingइन्द्रेणby Indraस्वल्पम्a littleकृतं हिhas doneलक्ष्मणःLakshmanaनिशितै:with sharp onesबाणैःwith arrowsपत्रपुटम् यथाlike tearing a leaf cupभिन्द्यात्he can shatter.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'In the past Indra had done a small damage (to the cave) with his thunderbolt. But with his sharp arrows Lakshmana will shatter the cave easily as though it is a leaf cup.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पूर्वकाल में यहाँ वज्र का प्रहार करके इन्द्र ने तो इस गुफा को बहुत थोड़ी हानि पहुँचायी थी; परंतु लक्ष्मण अपने पैने बाणों द्वारा इसे पत्ते के दोने की भाँति विदीर्ण कर डालेंगे

Hinglish

54.15VR-4-54-15

लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तत् विधाः । वज्र अशनि सम स्पर्शा गिरीणाम् अपि दारकाः ॥

lakṣmaṇasya ca nārācā bahavaḥ santi tat vidhāḥ | vajra aśani sama sparśā girīṇām api dārakāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वज्राशनिसमस्पर्शाःwhose touch has the effect of a thunderboltगिरीणामपिeven of the mountainsदारणाःbreakersतद्विधाःsimilarlyबहवःmanyलक्ष्मणस्यwith Lakshmanaनाराचाःiron arrowsसन्तिthere areचand.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Lakshmna has many such iron arrows that are equal to the thunderbolt. They can even split the mountains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण के पास ऐसे बहुत-से नाराच हैं, जिनका हलका-सा स्पर्श भी वज्र और अशनि के समान चोट पहुँचानेवाला है। वे नाराच पर्वतों को भी विदीर्ण कर सकते हैं

Hinglish

54.16VR-4-54-16

अवस्थाने यदा एव त्वम् आसिष्यसि परंतप । तदा एव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृत निश्चयाः ॥

avasthāne yadā eva tvam āsiṣyasi paraṃtapa | tadā eva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛta niścayāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

परन्तपO scorcher of enemiesत्वम्youयदैवwheneverअवस्थानेto stay hereआसिष्यसिdecideतदैवat that momentसर्वेall theseहरयःmonkeysकृतनिश्चयाःdecidedlyत्यक्ष्यन्तिdesert

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O scorcher of enemies the moment you decide to establish yourself here, all these monkeys will surely desert you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुओं को संताप देने वाले वीर! ज्यों ही तुम इस गुफा में रहना आरम्भ करोगे, त्यों ही ये सब वानर तुम्हें त्याग देंगे; क्योंकि इन्होंने ऐसा करने का निश्चय कर लिया है

Hinglish

54.17VR-4-54-17

स्मरंतः पुत्र दाराणाम् नित्य उद्विग्ना बुभुक्षिताः । खेदिता दुःख शय्याभिः त्वाम् करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥

smaraṃtaḥ putra dārāṇām nitya udvignā bubhukṣitāḥ | kheditā duḥkha śayyābhiḥ tvām kariṣyanti pṛṣṭhataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

पुत्रदाराणाम्about their sons and wivesस्मरन्तःwhile they are rememberingनित्योद्विग्नाःalways anxiousबुभुक्षिताःhungry onesदुःखशय्याभिःwith inconvenient bedsखेदिताःdepressedत्वाम्youपृष्ठतः करिष्यन्तिwill leave you behind.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The memory of their sons and wives will haunt these hungry monkeys. The inconvenient bed will make them so depressed that they will leave you behind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये अपने बाल-बच्चों को याद करके सदा उद्विग्न रहेंगे। जब यहाँ इन्हें भूख का कष्ट सहना पड़ेगा और दुःखद शय्या पर सोने या दुरवस्था में रहने के कारण इनके मन में खेद होगा, तब ये तुम्हें पीछे छोड़कर चल देंगे

Hinglish

54.18VR-4-54-18

स त्वम् हीनः सुहृद्भिः च हित कामैः च बंधुभिः । तृणात् अपि भृश उद्विग्नः स्पंदमानात् भविष्यसि ॥

sa tvam hīnaḥ suhṛdbhiḥ ca hita kāmaiḥ ca baṃdhubhiḥ | tṛṇāt api bhṛśa udvignaḥ spaṃdamānāt bhaviṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सुहृद्भिश्चeven with friends alsoहितकामैःby the wellwishersबन्धुभिश्चeven with your relativesहीनःleft outसः त्वम्such a personस्पन्दमानात्tremblingतृणादपिfrom a blade of grassभृशोद्विग्नःyou will be very much frightenedभविष्यसिyou will be.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Left out of your friends and relatives,who are your wellwishers, you will be very frightened even by the trembling of a blade of grass.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसी दशा में तुम हितैषी बन्धुओं और सुहृदों के सहयोग से वञ्चित हो उड़ते हुए तिनके से भी तुच्छ हो जाओगे और सदा अधिक डरते रहोगे (अथवा हिलते हुए तिनके-से अत्यन्त भयभीत होते रहोगे)

Hinglish

54.19VR-4-54-19

अति उग्र वेगा निशिता घोरा लक्ष्मण सायकाः । अपवृत्तम् जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥

ati ugra vegā niśitā ghorā lakṣmaṇa sāyakāḥ | apavṛttam jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIn Progress

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण के बाण घोर, महान् वेगशाली और दुर्जय हैं। श्रीराम के कार्य से विमुख होने पर तुम्हें कदापि मारे बिना नहीं रहेंगे

Word meaningsHinglish

54.20VR-4-54-20

अस्माभिः तु गतम् सार्धम् विनीतवत् उपस्थितम् । आनुपूर्व्यात् तु सुग्रीवो राज्ये त्वाम् स्थापयिष्यति ॥

asmābhiḥ tu gatam sārdham vinītavat upasthitam | ānupūrvyāt tu sugrīvo rājye tvām sthāpayiṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

लक्ष्मणसायकाःLakshmana's arrowsत्वा(म्) youन च जातु न हिंस्यु:it is not that they do not torture youघोराःdreadfulअपावृत्तम्an escaping enemyजिघांसन्तःwhile desiring to killमहावेगाःof great speedदुरासदाःdifficult to challenge.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is not that Lakshmana's dreadful arrows flying at great speed will not torture you. It will be difficult for you to avert them as they are eager to kill an escaping enemy.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हमारे साथ चलकर जब तुम विनीत पुरुष की भाँति उनकी सेवा में उपस्थित होगे, तब सुग्रीव क्रमशः अपने बाद तुम्हीं को राज्य पर बिठायेंगे

Hinglish

54.21VR-4-54-21

धर्म राजः पितृव्यः ते प्रीति कामो दृढ व्रतः । शुचिः सत्य प्रतिज्ञः च स त्वाम् जातु न नाशयेत् ॥

dharma rājaḥ pitṛvyaḥ te prīti kāmo dṛḍha vrataḥ | śuciḥ satya pratijñaḥ ca sa tvām jātu na nāśayet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

अस्माभिः सार्धम्along with usगतम्when you goविनीतवत्humblyउपस्थितम्approachedत्वाम्youसुग्रीवःSugrivaराज्येin the kingdomआनुपूर्व्यात्following the law of successionस्थापयिष्यतिhe will make you kingतुindeed.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'If along with us you approach Sugriva in a humble manner he will make you his successor to the kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम्हारे चाचा सुग्रीव धर्म के मार्ग पर चलने वाले राजा हैं। वे सदा तुम्हारी प्रसन्नता चाहने वाले, दृढव्रत, पवित्र और सत्यप्रतिज्ञ हैं अतः कदापि तुम्हारा नाश नहीं कर सकते

Hinglish

54.22VR-4-54-22

प्रिय कामः च ते मातुः तत् अर्थम् च अस्य जीवितम् । तस्य अपत्यम् च न अस्ति अन्यत् तस्मात् अंगद गम्यताम् ॥

priya kāmaḥ ca te mātuḥ tat artham ca asya jīvitam | tasya apatyam ca na asti anyat tasmāt aṃgada gamyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तेyourपितृव्यःfather's brotherधर्मकामःa goodintentionedप्रीतिकामःpleasurelovingदृढव्रतःsteadfastशुचिःvirtuous oneसत्यप्रतिज्ञश्चone who is true to his promiseत्वाम्you alsoजातुgo withन जिघांसतिwill not punish you.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Your father's brother is virtuous, wellintentioned, loving, steadfast in action, and true to his promise. He will not kill you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अङ्गद! उनके मन में सदा तुम्हारी माता का प्रिय करने की इच्छा रहती है। उनकी प्रसन्नता के लिये ही वे जीवन धारण करते हैं। सुग्रीव के तुम्हारे सिवा कोई दूसरा पुत्र भी नहीं है, इसलिये तुम्हें उनके पास चलना चाहिये’

Hinglish