इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.53

Sarga 53

सर्गः 53

Svayamprabha helps the monkeys to reach out of the cave

Full sarga summary

Svayamprabha helps the monkeys to reach out of the cave -- Angada regrets for exceeding the time limit -- proposes fasting unto death fearing punishment -- the monkeys decide to end their life rather than return without Sita.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
53.1VR-4-53-1

ततः ते ददृशुः घोरम् सागरम् वरुण आलयम् । अपारम् अभिगर्जन्तम् घोरैः ऊर्मिभिः आकुलम् ॥

tataḥ te dadṛśuḥ ghoram sāgaram varuṇa ālayam | apāram abhigarjantam ghoraiḥ ūrmibhiḥ ākulam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तापस्याby the hermitessएवम्that wayधर्मसंहितम्coupled with righteousnessशुभम्auspiciousवाक्यम्wordsउक्तःexpressedहनुमान्Hanumanअनिन्दितचेष्टिताम्blameless in actionsताम्herवाक्यम्wordsउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo the auspicious words of the righteous, blameless hermitess Hanuman replied:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर उन श्रेष्ठ वानरों ने वरुण की निवासभूमि भयंकर महासागर को देखा, जिसका कहीं पार नहीं था और जो भयानक लहरों से व्याप्त होकर निरन्तर गर्जना कर रहा था

Hinglish
53.2VR-4-53-2

मयस्य माया विहितम् गिरि दुर्गम् विचिन्वताम् । तेषाम् मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥

mayasya māyā vihitam giri durgam vicinvatām | teṣām māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मचारिणीम्to the righteous ladyत्वाम्youसर्वेallशरणं प्रसन्नाः स्मःhave taken refugeमहात्मनाby the great selfसुग्रीवेणby Sugrivaअस्माकंto usयःsuchसमयःconditionकृतःhaving givenसःthatबिलेin the caveपरिवर्तताम्while we were moving aboutह्यतिक्रान्तःexceeded.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are a righteous lady. You have given us refuge. Now in moving about the cave we have exceeded the time limit given by Sugriva.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मयासुर के अपनी मायाद् वारा बनाये हुए पर्वत की दुर्गम गुफा में सीता की खोज करते हुए उन वानरों का वह एक मास बीत गया, जिसे राजा सुग्रीव ने लौटने का समय निश्चित किया था

Hinglish
53.3VR-4-53-3

विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे संप्रपुष्पित पादपे । उपविश्य महात्मानः चिन्ताम् आपेदिरे तदा ॥

vindhyasya tu gireḥ pāde saṃprapuṣpita pādape | upaviśya mahātmānaḥ cintām āpedire tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साsuch ladyत्वम्youतस्मात्thereforeसुग्रीववचनात्Sugriva's wordsअतिक्रान्तान्those who exceededगतायुषःlost our livesघोरात्from the dreadfulअस्मात्from thisबिलात्from this caveउत्तारयितुम्to help us go outअर्हसिshould.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTherefore you ought to deliver us—who at Sugriva's command overstepped our time and have lost our lives—out of this dreadful cave.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)विन्ध्यगिरि के पार्श्ववर्ती पर्वत पर, जहाँ के वृक्ष फूलों से लदे थे, बैठकर वे सभी महात्मा वानर चिन्ता करने लगे

Hinglish
53.4VR-4-53-4

ततः पुष्पातिभाराग्राँल्ल्ताशतसमावृतान् -यद्वा -ततः पुष्प अतिभार अग्रान् लता शत समावृतान् । द्रुमान् वासन्तिकान् दृष्ट्वा बभूवुः भय शन्किताः ॥

tataḥ puṣpātibhārāgrām̐lltāśatasamāvṛtān -yadvā -tataḥ puṣpa atibhāra agrān latā śata samāvṛtān | drumān vāsantikān dṛṣṭvā babhūvuḥ bhaya śankitāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मचारिणिa woman of righteous practicesसुग्रीवभयकर्शितान्who are afraid of Sugrivaनःusसर्वान्allत्रातुम्to saveअर्हसिshouldअस्माभिःby usमहत्greatकार्यं चtask alsoकर्तव्यम्should be doneइहnowवासिभिःstaying hereअस्माभिःby usतत्thatकार्यं चापिthe objectiveन कृतम्not accomplished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O righteous lady we have a great task waiting. We are afraid of Sugriva as we could not accomplish our objective by staying here. Save us.'

This translation covers verses 53.4–53.5 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जो वसन्त-ऋतु में फलते हैं, उन आम आदिवृक्षों की डालियों को मञ्जरी एवं फूलों के अधिक भार से झुकी हुई तथा सैकड़ों लता-वेलों से व्याप्त देख वे सभी सुग्रीव के भय से थर्रा उठे (वे शरद् ऋतु में चले थे और शिशिर-ऋतु आ गयी थी इसीलिये उनका भय बढ़ गया था)

Hinglish
53.5VR-4-53-5

ते वसंतम् अनुप्राप्तम् प्रतिवेद्य परस्परम् । नष्ट संदेश काल अर्था निपेतुर् धरणी तले ॥

te vasaṃtam anuprāptam prativedya parasparam | naṣṭa saṃdeśa kāla arthā nipetur dharaṇī tale ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे एक-दूसरे को यह बताकर कि अब वसन्त का समय आना चाहता है, राजा के आदेश के अनुसार एक मास के भीतर जो काम कर लेना चाहिये था, वह न कर सकने या उसे नष्ट कर देने के कारण भय के मारे पृथ्वी पर गिर पड़े

HinglishWord meanings are shown with verse 53.4English is translated together with verse 53.4
53.6VR-4-53-6

ततः तान् कपि वृद्धान् च शिष्टान् चैव वनौकसः । वाचा मधुरया अभाष्य यथावत् अनुमान्य च ॥

tataḥ tān kapi vṛddhān ca śiṣṭān caiva vanaukasaḥ | vācā madhurayā abhāṣya yathāvat anumānya ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हनुमताby Hanumanएवम्in that mannerउक्ताbeing toldतापसीasceticवाक्यम्these wordsअब्रवीत्saidप्रविष्टेनby one who enteredजीवताwith lifeनिवर्तितुम्to go backदुष्करम्it is difficultमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo the words of Hanuman the ascetic replied, 'I consider it difficult for any one who enters here to go back alive.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब जिनके कंधे सिंह और बैल के समान मांसल थे, भुजाएँ बड़ी-बड़ी और मोटी थीं तथा जो बड़े बुद्धिमान् थे, वे युवराज अङ्गद उन श्रेष्ठ वानरों तथा अन्य वनवासी कपियों को यथावत् सम्मान देते हुए मधुर वाणी से सम्बोधित करके बोले—

This Hindi translation covers verses 53.6–53.7 together.

Hinglish
53.7VR-4-53-7

स तु सिंह ऋषभ स्कंधः पीन आयत भुजः कपिः । युवराजो महाप्राज्ञ अंगदो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

sa tu siṃha ṛṣabha skaṃdhaḥ pīna āyata bhujaḥ kapiḥ | yuvarājo mahāprājña aṃgado vākyam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नियमोपार्जितेनearned by practisingतपसःby asceticismतु प्रभावेनby virtue of itसर्वानेवall of youवानरान्monkeysअस्मात् बिलात्from this caveउद्धरियिष्यामिI will help you out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I will help all monkeys out of this cave by virtue of my power of asceticism duly practised.

HinglishHindi is translated together with verse 53.6
53.8VR-4-53-8

शासनात् कपि राजस्य वयम् सर्वे विनिर्गताः । मासः पूर्णो बिलस्थानाम् हरयः किम् न बुध्यते ॥

śāsanāt kapi rājasya vayam sarve vinirgatāḥ | māsaḥ pūrṇo bilasthānām harayaḥ kim na budhyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वेallवानरपुङ्गवाःgreat monkeysचक्षूंषिeyesनिमीलयतःkeep them closedअनिमीलितलोचनैःif you do not close your eyesनिष्क्रमितुम्to get outनशक्यं हिis not possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetClose your eyes, all you great monkeys, for it is not possible to get out with eyes unclosed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरो! हम सब लोग वानरराज की आज्ञा से आश्विन मास बीतते-बीतते एक मास की निश्चित अवधि स्वीकार करके सीता की खोज के लिये निकले थे, किंतु हमारा वह एक मास उस गुफा में ही पूरा हो गया, क्या आपलोग इस बात को नहीं जानते? हम जब चले थे, तब से लौटने के लिये जो मास निर्धारित हुआ था, वह भी बीत गया; अतः अब आगे क्या करना चाहिये?

This Hindi translation covers verses 53.8–53.9 together.

Hinglish
53.9VR-4-53-9

वयम् आश्वयुजे मासि काल संख्या व्यवस्थिताः । प्रस्थिताः सो अपि च अतीतः किम् अतः कार्यम् उत्तरम् ॥

vayam āśvayuje māsi kāla saṃkhyā vyavasthitāḥ | prasthitāḥ so api ca atītaḥ kim ataḥ kāryam uttaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenगमनकाङ्क्षयाwith a desire to get outहृष्टाःjoyful onesसर्वेallसम्मीलिताःclosed their eye lidsसहसाat onceसुकुमाराङ्गुलैःwith delicate fingersकरैःwith handsदृष्टिम्eyesपिदधुःclosed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHappy at the prospect of getting out (of the cave) they all not only closed their eyes but also covered them with their delicate fingers.

HinglishHindi is translated together with verse 53.8
53.10VR-4-53-10

भवन्त प्रत्ययम् प्राप्ता नीति मार्ग विशारदाः । हितेषु अभिरता भर्त्तुः निसृष्टाः सर्व कर्मसु ॥

bhavanta pratyayam prāptā nīti mārga viśāradāḥ | hiteṣu abhiratā bharttuḥ nisṛṣṭāḥ sarva karmasu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenहस्तरुद्धमुखाःfaces covered with handsमहात्मानःgreat soulsवानराःmonkeysतयाwith her helpनिमेषान्तरमात्रेणin a momentबिलात्from the caveउत्तारिताःcame out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the great monkeys, faces covered with their hands, emerged from the cave in a moment.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपलोगों को राजा का विश्वास प्राप्त है। आप नीतिमार्ग में निपुण हैं और स्वामी के हित में तत्पर रहते हैं। इसीलिये आपलोग यथासमय सब कार्यों में नियुक्त किये जाते हैं

Hinglish
53.11VR-4-53-11

कर्मसु अप्रतिमाः सर्वे दिक्षु विश्रुत पौरुषाः । माम् पुरस्कृत्य निर्याताः पिन्गाक्ष प्रतिचोदिताः ॥

karmasu apratimāḥ sarve dikṣu viśruta pauruṣāḥ | mām puraskṛtya niryātāḥ pingākṣa praticoditāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मचारिणीrighteousतापसीasceticतत्रthereतान् सर्वान्all of themविषमात्from the difficult situationतस्मात्from thatनिस्सृतान्those who were releasedसमाश्वास्यafter consoling them allइदम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe righteous hermitess released all the monkeys out of that difficult situation and said these words of consolation:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कार्य सिद्ध करने में आपलोगों की समानता करने वाला कोई नहीं है। आप सभी अपने पुरुषार्थ के लिये सभी दिशाओं में विख्यात हैं। इस समय वानरराज सुग्रीव की आज्ञा से मुझे आगे करके आपलोग जिस कार्य के लिये निकले थे, उसमें आप और हम सफल न हो सके। ऐसी दशा में हमलोगों को अपने प्राणों से हाथ धोना पड़ेगा, इसमें संशय नहीं है। भला वानरराज के आदेश का पालन न करके कौन सुखी रह सकता है ?

This Hindi translation covers verses 53.11–53.12 together.

Hinglish
53.12VR-4-53-12

इदानीम् अकृत अर्थानाम् मर्तव्यम् न अत्र संशयः । हरि राजस्य संदेशम् अकृत्वा कः सुखी भवेत् ॥

idānīm akṛta arthānām martavyam na atra saṃśayaḥ | hari rājasya saṃdeśam akṛtvā kaḥ sukhī bhavet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एषःthisश्रीमान्richनानाद्रुमलताकुलःfilled with different kinds of trees and vinesविन्ध्यःVindhyaगिरिःmountainएषःthisप्रस्रवणःPrasravanaशैलःhillअयम्thisसागरःseaमहोदधिःgreat oceanवानरर्षभाःbulls among monkeys वः youस्वस्तिbe happyअस्तुso be itभवनम्to my houseगमिष्यामिI will goइतिthusउक्त्वाhaving saidस्वयम्प्रभाSvayamprabhaश्रीमत्splendidतत् बिलम्that caveप्रविवेशentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This Vindhya mountain has a rich collection of trees and bushes. This is Prasravana hill and this is the great ocean.O monkeys. Good luck to you. (Now) I am going back home'. Having said so, Svayamprabha entered the splendid cave.

This translation covers verses 53.12–53.13 together.

HinglishHindi is translated together with verse 53.11
53.13VR-4-53-13

आस्मिन् अतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् । प्रायोपवेशनम् युक्तम् सर्वेषाम् च वन ओकसाम् ॥

āsmin atīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam | prāyopaveśanam yuktam sarveṣām ca vana okasām ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘स्वयं सुग्रीव ने जो समय निश्चित किया था, उसके बीत जाने पर हम सब वानरों के लिये उपवास करके प्राण त्याग देना ही ठीक जान पड़ता है

HinglishWord meanings are shown with verse 53.12English is translated together with verse 53.12
53.14VR-4-53-14

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामि भावे व्यवस्थितः । न क्षमिष्यति नः सर्वान् अपराध कृतो गतान् ॥

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmi bhāve vyavasthitaḥ | na kṣamiṣyati naḥ sarvān aparādha kṛto gatān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenतेtheyघोरम्dreadfulवरुणालयम्abode of Varunaअपारम्endlessअभिगर्जन्तम्roaring wildlyघोरै:with terrificऊर्मिभिःwith wavesआवृतम्spread overसागरम्oceanददृशुःsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the monkeys saw the boundless, dreary ocean roaring wild with its terrific waves spread all over.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव स्वभाव से ही कठोर हैं। फिर इस समय तो वे हमारे राजा के पद पर स्थित हैं। जब हम अपराध करके उनके पास जायँगे, तब वे कभी हमें क्षमा नहीं करेंगे

Hinglish
53.15VR-4-53-15

अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापम् एव करिष्यति । तस्मात् क्षमम् इह अद्य एव गंतुम् प्रायोपविशनम् ॥

apravṛttau ca sītāyāḥ pāpam eva kariṣyati | tasmāt kṣamam iha adya eva gaṃtum prāyopaviśanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेषाम्for themमयस्यMaya'sमायाविहितम्created by his Mayaगिरिदुर्गम्impassable mountainविचिन्वताम्while searchingयःsuchराज्ञाby the kingसमयःtime setकृतःwas fixedमासःmonthव्यतिक्रान्तःexceeded.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile they were ransacking the impassable mountain created with the magical powers of Maya, the time limit of one month set by the king was over.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उलटे सीता का समाचार न पाने पर हमारा वध ही कर डालेंगे, अतः हमें आज ही यहाँ स्त्री, पुत्र, धनसम्पत्ति और घर-द्वार का मोह छोड़कर मरणान्त उपवास आरम्भ कर देना चाहिये

Hinglish
53.16VR-4-53-16

त्यक्त्वा पुत्रन् च दारान् च धनानि च गृहाणि च । ध्रुवम् नः हिंसते राजा सर्वान् प्रतिगतान् इतः ॥

tyaktvā putran ca dārān ca dhanāni ca gṛhāṇi ca | dhruvam naḥ hiṃsate rājā sarvān pratigatān itaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenमहाभागा:great soulsसम्प्रपुष्पितपादपेin a location where trees are in full bloomविन्ध्यस्य तुof Vindhyaगिरेःof that mountainपादेadjacentउपविश्यsatचिन्ताम्thinkingआपेदिरेdid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the highsoul monkeys reached the hill adjacent to Vindhya mountain on which trees were in full bloom.They sat there, lost in thought.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहाँ से लौटने पर राजा सुग्रीव निश्चय ही हम सबका वध कर डालेंगे। अनुचित वध की अपेक्षा यहीं मर जाना हमलोगों के लिये श्रेयस्कर है

Hinglish
53.17VR-4-53-17

वधेन अप्रतिरूपेण श्रेयान् मृत्युः इह एव नः । न च अहम् यौवराज्येन सुग्रीवेण अभिषेचितः ॥

vadhena apratirūpeṇa śreyān mṛtyuḥ iha eva naḥ | na ca aham yauvarājyena sugrīveṇa abhiṣecitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenपुष्पातिभाराग्रान्heavily loaded with flowers on topलताशतसमावृतान्entwined by hundreds of creepersवासन्तिकान्springद्रुमान्treesदृष्ट्वाsawभयशङ्किताःfrightenedबभूवुःbecame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlarmed at the thought (of transgression of time limit), the monkeys kept looking at the tree tops entwined with a hundred oreepers heavily loaded with the flowers of spring.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव ने युवराज पद पर मेरा अभिषेक नहीं किया है। अनायास ही महान् कर्म करने वाले महाराज श्रीराम ने ही उस पद पर मेरा अभिषेक किया है

Hinglish
53.18VR-4-53-18

नरेन्द्रेण अभिषिक्तो अस्मि रामेण अक्लिष्ट कर्मणा । स पूर्वम् बद्ध वैरो माम् राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ॥

narendreṇa abhiṣikto asmi rāmeṇa akliṣṭa karmaṇā | sa pūrvam baddha vairo mām rājā dṛṣṭvā vyatikramam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyवसन्तम्springअनुप्राप्तम्set inपरस्परम्with one onatherप्रतिबुद्ध्वाafter realisingनष्टसन्देशकालार्थाःhaving exceeded the time setधरणीतलेon the groundनिपेतुःfell down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving realised (looking at the flowers) that spring has set in and they have exceeded the time limit, they all fell down on the ground.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजा सुग्रीव ने तो पहले से ही मेरे प्रति वैर बाँध रखा है। इस समय आज्ञा-लङ्घनरूप मेरे अपराध को देखकर पूर्वोक्त निश्चय के अनुसार तीखे दण्डद्वारा मुझे मरवा डालेंगे

Hinglish
53.19VR-4-53-19

घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृत निश्चयः । किम् मे सुहृद्भिः व्यसनम् पश्यद्भिः जीवितांतरे । इह एव प्रायम् आसिष्ये पुण्ये सागर रोधसि ॥

ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛta niścayaḥ | kim me suhṛdbhiḥ vyasanam paśyadbhiḥ jīvitāṃtare | iha eva prāyam āsiṣye puṇye sāgara rodhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसिंहवृषस्कन्धःone who has shoulders like a lion or bullपीनायतभुजःof sturdy and long armsयुवराजःheir apparentमहाप्राज्ञःvery wiseकपिःmonkeyअङ्गदःAngadaतान्themकपिवृद्धांस्तुto the elderly monkeysशिष्टान्respectableवनैकसश्चैवforestdwellers (monkeys)मधुरयाwith a sweetवाचाtoneआभाष्यspokeयथावत्properlyअनुमान्य चafter coming to a decisionवाक्यम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetComing to a conclusion after due deliberation Angada, heir apparent, profoundly wise, endowed with sturdy and broad shoulders like those of a lion or a bull, spoke in a sweet voice to the elderly, respectable monkeys, dwellers of the forest:

This translation covers verses 53.19–53.20 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जीवन-काल में मेरा व्यसन (राजा के हाथ से मेरा मरण) देखने वाले सुहृदों से मुझे क्या काम है ? यहीं समुद्र के पावन तट पर मैं मरणान्त उपवास करूँगा’

Hinglish
53.20VR-4-53-20

एतत् श्रुत्वा कुमारेण युव राजेन भाषितम् । सर्वे ते वानर श्रेष्ठाः करुणम् वाक्यम् अब्रुवन् ॥

etat śrutvā kumāreṇa yuva rājena bhāṣitam | sarve te vānara śreṣṭhāḥ karuṇam vākyam abruvan ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)युवराज वालिकुमार अङ्गद की यह बात सुनकर वे सभी श्रेष्ठ वानर करुणस्वर में बोले—

HinglishWord meanings are shown with verse 53.19English is translated together with verse 53.19
53.21VR-4-53-21

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रिया रक्तः च राघवः । समीक्ष्य अकृत कार्यान् तु तस्मिन् च समये गते ॥

tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyā raktaḥ ca rāghavaḥ | samīkṣya akṛta kāryān tu tasmin ca samaye gate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरयःO monkeysवयं सर्वेall of usकपिराजस्यmonkey king'sशासनात्by his commandविनिर्गताःcame hereबिलस्थानाम्for us staying in the caveमासःa monthपूर्णःis completedकिम्whatन बुद्ध्यतेdo you not know?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O monkeys don't you realize that all of us have come here at the command of the monkey king, and while we were in the cave a whole month has gone by?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सचमुच सुग्रीव का स्वभाव बड़ा कठोर है। उधर श्रीरामचन्द्रजी अपनी प्रिय पत्नी सीता के प्रति अनुरक्त हैं। सीता को खोजकर लौटने के लिये जो अवधि निश्चित की गयी थी, वह समय व्यतीत हो जाने पर भी यदि हम कार्य किये बिना ही वहाँ उपस्थित होंगे तो उस अवस्था में हमें देखकर और विदेहकुमारी का दर्शन किये बिना ही हमें लौटा हुआ जानकर श्रीरामचन्द्रजी का प्रिय करने की इच्छा से सुग्रीव हमें मरवा डालेंगे, इसमें संशय नहीं है

This Hindi translation covers verses 53.21–53.22 together.

Hinglish
53.22VR-4-53-22

अदृष्टायाम् च वैदेह्याम् दृष्ट्वा चैव समागतान् । राघव प्रिय कामाय घातयिष्यति असंशयम् ॥

adṛṣṭāyām ca vaidehyām dṛṣṭvā caiva samāgatān | rāghava priya kāmāya ghātayiṣyati asaṃśayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वयम्weकालसङ्ख्याव्यवस्थिताःwith time limitआश्वयुजे मासिthe month of Ashvayujaप्रस्थिताःwe started our journeyसोऽपिeven that hasअतीतःexceededअतःthereforeउत्तरंlaterकार्यम्taskकिम्what?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'We started our journey in the month of Ashvayuja with a certain time limit. That has exceeded. What is the future course of action?

HinglishHindi is translated together with verse 53.21
53.23VR-4-53-23

न क्षमम् च अपराद्धानाम् गमनम् स्वामि पार्श्वतः । प्रधानबूताः च वयम् सुग्रीवस्य समागताः ॥

na kṣamam ca aparāddhānām gamanam svāmi pārśvataḥ | pradhānabūtāḥ ca vayam sugrīvasya samāgatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भवन्तःall of youप्रत्ययम्trustedप्राप्ताःyou have gotनीतिमार्गविशारदाःexperts in moralsभर्तुःking'sहितेषुwellwishersअभिरताःdedicatedसर्वकर्मसुin all tasksनिसृष्टाःsent with specific instructions.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou all are trusted and expert in the ways of policy, devoted to your master's welfare, and sent forth on every task with instructions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः अपराधी पुरुषों का स्वामी के पास लौटकर जाना कदापि उचित नहीं है। हम सुग्रीव के प्रधान सहयोगी या सेवक होने के कारण इधर उनके भेजने से आये थे

Hinglish
53.24VR-4-53-24

इह एव सीताम् अन्वीक्ष्य प्रवृत्तिम् उपलभ्य वा । नः चेत् गच्छाम तम् वीरम् गमिष्यामो यम क्षयम् ॥

iha eva sītām anvīkṣya pravṛttim upalabhya vā | naḥ cet gacchāma tam vīram gamiṣyāmo yama kṣayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वेallकर्मसुin actionsअप्रतिमाःincomparableदिक्षुin all quartersविश्रुतपौरुषाःvery famous for braveryपिङ्गाक्षप्रतिचोदिताःsent by tawnyeyed Sugrivaमाम्meपुरस्कृत्यobeying the ordersनिर्याताःyou have followed me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are all celebrated for bravery and incomparable in your activities. You have followed me in obedience to the orders of the tawnyeyed Sugriva.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि यहीं सीता का दर्शन करके अथवा उनका समाचार जानकर वीर सुग्रीव के पास नहीं जायेंगे तो अवश्य ही हमें यमलोक में जाना पड़ेगा’

Hinglish
53.25VR-4-53-25

प्लवंगमानाम् तु भय अर्दितानाम्श्रुत्वा वचः तार इदम् बभाषे । अलम् विषादेन बिलम् प्रविश्यवसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥

plavaṃgamānām tu bhaya arditānāmśrutvā vacaḥ tāra idam babhāṣe | alam viṣādena bilam praviśyavasāma sarve yadi rocate vaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इदानीम्at this timeअकृतार्थानाम्not having achieved the objective (of finding Sita)मर्तव्यम्we should dieअत्रhereसंशयःdoubtनnotहरिराजस्यthe king'sसन्देशम्ordersअकृत्वाnot executingकःwhoसुखीhappyभवेत्will be
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'We should be killed since we have failed to achieve the objective (of finding Sita). There is no doubt about it. Who can live in peace without executing the orders of the king?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भय से पीड़ित हुए उन वानरों का यह वचन सुनकर तार ने कहा—’यहाँ बैठकर विषाद करने से कोई लाभ नहीं है। यदि आपलोगों को ठीक ऊँचे तो हम सब लोग स्वयंप्रभा की उस गुफा में ही प्रवेश करके निवास करें

Hinglish
53.26VR-4-53-26

इदम् हि माया विहितम् सुदुर्गमम्प्रभूत वृक्ष उदक भोज्य पेयम् । इह अस्ति नः न एव भयम् पुरंदरात्न राघवात् वानर राजतो अपि वा ॥

idam hi māyā vihitam sudurgamamprabhūta vṛkṣa udaka bhojya peyam | iha asti naḥ na eva bhayam puraṃdarātna rāghavāt vānara rājato api vā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवेणby Sugrivaकृतेfixedतस्मिन् कालेat this timeअतीतेwhen exceededसर्वेषाम्for all of us,वनौकसाम् for the forest dwellers (monkeys) स्वयम् personallyप्रायोपवेशनम्fasting unto deathयुक्तम्is right.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Now that the time limit fixed by Sugriva has expired, the right thing to do for the monkeys is to fast unto death.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह गुफा माया से निर्मित होने के कारण अत्यन्त दुर्गम है। यहाँ फल-फूल, जल और खाने-पीने की दूसरी वस्तुएँ भी प्रचुर मात्रा में उपलब्ध हैं। अतः उसमें हमें न तो देवराज इन्द्र से, न श्रीरामचन्द्रजी से और न वानरराज सुग्रीव से ही भय है’

Hinglish
53.27VR-4-53-27

श्रुत्वा अंगदस्य अपि वचो अनुकूलम्ऊचुः च सर्वे हरयः प्रतीताः । यथा न हन्येम तथा विधानम्असक्तम् अद्य एव विधीयताम् नः ॥

śrutvā aṃgadasya api vaco anukūlamūcuḥ ca sarve harayaḥ pratītāḥ | yathā na hanyema tathā vidhānamasaktam adya eva vidhīyatām naḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवःSugrivaप्रकृत्याby natureतीक्ष्णःharshस्वामिभावेas a kingव्यवस्थितःconsecratedगतान्when we reachअपराधकृतःus who are real offendersनःnotसर्वान्to allन क्षमिष्यतिwill not forgive us.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'By nature Sugriva is harsh, and being a king now, he will not forgive us who are real offenders and have not done the task assigned.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तारकी कही हुई पूर्वोक्त बात, जो अङ्गद के भी अनुकूल थी, सुनकर सभी वानरों को उसपर विश्वास हो गया। वे सब-के-सब बोल उठे—’बन्धुओ! हमें वैसा कार्य आज ही अविलम्ब करना चाहिये, जिससे हम मारे न जायँ’

Hinglish