Sarga 52

अथ तान् अब्रवीत् सर्वान् विश्रांतान् हरि यूथपान् । इदम् वचनम् एकाग्रा तापसी धर्म चारिणी ॥

atha tān abravīt sarvān viśrāṃtān hari yūthapān | idam vacanam ekāgrā tāpasī dharma cāriṇī ||

वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फल भक्षणात् । यदि च एतत् मया श्राव्यम् श्रोतुम् इच्छामि कथताम् ॥

vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phala bhakṣaṇāt | yadi ca etat mayā śrāvyam śrotum icchāmi kathatām ||

तस्याः तत् वचनम् श्रुत्वा हनुमान् मारुत आत्मजः । आर्जवेन यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

tasyāḥ tat vacanam śrutvā hanumān māruta ātmajaḥ | ārjavena yathā tattvam ākhyātum upacakrame ||

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्र वरुण उपमः । रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डका वनम् ॥

rājā sarvasya lokasya mahendra varuṇa upamaḥ | rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakā vanam ||

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या च अपि भार्यया । तस्य भार्या जनस्थानात् रावणेन हृता बलात् ॥

lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā ca api bhāryayā | tasya bhāryā janasthānāt rāvaṇena hṛtā balāt ||

वीरः तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः । राजा वानर मुख्यानाम् येन प्रस्थापिता वयम् ॥

vīraḥ tasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ | rājā vānara mukhyānām yena prasthāpitā vayam ||

अगस्त्य चरिताम् आशाम् दक्षिणाम् यम रक्षिताम् । सहैभिर्वानरैमुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् - यद्वा -सह एभिः वानरैः मुख्यैः अंगद प्रमुखैः वयम् ॥

agastya caritām āśām dakṣiṇām yama rakṣitām | sahaibhirvānaraimukhyairaṅgadapramukhairvayam - yadvā -saha ebhiḥ vānaraiḥ mukhyaiḥ aṃgada pramukhaiḥ vayam ||

रावणम् सहिताः सर्वे राक्षसम् काम रूपिणम् । सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वम् इति चोदिताः ॥

rāvaṇam sahitāḥ sarve rākṣasam kāma rūpiṇam | sītayā saha vaidehyā mārgadhvam iti coditāḥ ||

विचित्य तु वयम् सर्वे समग्रम् - समुद्रम् - दक्षिणाम् दिशम् । वयम् बुभुक्षिताः सर्वे वृक्ष मूलम् उपाश्रिताः ॥

vicitya tu vayam sarve samagram - samudram - dakṣiṇām diśam | vayam bubhukṣitāḥ sarve vṛkṣa mūlam upāśritāḥ ||

विवर्ण वदनाः सर्वे सर्वे ध्यान परायणाः । न अधिगच्छामहे पारम् मग्नाः चिन्ता महाअर्णवे ॥

vivarṇa vadanāḥ sarve sarve dhyāna parāyaṇāḥ | na adhigacchāmahe pāram magnāḥ cintā mahāarṇave ||

चारयन्तः ततः चक्षुः दृष्टवन्तो महद् बिलम् । लता पादप संछन्नम् तिमिरेण समावृतम् ॥

cārayantaḥ tataḥ cakṣuḥ dṛṣṭavanto mahad bilam | latā pādapa saṃchannam timireṇa samāvṛtam ||

अस्मात् हंसा जल क्लिन्नाः पक्षैः सलिल रेणुभिः । कुरराः सारसाः चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ॥

asmāt haṃsā jala klinnāḥ pakṣaiḥ salila reṇubhiḥ | kurarāḥ sārasāḥ caiva niṣpatanti patatriṇaḥ ||

साधु अत्र प्रविशाम इति मया तु उक्ताः प्लवंगमाः । तेषाम् अपि हि सर्वेषाम् अनुमानम् उपागतम् ॥

sādhu atra praviśāma iti mayā tu uktāḥ plavaṃgamāḥ | teṣām api hi sarveṣām anumānam upāgatam ||

अस्मिन् निपतिताः सर्वे अपि अथ कार्य त्वरान्विताः । ततो गाढम् निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् ॥

asmin nipatitāḥ sarve api atha kārya tvarānvitāḥ | tato gāḍham nipatitā gṛhya hastau parasparam ||

इदम् प्रविष्टाः सहसा बिलम् तिमिर संवृतम् । एतत् नः कार्यम् एतेन कृत्येन वयम् आगताः ॥

idam praviṣṭāḥ sahasā bilam timira saṃvṛtam | etat naḥ kāryam etena kṛtyena vayam āgatāḥ ||

त्वाम् च एव उपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः । आतिथ्य धर्म दत्तानि मूलानि च फलानि च ॥

tvām ca eva upagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ | ātithya dharma dattāni mūlāni ca phalāni ca ||

अस्माभिः उपभुक्तानि बुभुक्षा परिपीडितैः । यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ॥

asmābhiḥ upabhuktāni bubhukṣā paripīḍitaiḥ | yat tvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā ||

ब्रूहि प्रत्युपकार अर्थम् किम् ते कुर्वन्तु वानराः । एवम् उक्ता तु सर्वज्ञा वानरैः तैः स्वयंप्रभा ॥

brūhi pratyupakāra artham kim te kurvantu vānarāḥ | evam uktā tu sarvajñā vānaraiḥ taiḥ svayaṃprabhā ||

प्रत्युवाच ततः सर्वान् इदम् वानर यूथपान् । सर्वेषाम् परितुष्टा अस्मि वानराणाम् तरस्विनाम् ॥

pratyuvāca tataḥ sarvān idam vānara yūthapān | sarveṣām parituṣṭā asmi vānarāṇām tarasvinām ||

चरंत्या मम धर्मेण न कार्यम् इह केनचित् । एवम् उक्तः शुभम् वाक्यम् तापस्या धर्म संहितम् ॥

caraṃtyā mama dharmeṇa na kāryam iha kenacit | evam uktaḥ śubham vākyam tāpasyā dharma saṃhitam ||

उवाच हनुमान् वाक्यम् ताम् अनिन्दित लोचनाम् । शरणम् त्वाम् प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणिम् ॥

uvāca hanumān vākyam tām anindita locanām | śaraṇam tvām prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇim ||

यः कृतः समयो अस्माकम् सुग्रीवेण महात्मना । स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥

yaḥ kṛtaḥ samayo asmākam sugrīveṇa mahātmanā | sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām ||

सा त्वम् अस्मात् बिलात् अस्मान् उत्तारयितुम् अर्हसि । तस्मात् सुग्रीव वचनात् अतिक्रान्तान् गत आयुषः ॥

sā tvam asmāt bilāt asmān uttārayitum arhasi | tasmāt sugrīva vacanāt atikrāntān gata āyuṣaḥ ||

त्रातुम् अर्हसि नः सर्वान् सुग्रीव भय शन्कितान् । महत् च कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यम् धर्मचारिणि ॥

trātum arhasi naḥ sarvān sugrīva bhaya śankitān | mahat ca kāryam asmābhiḥ kartavyam dharmacāriṇi ||

तत् च अपि न कृतम् कार्यम् अस्माभिः इह वासिभिः । एवम् उक्ता हनुमता तापसी वाक्यम् अब्रवीत् ॥

tat ca api na kṛtam kāryam asmābhiḥ iha vāsibhiḥ | evam uktā hanumatā tāpasī vākyam abravīt ||

जीवता दुष्करम् मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् । तपसः सुप्रभावेन नियम उपार्जितेन च ॥

jīvatā duṣkaram manye praviṣṭena nivartitum | tapasaḥ suprabhāvena niyama upārjitena ca ||

सर्वान् एव बिलात् अस्मात् तारयिष्यामि वानरान् । निमीलयत चक्षून्षि सर्वे वानर पुंगवाः ॥

sarvān eva bilāt asmāt tārayiṣyāmi vānarān | nimīlayata cakṣūnṣi sarve vānara puṃgavāḥ ||

न हि निष्क्रमितुम् शक्यम् अनिमीलित लोचनैः । ततो निमीलिताः सर्वे सुकुमार अंगुलैः करैः ॥

na hi niṣkramitum śakyam animīlita locanaiḥ | tato nimīlitāḥ sarve sukumāra aṃgulaiḥ karaiḥ ||

सहसा पिदधुः दृष्टिम् हृष्टा गमन कान्क्षिणः । वानराः तु महात्मानो हस्त रुद्ध मुखाः तदा ॥

sahasā pidadhuḥ dṛṣṭim hṛṣṭā gamana kānkṣiṇaḥ | vānarāḥ tu mahātmāno hasta ruddha mukhāḥ tadā ||

निमेष अन्तर मात्रेण बिलात् उत्तारिताः तथा । उवाच सर्वान् तान् तत्र तापसी धर्म चारिणी ॥

nimeṣa antara mātreṇa bilāt uttāritāḥ tathā | uvāca sarvān tān tatra tāpasī dharma cāriṇī ||

निःसृतान् विषमात् तस्मात् समाश्वास्य इदम् अब्रवीत् । एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान् नाना द्रुम लता आयुतः ॥

niḥsṛtān viṣamāt tasmāt samāśvāsya idam abravīt | eṣa vindhyo giriḥ śrīmān nānā druma latā āyutaḥ ||

एष प्रसवणः शैलः सागरो अयम् महा उदधिः । स्वस्ति वो अस्तु गमिष्यामि भवनम् वानरर्षभाः । इति उक्त्वा तत् बिलम् श्रीमत् प्रविवेश स्वयम्प्रभा ॥

eṣa prasavaṇaḥ śailaḥ sāgaro ayam mahā udadhiḥ | svasti vo astu gamiṣyāmi bhavanam vānararṣabhāḥ | iti uktvā tat bilam śrīmat praviveśa svayamprabhā ||