इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.51

Sarga 51

सर्गः 51

The story of Svayamprabha

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
51.1VR-4-51-1

इति उक्त्वा हनुमान् तत्र पुनः कृष्ण अजिन अंबराम् । अब्रवीत् ताम् महाभागाम् तापसीम् धर्म चारिणीम् ॥

iti uktvā hanumān tatra punaḥ kṛṣṇa ajina aṃbarām | abravīt tām mahābhāgām tāpasīm dharma cāriṇīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereहनुमान्Hanumanइतिthusउक्त्वाhaving addressedपुनःagainकृष्णाजिनाम्बराम्robed in deer skinमहाभागाम्a distinguished ladyधर्मचारिणीम्a righteous womanतां तापसीम्ascetic womanअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn meeting the distinguished, righteous ascetic woman robed in deer skin, Hanuman said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस तरह पूछकर हनुमान जी चीर एवं कृष्ण मृगचर्म धारण करने वाली उस धर्मपरायणा महाभागा तपस्विनी से वहाँ फिर बोले

Hinglish
51.2VR-4-51-2

इदम् प्रविष्टाः सहसा बिलम् तिमिर संवृतम् । क्षुत् पिपासा परिश्रांताः परिखिन्नाः च सर्वशः ॥

idam praviṣṭāḥ sahasā bilam timira saṃvṛtam | kṣut pipāsā pariśrāṃtāḥ parikhinnāḥ ca sarvaśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताःexhausted with hunger and thirstसर्वशःby all meansपरिखिन्नाश्चfatiguedतिमिरसंवृतम्filled with darknessइदम्thisबिलम्caveसहसाall at onceप्रविष्टाःentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'We are exhausted with thirst and hunger. We are fatigued. (Hence) we entered this dark cave all at once(without waiting for permission).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! हम सब लोग भूख-प्यास और थकावट से कष्ट पा रहे थे। इसलिये सहसा इस अन्धकारपूर्ण गुफा में घुस आये। भूतल का यह विवर बहुत बड़ा है। हम प्यास से पीड़ित होने के कारण यहाँ आये हैं, किंतु यहाँ के इन ऐसे अद्भुत विविध पदार्थों को देखकर हमारे मन में बड़ी व्यथा हुई है हम यह सोचकर चिन्तित हो उठे हैं कि यह असुरों की माया तो नहीं है, इसीलिये हमारे मन में घबराहट हो रही है। हमारी विवेकशक्ति लुप्त-सी हो गयी है। हम जानना चाहते हैं कि ये बालसूर्य के समान कान्तिमान् सुवर्णमय वृक्ष किसके हैं?

This Hindi translation covers verses 51.2–51.4 together.

Hinglish
51.3VR-4-51-3

महत् धरण्या विवरम् प्रविष्टाः स्म पिपासिताः । इमाम् तु एवम् विधान् भावान् विविधान् अद्भुत उपमान् ॥

mahat dharaṇyā vivaram praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ | imām tu evam vidhān bhāvān vividhān adbhuta upamān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पिपासिताःthirstyधरण्याःof the earthमहत्hugeविवरम्holeप्रविष्टाः स्मwe enteredएवं विधान्this kindविविधान्manyअद्भुतोपमान्wonderful onesइमान्theseभावान्feelingsदृष्ट्वाafter seeingवयम्weनष्टचेतसःhaving lost conciousness nearlyसम्भ्रान्ताःamazedप्रव्यथिताःwe are pained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Thirst drove us into this cave on earth. We are amazed at the kind of many wonderful objects here and have nearly lost our senses. We are tormented with pain.

HinglishHindi is translated together with verse 51.2
51.4VR-4-51-4

दृष्ट्वा वयम् प्रव्यथिताः संभ्रांता नष्ट चेतसः । कस्य एते कांचना वृक्षाः तरुण आदित्य सन्निभाः ॥

dṛṣṭvā vayam pravyathitāḥ saṃbhrāṃtā naṣṭa cetasaḥ | kasya ete kāṃcanā vṛkṣāḥ taruṇa āditya sannibhāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एतेtheseतरुणादित्यसन्निभाःresembling like the rising Sunकाञ्चनाःgoldenवृक्षाःtreesशुचीनिpureअभ्यवहार्याणिvery tasty eatablesमूलानि चrootsफलानि चand fruitsकाञ्चनानिgoldenविमानानिstoreyed structuresराजतानिsilverतपनीय गवाक्षाणिglittering golden windowsमणिजालावृतानिadorned with lattices encrusted with gemsगृहाणि चand housesकस्यwhose?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'To whom do these golden trees resembling the rising Sun belong? For whom are these tasty roots and fruits? Whose are these manystoreyed golden houses with glittering windows adorned with silver lattices encrusted with gems?

This translation covers verses 51.4–51.5 together.

HinglishHindi is translated together with verse 51.2
51.5VR-4-51-5

शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च । कांचनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च ॥

śucīni abhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca | kāṃcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये भोजन की पवित्र वस्तुएँ, फल-मूल, सोने के विमान, चाँदी के घर, मणियों की जाली से ढकी हुई सोने की खिड़कियाँ तथा पवित्र सुगन्ध से युक्त एवं फल-फूलों से लदे हुए ये सुवर्णमय पावन वृक्ष किसके तेज से प्रकट हुए हैं?

This Hindi translation covers verses 51.5–51.6 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 51.4English is translated together with verse 51.4
51.6VR-4-51-6

तपनीय गव अक्षाणि मणि जाल आवृतानि च । पुष्पिताः फालवन्तः च पुण्याः सुरभि गन्धयः ॥

tapanīya gava akṣāṇi maṇi jāla āvṛtāni ca | puṣpitāḥ phālavantaḥ ca puṇyāḥ surabhi gandhayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुष्पिताःblossomedफलवन्तश्चfull of fruitsपुण्याःsacredसुरभिगन्धिनःfilled with fragranceइमेtheseजाम्बूनदमयाःfull of goldपादपाःtreesविमलेin pureजलेin waterकाञ्चनानिof goldपद्मानि चand lotusesकस्यwhoseतेजसाby lustreजातानिcreatedकच्छपैः सहalong with tortoisesसौवर्णाःgoldenमत्स्याश्चfishes tooकथम्howआत्मानम्yourselfअनुभावाम् चyour powerएतत्all thisतपोबलम्ascetic powerकस्यwhoseचandअजानताम्do not knowनःusसर्वेषाम्for all of usसर्वम्everythingआख्यातुम्to tellअर्हसिyou ought to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'By whose prowess are these golden trees yielding sacred fragrant flowers and fruits? How are these golden lotuses created in the clear water? How is it that here are golden fishes and tortoises? Whose fruit of penance is this? Is it by your power? We do not know. You should tell all of us everything'.

This translation covers verses 51.6–51.8 together.

HinglishHindi is translated together with verse 51.5
51.7VR-4-51-7

इमे जांबूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा । कांचनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ॥

ime jāṃbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā | kāṃcanāni ca padmāni jātāni vimale jale ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहाँ के निर्मल जल में सोने के कमल कैसे उत्पन्न हुए? इन सरोवरों के मत्स्य और कछुए सुवर्णमय कैसे दिखायी देते हैं? यह सब तुम्हारे अपने प्रभाव से हुआ है या और किसी के? यह किसके तपोबल का प्रभाव है? हम सब अनजान हैं; इसलिये पूछते हैं तुम हमें सारी बातें बताने की कृपा करो’

This Hindi translation covers verses 51.7–51.8 together.

HinglishWord meanings are shown with verse 51.6English is translated together with verse 51.6
51.8VR-4-51-8

कथम् मत्स्याः च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः । आत्मानः अनुभावात् वा कस्य वै एतत् तपो बलम् ॥

katham matsyāḥ ca sauvarṇā dṛśyante saha kacchapaiḥ | ātmānaḥ anubhāvāt vā kasya vai etat tapo balam ||

HinglishWord meanings are shown with verse 51.6English is translated together with verse 51.6Hindi is translated together with verse 51.7
51.9VR-4-51-9

अजानताम् नः सर्वेषाम् सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि । एवम् उक्ता हनुमता तापसी धर्म चारिणी ॥

ajānatām naḥ sarveṣām sarvam ākhyātum arhasi | evam uktā hanumatā tāpasī dharma cāriṇī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हनुमताHanumanएवम्in that wayउक्ताspokenसर्वभूतहितेin the interest of all beingsरताcommittedधर्मचारिणीnoble womanतापसीfemale asceticहनूमन्तम्to Hanumanप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe noble ascetic committed to the welfare of all beings replied to Hanuman's enquiry:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी के इस प्रकार पूछने पर समस्त प्राणियों के हित में तत्पर रहने वाली उस धर्मपरायणा तापसी ने उत्तर दिया-

Hinglish
51.10VR-4-51-10

प्रति उवाच हनूमंतम् सर्व भूत हिते रता । मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः ॥

prati uvāca hanūmaṃtam sarva bhūta hite ratā | mayo nāma mahātejā māyāvī dānavarṣabhaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरर्षभःO bull among monkeysमहातेजाःbrilliantमायावीa deceitfulमयो नामcalled Mayaइदम्thisसर्वम्allकाञ्चनं वनम्golden forestतेनby hisमाययाmagical powerनिर्मितम्created.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O bull among monkeys this golden forest was created by the magical power of a deceitful demon called Maya.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरश्रेष्ठ! मायाविशारद महातेजस्वी मय का नाम तुमने सुना होगा। उसी ने अपनी माया के प्रभाव से इस समूचे स्वर्णमय वन का निर्माण किया था

Hinglish
51.11VR-4-51-11

तेन इदम् निर्मितम् सर्वम् मायया कांचनम् वनम् । पुरा दानव मुख्यानाम् विश्वकर्मा बभूव ह ॥

tena idam nirmitam sarvam māyayā kāṃcanam vanam | purā dānava mukhyānām viśvakarmā babhūva ha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येनby whomsoeverकाञ्चनम्goldenदिव्यम्wonderfulइदम्thisभवनोत्तमम्best of mansionsनिर्मितम्constructedपुराearlierदानवमुख्यानाम्chiefs of demonsविश्वकर्माVisvakarmaबभूवexisted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis best of wonderful mansions has been constructed earlier by Visvakarma, the chief (architect) of the demons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मयासुर पहले दानव-शिरोमणियों का विश्वकर्मा था, जिसने इस दिव्य सुवर्णमय उत्तम भवन को बनाया है

Hinglish
51.12VR-4-51-12

येन इदम् कांचनम् दिव्यम् निर्मितम् भवन उत्तमम् । स तु वर्ष सहस्राणि तपः तप्त्वा महत् वने ॥

yena idam kāṃcanam divyam nirmitam bhavana uttamam | sa tu varṣa sahasrāṇi tapaḥ taptvā mahat vane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःthatवनेin the forestवर्षसहस्राणिfor thousands of yearsमहावनेdense forestतपःpenanceतप्त्वाhaving performedपितामहात्from the creator Brahmaवरम्boonऔशनसम्of Usanasसर्वम्allधनम्wealthलेभेinherited.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'He (Maya) performed rigorous penance in the dense forest for thousands of years seeking the favour of Brahma, the creator and obtained a boon that he should inherit all the wealth of Usanas (Shukra).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसने एक सहस्र वर्षों तक वन मे घोर तपस्या करके ब्रह्माजी से वरदान के रूप में शुक्राचार्य का सारा शिल्प-वैभव प्राप्त किया था

Hinglish
51.13VR-4-51-13

पितामहात् वरम् लेभे सर्वम् औशसनम् धनम् । विधाय सर्वम् बलवान् सर्व काम ईश्वरः तदा ॥

pitāmahāt varam lebhe sarvam auśasanam dhanam | vidhāya sarvam balavān sarva kāma īśvaraḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenबलवान्powerful oneसर्वकामेश्वरःmaster of all desiresसुखितःhappilyअस्मिन्in thisमहावनेin this dense forestकञ्चित्कालम्for some timeउवासlivedवनंthe forestविधायafter creating.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the mighty Maya who received the power of (executing) desires created this mansion and lived here happily for some time in this dense forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सम्पूर्ण कामनाओं के स्वामी बलवान् मयासुरने यहाँ की सारी वस्तुओं का निर्माण करके इस महान् वन में कुछ कालतक सुखपूर्वक निवास किया था

Hinglish
51.14VR-4-51-14

उवास सुखितः कालम् कंचित् अस्मिन् महावने । तम् अप्सरसि हेमायाम् सक्तम् दानव पुंगवम् ॥

uvāsa sukhitaḥ kālam kaṃcit asmin mahāvane | tam apsarasi hemāyām saktam dānava puṃgavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हेमायाम्Hemaअप्सरसिan apsarasa or angelसक्तम्infatuatedतम्himदानवपुङ्गवम्great demonईशःlordपुरन्दरःIndraअशनिम्thunderboltगृह्यafter takingविक्रम्यैवwith all his mightजघानattacked.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Seeing this great demon in love with a heavenly apsara (nymph) called Hema, Lord Indra with all his might attacked him with his thunderbolt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आगे चलकर उस दानवराज का हेमा नाम की अप्सरा के साथ सम्पर्क हो गया। यह जानकर देवेश्वर इन्द्र ने हाथ में वज्र ले उसके साथ युद्ध करके उसे मार भगाया

Hinglish
51.15VR-4-51-15

विक्रम्य एव अशनिम् गृह्य जघान ईशः पुरंदरः । इदम् च ब्रह्मणा दत्तम् हेमायै वनम् उत्तमम् ॥

vikramya eva aśanim gṛhya jaghāna īśaḥ puraṃdaraḥ | idam ca brahmaṇā dattam hemāyai vanam uttamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इदम्thusउत्तमम्wonderfulवनम्forestशाश्वता:permanentlyकामभोगश्चluxurious lifeहिरण्मयम्goldenइदम्thisगृहम्houseब्रह्मणाcreator Brahmaहेमायैto Hemaदत्तम्was given.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Thus this wonderful forest and the golden house with all luxury were given away permanently to Hema by the creator Brahma.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तत्पश्चात् ब्रह्माजी ने यह उत्तम वन, यहाँ का अक्षय काम-भोग तथा यह सोने का भवन हेमा को दे दिया

Hinglish
51.16VR-4-51-16

शाश्वतः काम भोगः च गृहम् च इदम् हिरण्मयम् । दुहिता मेरुसावर्णेः अहम् तस्याः स्वयंप्रभा ॥

śāśvataḥ kāma bhogaḥ ca gṛham ca idam hiraṇmayam | duhitā merusāvarṇeḥ aham tasyāḥ svayaṃprabhā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरोत्तमbest of monkeysमेरुसावर्णेःof Meru Sauvarniदुहिताdaughterस्वयंप्रभाSvayamprabhaअहम्meतस्याःherहेमायाःHema'sइदम्thisभवनम्house
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O best of monkeys daughter of Meru Sauvarni, I am Svayamprabha (selfilluminator), caretaker of this house of Hema. (Meru Sauvarni is the eleventh Manu).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं मेरुसावर्णि की कन्या हूँ। मेरा नाम स्वयंप्रभा है। वानरश्रेष्ठ! मैं उस हेमा के इस भवन की रक्षा करती

Hinglish
51.17VR-4-51-17

इदम् रक्षामि भवनम् हेमाया वानरोत्तम । मम प्रिय सखी हेमा नृत्त गीत विशारदा ॥

idam rakṣāmi bhavanam hemāyā vānarottama | mama priya sakhī hemā nṛtta gīta viśāradā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृत्तगीतविशारदाwellversed in dance and musicहेमाHemaममto meप्रियसखीdear friendतयाas suchदत्तवराgranted a boonअस्मिI amउत्तमम्supremeभवनम्houseरक्षामिI watch this house.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Hema, wellversed in dance and music is a fast friend to me. She granted a boon (that none can resist me) and gave this house of which I am the caretaker.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नृत्य और गीत की कला में चतुर हेमा मेरी प्यारी सखी है। उसने मुझसे अपने भवन की रक्षा के लिये प्रार्थना की थी, इसलिये मैं इस विशाल भवन का संरक्षण करती हूँ

Hinglish
51.18VR-4-51-18

तया दत्त वरा च अस्मि रक्षामि भवनम् महान् । किम् कार्यम् कस्य वा हेतोः कांताराणि प्रपद्यथ ॥

tayā datta varā ca asmi rakṣāmi bhavanam mahān | kim kāryam kasya vā hetoḥ kāṃtārāṇi prapadyatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कार्यम्missionकिम्whatकस्य वाfor whatहेतोःfor purposeकान्ताराणिthese forestsप्रपश्यथyou are looking forदुर्गम्inaccessibleइदम् वनम्this forestयुष्माभिःby all of youकथम्howउपलक्षितम्was found?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'What is your mission? For what purpose have you come to this inaccessible forest? What are you looking for?How did you find this?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुमलोगों का यहाँ क्या काम है? किस उद्देश्य से तुम इन दुर्गम स्थानों में विचरते हो? इस वन में आना तो बहुत कठिन है। तुमने कैसे इसे देख लिया?

Hinglish
51.19VR-4-51-19

कथम् च इदम् वनम् दुर्गम् युष्माभिः उपलक्षितम् । शुचीनि अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च । भुक्त्वा पीत्वा च पानीयम् सर्वम् मे वक्तुम् अर्हथ ॥

katham ca idam vanam durgam yuṣmābhiḥ upalakṣitam | śucīni abhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca | bhuktvā pītvā ca pānīyam sarvam me vaktum arhatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इमान्theseअभ्यवहार्याणिwonderful eatablesमूलानि चrootsफलानि चand fruitsभुक्त्वाafter eatingपानीयम्drinkपीत्वा चtakingमेto meसर्वम्every thingवक्तुम्you may tellअर्हथyou may do so.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Eat these wonderful roots and fruits and have these drinks and then tell me all about you. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चशस्सर्गः।। Thus ends of the fiftyfirst sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अच्छा, ये शुद्ध भोजन और फल-मूल प्रस्तुत हैं। इन्हें खाकर पानी पी लो फिर मुझसे अपना सारा वृत्तान्त कहो’

Hinglish