Sarga 50

सह तारा अंगदाभ्याम् तु संगम्य हनुमान् कपिः । विचिनोति च विन्ध्यस्य गुहाः च गहनानि च ॥

saha tārā aṃgadābhyām tu saṃgamya hanumān kapiḥ | vicinoti ca vindhyasya guhāḥ ca gahanāni ca ||

सिंह शार्दूल जुष्टाः च गुहाः च परितः तथा । विषमेषु नग इन्द्रस्य महा प्रस्रवणेषु च ॥

siṃha śārdūla juṣṭāḥ ca guhāḥ ca paritaḥ tathā | viṣameṣu naga indrasya mahā prasravaṇeṣu ca ||

आसेदुः तस्य शैलस्य कोटिम् दक्षिण पस्चिमाम् । तेषाम् तत्र एव वसताम् स कालो व्यत्यवर्तत ॥

āseduḥ tasya śailasya koṭim dakṣiṇa pascimām | teṣām tatra eva vasatām sa kālo vyatyavartata ||

स हि देशो दुरन्वेष्यो गुहा गहनवान् महान् । तत्र वायु सुतः सर्वम् विचिनोति स्म पर्वतम् ॥

sa hi deśo duranveṣyo guhā gahanavān mahān | tatra vāyu sutaḥ sarvam vicinoti sma parvatam ||

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्य अविदूरतः । गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥

paraspareṇa rahitā anyonyasya avidūrataḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ ||

मैन्दः च द्विविदः चैव हनुमान् जांबवान् अपि । अंगदो युव राजः च तारः च वनगोचरः ॥

maindaḥ ca dvividaḥ caiva hanumān jāṃbavān api | aṃgado yuva rājaḥ ca tāraḥ ca vanagocaraḥ ||

गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् । विचिन्वन्तः ततः तत्र ददृशुः विवृतम् बिलम् ॥

giri jāla āvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇām diśam | vicinvantaḥ tataḥ tatra dadṛśuḥ vivṛtam bilam ||

दुर्गम् ऋक्ष बिलम् नाम दानवेन अभिरक्षितम् । क्षुत् पिपासा परीताः तु श्रान्ताः तु सलिल अर्थिनः ॥

durgam ṛkṣa bilam nāma dānavena abhirakṣitam | kṣut pipāsā parītāḥ tu śrāntāḥ tu salila arthinaḥ ||

अवकीर्णम् लता वृक्षैः ददृशुः ते महा बिलम् । तत्र क्रौन्चाः च हंसाः च सारसाः च अपि निष्क्रमन् ॥

avakīrṇam latā vṛkṣaiḥ dadṛśuḥ te mahā bilam | tatra krauncāḥ ca haṃsāḥ ca sārasāḥ ca api niṣkraman ||

जल आर्द्राः चक्रवाकाः च रक्त अंगाः पद्म रेणुभिः । ततः तत् बिलम् आसाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥

jala ārdrāḥ cakravākāḥ ca rakta aṃgāḥ padma reṇubhiḥ | tataḥ tat bilam āsādya sugandhi duratikramam ||

विस्मय व्यग्र मनसो बभूवुः वानरर्षभाः । संजात परिशंकाः ते तत् बिलम् प्लवग उत्तमाः ॥

vismaya vyagra manaso babhūvuḥ vānararṣabhāḥ | saṃjāta pariśaṃkāḥ te tat bilam plavaga uttamāḥ ||

अभ्यपद्यन्त संहृष्टाः तेजोवन्तो महाबलाः । नाना सत्त्व समाकीर्णाम् दैत्य इन्द्र निलय उपमम् ॥

abhyapadyanta saṃhṛṣṭāḥ tejovanto mahābalāḥ | nānā sattva samākīrṇām daitya indra nilaya upamam ||

दुर्दर्शम् इव घोरम् च दुर्विगाह्यम् च सर्वशः । ततः पर्वत कूट आभो हनुमान् मारुत आत्मजः ॥

durdarśam iva ghoram ca durvigāhyam ca sarvaśaḥ | tataḥ parvata kūṭa ābho hanumān māruta ātmajaḥ ||

अब्रवीत् वानरान् घोरान् कान्तार वन कोविदः । गिरि जाल आवृतान् देशान् मार्गित्वा दक्षिणाम् दिशम् ॥

abravīt vānarān ghorān kāntāra vana kovidaḥ | giri jāla āvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇām diśam ||

वयम् सर्वे परिश्रांता न च पश्याम मैथिलीम् । अस्मात् च अपि बिलात् हंसाः क्रौन्चाः च सह सारसैः ॥

vayam sarve pariśrāṃtā na ca paśyāma maithilīm | asmāt ca api bilāt haṃsāḥ krauncāḥ ca saha sārasaiḥ ||

जल आर्द्राः चक्रवाकाः च निष्पतन्ति स्म सर्वशः । नूनम् सलिलवान् अत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥

jala ārdrāḥ cakravākāḥ ca niṣpatanti sma sarvaśaḥ | nūnam salilavān atra kūpo vā yadi vā hradaḥ ||

तथा च इमे बिल द्वारे स्निग्धाः तिष्ठन्ति पादपाः । इति उक्ताः तत् बिलम् सर्वे विविशुः तिमिर आवृतम् ॥

tathā ca ime bila dvāre snigdhāḥ tiṣṭhanti pādapāḥ | iti uktāḥ tat bilam sarve viviśuḥ timira āvṛtam ||

अचन्द्र सूर्यम् हरयो ददृशू रोम हर्षणम् । निशम्य तस्मात् सिंहाः च तान् तान् च मृग पक्षिणः ॥

acandra sūryam harayo dadṛśū roma harṣaṇam | niśamya tasmāt siṃhāḥ ca tān tān ca mṛga pakṣiṇaḥ ||

प्रविष्टा हरि शार्दूला बिलम् तिमिर आवृतम् । न तेषाम् सज्जते दृष्टिः न तेजः न पराक्रमः ॥

praviṣṭā hari śārdūlā bilam timira āvṛtam | na teṣām sajjate dṛṣṭiḥ na tejaḥ na parākramaḥ ||

वायोः इव गतिः तेषाम् दृष्टिः तम् अपि वर्तते । ते प्रविष्टाः तु वेगेन तत् बिलम् कपि कुंजराः ॥

vāyoḥ iva gatiḥ teṣām dṛṣṭiḥ tam api vartate | te praviṣṭāḥ tu vegena tat bilam kapi kuṃjarāḥ ||

प्रकाशम् च अभिरामम् च ददृशुः देशम् उत्तमम् । ततः तस्मिन् बिले भीमे नाना पादप संकुले ॥

prakāśam ca abhirāmam ca dadṛśuḥ deśam uttamam | tataḥ tasmin bile bhīme nānā pādapa saṃkule ||

अन्योन्यम् संपरिष्वज्य जग्मुर् योजनम् अंतरम् । ते नष्ट संज्ञाः तृषिताः संभ्रांताः सलिल अर्थिनः ॥

anyonyam saṃpariṣvajya jagmur yojanam aṃtaram | te naṣṭa saṃjñāḥ tṛṣitāḥ saṃbhrāṃtāḥ salila arthinaḥ ||

परिपेतुर् बिले तस्मिन् कंचित् कालम् अतन्द्रिताः । ते कृशा दीन वदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः ॥

paripetur bile tasmin kaṃcit kālam atandritāḥ | te kṛśā dīna vadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ ||

आलोकम् ददृशुः वीरा निराशा जीविते यदा । ततः तम् देशम् आगम्य सौम्याः वितिमिरम् वनम् ॥

ālokam dadṛśuḥ vīrā nirāśā jīvite yadā | tataḥ tam deśam āgamya saumyāḥ vitimiram vanam ||

ददृशुः कान्चनान् वृक्षान् दीप्त वैश्वानर प्रभान् । सालान् तालान् तमालान् च पुन्नागान् वंजुलान् धवान् ॥

dadṛśuḥ kāncanān vṛkṣān dīpta vaiśvānara prabhān | sālān tālān tamālān ca punnāgān vaṃjulān dhavān ||

चंपकान् नाग वृक्षान् च कर्णिकारान् च पुष्पितान् । स्तबकैः कांचनैः चित्रैः रक्तैः किसलयैः तथा ॥

caṃpakān nāga vṛkṣān ca karṇikārān ca puṣpitān | stabakaiḥ kāṃcanaiḥ citraiḥ raktaiḥ kisalayaiḥ tathā ||

आपीडैः च लताभिः च हेम आभरण भूषितैः । तरुण आदित्य संकाशान् वैदूर्यमय वेदिकान् ॥

āpīḍaiḥ ca latābhiḥ ca hema ābharaṇa bhūṣitaiḥ | taruṇa āditya saṃkāśān vaidūryamaya vedikān ||

विभ्राजमानान् वपुषा पादपान् च हिरण्मयान् । नील वैदूर्य वर्णाः च पद्मिनीः पतगैः आवृताः ॥

vibhrājamānān vapuṣā pādapān ca hiraṇmayān | nīla vaidūrya varṇāḥ ca padminīḥ patagaiḥ āvṛtāḥ ||

महद्भिः कांचनैः वृक्षैः वृता बाल अर्क संनिभैः । जातरूपमयैः मत्स्यैः महद्भिः च अथ पन्कजैः ॥

mahadbhiḥ kāṃcanaiḥ vṛkṣaiḥ vṛtā bāla arka saṃnibhaiḥ | jātarūpamayaiḥ matsyaiḥ mahadbhiḥ ca atha pankajaiḥ ||

नलिनीः तत्र ददृशुः प्रसन्न सलिल आयुताः । कांचनानि विमानानि राजतानि तथा एव च ॥

nalinīḥ tatra dadṛśuḥ prasanna salila āyutāḥ | kāṃcanāni vimānāni rājatāni tathā eva ca ||

तपनीय गवाक्षाणि मुक्ता जाल आवृतानि च । हैम राजत भौमानि वैदूर्य मणिमन्ति च ॥

tapanīya gavākṣāṇi muktā jāla āvṛtāni ca | haima rājata bhaumāni vaidūrya maṇimanti ca ||

ददृशुः तत्र हरयो गृह मुख्यानि सर्वशः । पुष्पितान् फलिनो वृक्षान् प्रवाल मणि संनिभान् ॥

dadṛśuḥ tatra harayo gṛha mukhyāni sarvaśaḥ | puṣpitān phalino vṛkṣān pravāla maṇi saṃnibhān ||

कांचन भ्रमरान् चैव मधूनि च समन्ततः । मणि कांचन चित्राणि शयनानि आसनानि च ॥

kāṃcana bhramarān caiva madhūni ca samantataḥ | maṇi kāṃcana citrāṇi śayanāni āsanāni ca ||

विविधानि विशालानि ददृशुः ते समन्ततः । हेम रजत कांस्यानाम् भाजनानाम् च राशयः ॥

vividhāni viśālāni dadṛśuḥ te samantataḥ | hema rajata kāṃsyānām bhājanānām ca rāśayaḥ ||

अगुरूणाम् च दिव्यानाम् चंदनानाम् च संचयम् । शुचीनि अभ्यवहाराणि मूलानि च फलानि च ॥

agurūṇām ca divyānām caṃdanānām ca saṃcayam | śucīni abhyavahārāṇi mūlāni ca phalāni ca ||

महा अर्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च । दिव्यानाम् अम्बराणाम् च महा अर्हाणाम् च संचयान् ॥

mahā arhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca | divyānām ambarāṇām ca mahā arhāṇām ca saṃcayān ||

कंबलानाम् च चित्राणाम् अजिनानाम् च संचयान् । तत्र तत्र विन्यस्तान् दीप्तान् वैश्वानर प्रभान् ॥

kaṃbalānām ca citrāṇām ajinānām ca saṃcayān | tatra tatra vinyastān dīptān vaiśvānara prabhān ||

ददृशुः वानराः शुभ्रान् जातरूपस्य संचयान् । तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महा प्रभाः ॥

dadṛśuḥ vānarāḥ śubhrān jātarūpasya saṃcayān | tatra tatra vicinvanto bile tatra mahā prabhāḥ ||

ददृशुः वानराः शूराः स्त्रियम् कांचित् अदूरतः । ताम् च ते ददृशुः तत्र चीर कृष्ण अजिन अम्बराम् ॥

dadṛśuḥ vānarāḥ śūrāḥ striyam kāṃcit adūrataḥ | tām ca te dadṛśuḥ tatra cīra kṛṣṇa ajina ambarām ||

तापसीम् नियत आहाराम् ज्वलंतीम् इव तेजसा । विस्मिता हरयः तत्र व्यवतिष्टन्त सर्वशः । प्रपच्छ हनुमान् तत्र का असि त्वम् कस्य वा बिलम् ॥

tāpasīm niyata āhārām jvalaṃtīm iva tejasā | vismitā harayaḥ tatra vyavatiṣṭanta sarvaśaḥ | prapaccha hanumān tatra kā asi tvam kasya vā bilam ||

ततो हनूमान् गिरि सन्निकाशःकृत अंजलिः ताम् अभिवाद्य वृद्धाम् । पप्रच्छ का त्वम् भवनम् बिलम् चरत्नानि च इमानि वदस्व कस्य ॥

tato hanūmān giri sannikāśaḥkṛta aṃjaliḥ tām abhivādya vṛddhām | papraccha kā tvam bhavanam bilam caratnāni ca imāni vadasva kasya ||