इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.48

Sarga 48

सर्गः 48

Search in Vindhya

Full sarga summary

Search in Vindhya -- disappointed -- troops sit in despair

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings 23 / 24Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
48.1VR-4-48-1

सह तार अंगदाभ्याम् तु सहसा हनुमान् कपिः । सुग्रीवेण यथा उद्दिष्टम् तम् देशम् उपचक्रमे ॥

saha tāra aṃgadābhyām tu sahasā hanumān kapiḥ | sugrīveṇa yathā uddiṣṭam tam deśam upacakrame ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपिःmonkeyहनुमान्Hanumanताराङ्गदाभ्यां सहalong with Tara and Angadaगत्वा साgoingसुग्रीवेणby Sugrivaयथोद्दिष्टम्as instructedतम्themदेशम्placeउपप्रचक्रमेstarted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, the monkey accompanied by Tara and Angada proceeded as instructed by Sugriva in the (South) direction.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उधर तार और अङ्गद के साथ हनुमान् जी सहसा सुग्रीव के बताये हुए दक्षिण दिशा के देशों की ओर चले

Hinglish
48.2VR-4-48-2

स तु दूरम् उपागम्य सर्वैः तैः कपि सत्तमैः । ततो विचित्य विन्ध्यस्य गुहाः च गहनानि च ॥

sa tu dūram upāgamya sarvaiḥ taiḥ kapi sattamaiḥ | tato vicitya vindhyasya guhāḥ ca gahanāni ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःthatसर्वैः तैःthey allकपिसत्तमैःwith heroic monkeysदूरम्a distant placeउपागम्यhaving goneततःthenविन्ध्यस्यVindhya'sगुहाश्चcavesगहनानि चimpenetrableविचिनोतिsearchedपर्वताग्रान्on the peaks of mountainsनदीदुर्गान्inaccessible fortress surrounded by riversसरांसिtanksविपुलान्द्रुमान्huge treesवृक्षषण्डांश्चcollection of treesविविधान्manyपर्वतान्mountainsघनपादपान्dense trees.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe went a long distance with other heroic monkeys, searching in the impenetrable caves of Vindhya mountain. They combed interior places, mountain peaks, fortresses surrounded by rivers, lakes, extensive groves of trees, bushes and thickets.

This translation covers verses 48.2–48.3 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन सभी श्रेष्ठ वानरों के साथ बहुत दूर का रास्ता तै करके वे विन्ध्याचल पर गये और वहाँ की गुफाओं, जंगलों, पर्वतशिखरों, नदियों, दर्गम स्थानों सरोवरों. बड़े-बड़े वृक्षों, झाड़ियों और भाँति-भाँति के पर्वतों एवं वन्य वृक्षों में सब ओर ढूँढ़ते फिरे; परंतु वहाँ उन समस्त वीर वानरों ने मिथिलेशकुमारी जनकनन्दिनी सीता को कहीं नहीं देखा

This Hindi translation covers verses 48.2–48.4 together.

Hinglish
48.3VR-4-48-3

पर्वताग्र नदी दुर्गान् सरांसि विपुल द्रुमान् । वृक्ष खण्डान् च विविधान् पर्वतान् वन पादपान् ॥

parvatāgra nadī durgān sarāṃsi vipula drumān | vṛkṣa khaṇḍān ca vividhān parvatān vana pādapān ||

HinglishWord meanings are shown with verse 48.2English is translated together with verse 48.2Hindi is translated together with verse 48.2
48.4VR-4-48-4

अन्वेषमाणाः ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम् । न सीताम् ददृशुर् वीरा मैथिलीम् जनक आत्मजाम् ॥

anveṣamāṇāḥ te sarve vānarāḥ sarvato diśam | na sītām dadṛśur vīrā maithilīm janaka ātmajām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीराःheroesते वानराःthe vanarasसर्वेallसर्वतो दिशम्all over in that directionअन्वेषमाणाःwent searchingमैथिलीम्for Maithiliजनकात्मजाम्Janaka's daughterसीताम्Sitaन ददृशुःthey did not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe heroic monkeys went searching all over the direction for the daughter of Janaka, but in vain.

HinglishHindi is translated together with verse 48.2
48.5VR-4-48-5

ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधानि अपि । अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसन् तत्र तत्र ह ॥

te bhakṣayanto mūlāni phalāni vividhāni api | anveṣamāṇā durdharṣā nyavasan tatra tatra ha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुर्धर्षाःunassailableतेthoseविविधानिmanyमूलानिrootsफलान्यपिand also fruitsभक्षयन्तःeatingअन्वेषमाणाःsearchingतत्र तत्रhere and thereन्यवसन्dwelt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe unassailable monkeys ate roots and fruits and halted here and there at different places searching for Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे सभी दुर्धर्ष वीर नाना प्रकार के फल-मूल का भोजन करते हुए सीता को खोजते और जहाँ-तहाँ ठहर जाया करते थे

Hinglish
48.6VR-4-48-6

स तु देशो दुर्अन्वेषो गुहा गहनवान् महान् । निर्जलम् निर्जनम् शून्यम् गहनम् घोर दर्शनम् ॥

sa tu deśo duranveṣo guhā gahanavān mahān | nirjalam nirjanam śūnyam gahanam ghora darśanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गुहागहनवान्a location with impenetrable cavesमहान्greatसः देशःthat placeदुरन्वेषःis difficult to searchनिर्जलम्with no waterनिर्जनम्no peopleशून्यम्desolateगहनम्impassableरोमहर्षणम्terrific.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThey searched in dense forests, interior locations impassable, desolate and terrific, without water, and people.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)विन्ध्यपर्वत के आस-पास का महान् देश बहुत-सी गुफाओं तथा घने जंगलों से भरा था। इससे वहाँ जानकी को ढूँढ़ने में बड़ी कठिनाई होती थी। भयंकर दिखायी देने वाले वहाँ के सुनसान जंगल में न तो पानी मिलता था और न कोई मनुष्य ही दिखायी देता था

Hinglish
48.7VR-4-48-7

ता दृशानि अन्या अपि अरण्यानि विचित्य भृइश पीडिताः । स देशः च दुर्अन्वेष्यो गुहा गहनवान् महान् ॥

tā dṛśāni anyā api araṇyāni vicitya bhṛiśa pīḍitāḥ | sa deśaḥ ca duranveṣyo guhā gahanavān mahān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तादृशानिsuch of thoseअरण्यान्यपिeven in the forestsविचित्यhaving searchedभृशपीडिताःvery difficultसर्वेallहरियूथपाःvanara leadersततःthenतं देशम्that placeत्यक्त्वाafter leavingअकुतोभयाःfearless warriorsदुराधर्षम्unassailableअन्यं देशम्other placesविविशुःentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving searched all over in the forests and very difficult areas, the fearless, invincible vanaras moved forward, leaving that place and entered another areasearching.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वैसे जंगलों में भी खोज करते समय उन वानरों को अत्यन्त कष्ट सहन करना पड़ा। वह विशाल प्रदेश अनेक गुहाओं और सघन वनों से व्याप्त था। अतः वहाँ अन्वेषण का कार्य बहुत कठिन प्रतीत होता था

Hinglish
48.8VR-4-48-8

त्यक्त्वा तु तम् ततः देशम् सर्वे वै हरि यूथपाः । देशम् अन्यम् दुराधर्षम् विविशुः च अकुतो भयाः ॥

tyaktvā tu tam tataḥ deśam sarve vai hari yūthapāḥ | deśam anyam durādharṣam viviśuḥ ca akuto bhayāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्रwhereवृक्षाःtreesवन्ध्यफलाःwithout fruitsविपुष्पाःwithout flowersपर्णवर्जिताःwithout leavesयत्रwhereसरितःriversनिस्तोयाःwithout waterयत्रthereमूलम्rootसुदुर्लभम्very difficult to get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs they marched forward, they entered a location where there were trees devoid of leaves, flowers and fruits and rivers without water and a place where it was difficult to get roots (for food).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था

Hinglish
48.9VR-4-48-9

यत्र वन्ध्य फला वृक्षा विपुष्पाः पर्ण वर्जिताः । निस्तोयाः सरितो यत्र मूलम् यत्र सुदुर्लभम् ॥

yatra vandhya phalā vṛkṣā vipuṣpāḥ parṇa varjitāḥ | nistoyāḥ sarito yatra mūlam yatra sudurlabham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्रwhereमहिषाःbuffaloesन सन्तिnot foundमृगाःdeerनnotहस्तिनःelephantsशार्दूलाःtigersपक्षिणो वापिand even birdsवनगोचराःforest beastsयेthoseअन्ये चand otherनnot
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere were no buffaloes, no deer, no elephants, tigers or even birds and other wild animals.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ के वृक्ष कभी फल नहीं देते थे। उनमें फूल भी नहीं लगते थे और उनकी डालियों में पत्ते भी नहीं थे। वहाँ की नदियों में पानी का नाम नहीं था। कन्द-मूल आदि तो वहाँ सर्वथा दुर्लभ थे

Hinglish
48.10VR-4-48-10

न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः । शार्दूलाः पक्षिणो वा अपि ये च अन्ये वन गोचराः ॥

na santi mahiṣā yatra na mṛgā na ca hastinaḥ | śārdūlāḥ pakṣiṇo vā api ye ca anye vana gocarāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्रwhereवृक्षाःtreesनnotओषध्यःmedicinal plantsनnotवल्ल्यःvinesनnotवीरुधःcreepers spreading on groundनnotयत्रwhereस्निग्धपत्राःshining leavesस्थलेon the dry groundपद्मिन्यःlotus creepersफुल्लपङ्कजाःin full bloomप्रेक्षणीयाःbeautiful to lookसुगन्धाश्चfragrant onesभ्रमरैश्चापिवर्जिताःdevoid of bees.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere were no medicinal plants, no vines or creepers spreading on the ground.The lotus creepers on the dry ground had shining leaves,beautiful and fragrant blooms devoid of bees.

This translation covers verses 48.10–48.11 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस प्रदेश में न भैंसे थे न हिरन और हाथी न बाघ थे न पक्षी तथा वन में विचरने वाले अन्य प्राणियों का भी वहाँ अभाव था

Hinglish
48.11VR-4-48-11

न च अत्र वृक्षा न ओषध्यो न वल्ल्यो न अपि वीरुधः । स्निग्ध पत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्ल पंकजाः ॥

na ca atra vṛkṣā na oṣadhyo na vallyo na api vīrudhaḥ | snigdha patrāḥ sthale yatra padminyaḥ phulla paṃkajāḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ न पेड़ थे न पौधे, न ओषधियाँ थीं न लता बेलें उस देश की पोखरियों में चिकने पत्तों और खिले हुए फूलों से युक्त कमल भी नहीं थे। इसीलिये न तो वे देखने योग्य थीं, न उनमें सुगन्ध छा रही थी और न वहाँ भौरे ही गुंजार करते थे

HinglishWord meanings are shown with verse 48.10English is translated together with verse 48.10
48.12VR-4-48-12

प्रेक्षणीयाः सुगन्धाः च भ्रमरैः च वर्जिताः । कण्डुर् नाम महाभागः सत्य वादी तपो धनः ॥

prekṣaṇīyāḥ sugandhāḥ ca bhramaraiḥ ca varjitāḥ | kaṇḍur nāma mahābhāgaḥ satya vādī tapo dhanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यवादीtruthfulमहाभागःan eminent acseticतपोधनःrich in penanceपरमामर्षीcholeric temperedनियमैःstrict follower of austeritiesदुष्प्रधर्षणःoutrageousकण्डुर्नामcalled Kanduमहर्षिःsage.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere was a sage called Kandu who was truthful, outrageous and shorttempered. He observed strict austerities and was rich in penance.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पहले वहाँ कण्डु नाम से प्रसिद्ध एक महाभाग सत्यवादी और तपस्या के धनी महर्षि रहते थे, जो बड़े अमर्षशील थे—अपने प्रति किये गये अपराध को सहन नहीं करते थे। शौच-संतोष आदि नियमों का पालन करने के कारण उन महर्षि को कोई तिरस्कृत या पराजित नहीं कर सकता था

Hinglish
48.13VR-4-48-13

महर्षिः परम अमर्षी नियमैः दुष्प्रधर्षणः । तस्य तस्मिन् वने पुत्रो बालको दश वार्षिकः ॥

maharṣiḥ parama amarṣī niyamaiḥ duṣpradharṣaṇaḥ | tasya tasmin vane putro bālako daśa vārṣikaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्मिन् वनेin that forestतस्यhisषोडशवार्षिकःsixteen years oldपुत्रःsonबाल:young boyतत्रthereजीवितान्तायdiedप्रणष्टःwas lostमहामुनिःgreat sageक्रुद्धःenraged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe great sage was enraged because he had lost his sixteenyearold son in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस वन में उनका एक बालक पुत्र, जिसकी अवस्था दस वर्ष की थी, किसी कारण से मर गया। इससे कुपित होकर वे महामुनि उस वन के जीवन का अन्त करने के लिये उद्यत हो गये

Hinglish
48.14VR-4-48-14

प्रणष्टो जीवित अन्ताय क्रुद्धः तेन महामुनिः । तेन धर्माअत्मना शप्तम् कृत्स्नम् तत्र महद् वनम् ॥

praṇaṣṭo jīvita antāya kruddhaḥ tena mahāmuniḥ | tena dharmāatmanā śaptam kṛtsnam tatra mahad vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereमहत्greatकृत्स्नम्entireवनम्forestअशरण्यम्barrenदुराधर्षम्unfit to harbourमृगपक्षिविवर्जितम्without beasts and birdsतेनby himधर्मात्मनाby the righteous sageशप्तम्cursed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCursed by the great righteous sage the entire forest turned barren, unfit to harbour living beings and became devoid of even beasts and birds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन धर्मात्मा महर्षि ने उस समूचे विशाल वन को वहाँ शाप दे दिया, जिससे वह आश्रयहीन, दुर्गम तथा पशु-पक्षियों से शून्य हो गया

Hinglish
48.15VR-4-48-15

अशरण्यम् दुराधर्षम् मृग पक्षि विवर्जितम् । तस्य ते कानन अन्तान् तु गिरीणाम् कन्दराणि च ॥

aśaraṇyam durādharṣam mṛga pakṣi vivarjitam | tasya te kānana antān tu girīṇām kandarāṇi ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेthoseसमाहिताःthose with concentrated attentionतस्यhisकाननान्ताश्चforest regionsगिरीणाम्in the mountainsकन्दराणि चcaves alsoनदीनाम् प्रभवानि चsources of rivers alsoविचिन्वन्तिsearched.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe monkeys searched in the forest regions, in the mountains, rivers and sources of rivers with concentrated attention.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वहाँ सुग्रीव का प्रिय करने वाले उन महामनस्वी वानरों ने उस वन के सभी प्रदेशों, पर्वतों की कन्दराओं तथा नदियों के उद्गमस्थानों में एकाग्रचित्त होकर अनुसंधान किया; परंतु वहाँ भी उन्हें जनकनन्दिनी सीता अथवा उनका अपहरण करने वाले रावण का कुछ पता नहीं चला

This Hindi translation covers verses 48.15–48.16 together.

Hinglish
48.16VR-4-48-16

प्रभवाणि नदीनाम् च विचिन्वन्ति समाहिताः । तत्र च अपि महात्मानो न अपश्यन् जनक आत्मजाम् ॥

prabhavāṇi nadīnām ca vicinvanti samāhitāḥ | tatra ca api mahātmāno na apaśyan janaka ātmajām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मानःgreat soulsसुग्रीवप्रियकारिणःeager to please Sugrivaतत्र चापिand there alsoजनकात्मजाम्daughter of Janakaहर्तारम्one who has abductedरावणं वापिRavana alsoनापश्यन्could not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEager to please Sugriva, the great souls searched in the forest region. Even there they could not find Janaka's daughter and also Ravana who had abducted Sita.

HinglishHindi is translated together with verse 48.15
48.17VR-4-48-17

हर्तारम् रावणम् वा अपि सुग्रीव प्रिय कारिणः । ते प्रविश्य तु तम् भीमम् लता गुल्म समावृतम् ॥

hartāram rāvaṇam vā api sugrīva priya kāriṇaḥ | te praviśya tu tam bhīmam latā gulma samāvṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyलतागुल्मसमावृतम्covered with creepers and bushesक्रूरम्dreadfulतम्thatप्रविश्यenteringआशुimmediatelyक्रूरकर्माणम्one of wicked deedsसुरनिर्भयम्not even afraid of godsअसुरम्demonदद्दृशुःthey saw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset(Then) they noticed a place covered with creepers and bushes. As soon as they entered the dreadful forest, they saw a demon of wicked deeds, unafraid even of gods.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तत्पश्चात् लताओं और झाड़ियों से व्याप्त हुए दूसरे किसी भयंकर वन में प्रवेश करके उन हनुमान् आदि वानरों ने भयानक कर्म करने वाले एक असुर को देखा, जिसे देवताओं से कोई भय नहीं था

Hinglish
48.18VR-4-48-18

ददृशुः भीम कर्माणम् असुरम् सुर निर्भयम् । तम् दृष्ट्वा वनरा घोरम् स्थितम् शैलम् इव असुरम् ॥

dadṛśuḥ bhīma karmāṇam asuram sura nirbhayam | tam dṛṣṭvā vanarā ghoram sthitam śailam iva asuram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वेallवानराःmonkeysशैलम् इवlike a mountainस्थितम्stoodघोरम्dreadfulतम्theyअपरम्anotherदृष्ट्वाsawपर्वतोपमम्like a huge mountainतम्himदृष्ट्वाsawगाढम्firmlyपरिहिताःstood in attention.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe monkeys beheld the dreadful demon standing firmly like a huge, incomparable mountain in front of them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस घोर निशाचर को पहाड़ के समान सामने खड़ा देख सभी वानरों ने अपने ढीले-ढाले वस्त्रों को अच्छी तरह कस लिया और सब-के-सब उस पर्वताकार असुर से भिड़ने को तैयार हो गये

Hinglish
48.19VR-4-48-19

गाढम् परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तम् पर्वत उपमम् । सो अपि तान् वानरान् सर्वान् नष्टाः स्थ इति अब्रवीत् बली ॥

gāḍham parihitāḥ sarve dṛṣṭvā tam parvata upamam | so api tān vānarān sarvān naṣṭāḥ stha iti abravīt balī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सोऽपिhe alsoनष्टाःkilledस्थyou areइतिthusतान्themसर्वान्allवानरान्monkeysअब्रवीत्saidसङ्कृद्धःenragedसंहितम्heldमुष्टिम्the fistउद्यम्यraisingअभ्यधावतran towards them.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing the monkeys, the infuriated demon ran towards them, raising his fist firmly, saying, 'You are all as good as dead, now that I have caught you.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उधर वह बलवान् असुर भी उन सब वानरों को देखकर बोला—’अरे, आज तुम सभी मारे गये।’ इतना कहकर वह अत्यन्त कुपित हो बँधा हुआ मुक्का तानकर उनकी ओर दौड़ा

Hinglish
48.20VR-4-48-20

अभ्यधावत सम्क्रुद्धो मुष्टिम् उद्यम्य संगतम् । तम् आपतन्तम् सहसा वालि पुत्रो अंगदः तदा ॥

abhyadhāvata samkruddho muṣṭim udyamya saṃgatam | tam āpatantam sahasā vāli putro aṃgadaḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenवालिपुत्रःVali's sonअङ्गदःAngadaआपतन्तम्pouncingतम्themअयम्this personरावणःis Ravanaइतिthusज्ञात्वाon thinkingसहसाat onceतलेनwith his palmअभिजघान हslapped him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMistaking him for Ravana, Angada, Vali's son at once pounced on him and slapped him with his palm.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसे सहसा आक्रमण करते देख वालिपुत्र अङ्गद ने समझा कि यही रावण है; अतः उन्होंने आगे बढ़कर उसे एक तमाचा जड़ दिया

Hinglish
48.21VR-4-48-21

रावणो अयम् इति ज्ञात्वा तलेन अभिजघान ह । स वालि पुत्र अभिहतो वक्त्रात् शोणितम् उद्वमन् ॥

rāvaṇo ayam iti jñātvā talena abhijaghāna ha | sa vāli putra abhihato vaktrāt śoṇitam udvaman ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वालिपुत्राभिहतःstruck by the son of Valiसः असुरःthat demonवक्त्रात्from the mouthशोणितम्bloodउद्वमन्vomittingपर्यस्तःuprootedपर्वतः इवlike a mountainभूमौon the groundअभ्यपतत्overturned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetStruck by Vali's son, the demon vomitting blood from the mouth, fell down on the ground like a mountain, uprooted.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वालिपुत्र के मारने पर वह असुर मुँह से रक्त वमन करता हुआ फटकर गिरे हुए पहाड़ की भाँति पृथ्वी पर जा पड़ा और उसके प्राणपखेरू उड़ गये। तत्पश्चात् विजयोल्लास से सुशोभित होने वाले वानर प्रायः वहाँ की सारी पर्वतीय गुफाओं में अनुसंधान करने लगे

This Hindi translation covers verses 48.21–48.22 together.

Hinglish
48.22VR-4-48-22

असुरो न्यपतत् भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः । ते तु तस्मिन् निर् उच्छ्वासे वानरा जित काशिनः ॥

asuro nyapatat bhūmau paryasta iva parvataḥ | te tu tasmin nir ucchvāse vānarā jita kāśinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्मिन्hisनिरुच्छवासेhe breathed his lastजितकाशिनःvanaras who won himतेtheyतत्रthereप्रायशःprobablyसर्वम्all overतत्thatगिरिगह्वरम्mountain caveव्यचिन्वन्searchedअपिalso.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHe breathed his last, and the monkeys who won went searching almost all over the mountain caves.

HinglishHindi is translated together with verse 48.21
48.23VR-4-48-23

व्यचिन्वन् प्रायशः तत्र सर्वम् तत् गिरि गह्वरम् । विचितम् तु ततः सर्वम् सर्वे ते कानन ओकसः ॥

vyacinvan prāyaśaḥ tatra sarvam tat giri gahvaram | vicitam tu tataḥ sarvam sarve te kānana okasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वेallतेtheyकाननं पुनःagain in the forestविचितम्searchedकृत्वाhaving doneततःthenअन्यदेवa differentघोरम्dreadfulअपरम्anotherगिरिगह्वरम्mountain caveविविशुःentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAgain they searched the forest and entered another dreadful mountain cave.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जब वहाँ के सारे प्रदेश में खोज कर ली गयी, तब उन समस्त वनवासी वानरों ने किसी दूसरी पर्वतीय कन्दरा में प्रवेश किया, जो पहले की अपेक्षा भी भयानक थी

Hinglish
48.24VR-4-48-24

अन्यत् एव अपरम् घोरम् विविशुर् गिरि गह्वरम् । ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः । एकांते वृक्ष मूले तु निषेदुर् दीन मानसाः ॥

anyat eva aparam ghoram viviśur giri gahvaram | te vicitya punaḥ khinnā viniṣpatya samāgatāḥ | ekāṃte vṛkṣa mūle tu niṣedur dīna mānasāḥ ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving searched again and grown weary, they came forth and met together, and sat down dejected in a solitary place at the foot of a tree.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये

Word meaningsHinglish