इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.45

Sarga 45

सर्गः 45

Sugriva once again addresses all troops

Full sarga summary

Sugriva once again addresses all troops -- the vanaras departRama and Lakshmana return to Prasravana mountain

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 16 / 17Hindi allWord meanings 15 / 17Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
45.1VR-4-45-1

सर्वाः च आहूय सुग्रीवः प्लवगान् प्लवगर्षभः । समस्तान् च अब्रवीत् राजा राम कार्यार्थ सिद्धये ॥

sarvāḥ ca āhūya sugrīvaḥ plavagān plavagarṣabhaḥ | samastān ca abravīt rājā rāma kāryārtha siddhaye ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगर्षभःbull of among monkeysभूयःfurtherसुग्रीवःSugrivaसर्वान्allप्लवगान्vanarasआहूयcalledरामकार्यर्थसिद्धयेfor fulfilling the objective of Ramaसमस्तान्all of themअब्रवीत्addressedमयाby meयत्whateverपरिकीर्तितम्describedएवम्in the same wayएतत्thusविचेतव्यम्you should search.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSummoning the entire body of vanaras, Sugriva, the bull among monkeys, said, 'Go to the places I have described and look for Sita in order to fulfil Rama's objective'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वानरशिरोमणि राजा सुग्रीव अन्य समस्त वानरों को बुलाकर श्रीरामचन्द्रजी के कार्य की सिद्धि के लिये उन सबसे बोले-

Hinglish
45.2VR-4-45-2

एवम् एतत् विचेतव्यम् भवद्भिः वानरोत्तमैः । तत् उग्र शासनम् भर्तुर् विज्ञाय हरि पुंगवाः ॥

evam etat vicetavyam bhavadbhiḥ vānarottamaiḥ | tat ugra śāsanam bhartur vijñāya hari puṃgavāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिपुङ्गवाःbest of monkeysभर्तुःking'sतत्thatउग्रशासनम्strict orderविज्ञायhaving understoodमेदिनीम्the whole earthशलभा इवlike locustsसञ्छाद्यcoveredसम्प्रतस्थिरेstarted moving.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving understood Sugriva's strict orders, the forces of monkeys started moving. They spread like locusts all over the earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिवरो! जैसा मैंने बताया है, उसके अनुसार तुम सभी श्रेष्ठ वानरों को इस जगत् में सीता की खोज करनी चाहिये।’ स्वामी की उस कठोर आज्ञा को भलीभाँति समझकर वे सम्पूर्ण श्रेष्ठ वानर टिड्डियों के दल की भाँति पृथ्वी को आच्छादित करके वहाँ से प्रस्थित हुए

Hinglish
45.3VR-4-45-3

शलभा इव संछाद्य मेदिनीम् संप्रतस्थिरे । रामः प्रस्रवणे तस्मिन् न्यवसत् सह लक्ष्मणः ॥

śalabhā iva saṃchādya medinīm saṃpratasthire | rāmaḥ prasravaṇe tasmin nyavasat saha lakṣmaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaसहलक्ष्मणःalong with Lakshmanaयःsuchसीताधिगमेsin tracing the whereabouts of Sitaकृतःwas fixedतं मासम्that monthप्रतीक्षमाणःwaitingतस्मिन् प्रस्रवणेon that Prasravana mountainन्यवसत्stayed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama accompanied by Lakshmana stayed back at Prasravana mountain looking forward for the expiry of the month fixed for the monkeys to trace Sita's whereabouts.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी लक्ष्मण के साथ उस प्रस्रवण गिरि पर ही ठहरे रहे और सीता का समाचार लाने के लिये जो एक मास की अवधि निश्चित की गयी थी, उसकी प्रतीक्षा करने लगे

Hinglish
45.4VR-4-45-4

प्रतीक्षमाणः तम् मासम् यः सीता अधिगमे कृतः । उत्तराम् तु दिशम् रम्याम् गिरि राज समावृताम् ॥

pratīkṣamāṇaḥ tam māsam yaḥ sītā adhigame kṛtaḥ | uttarām tu diśam ramyām giri rāja samāvṛtām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenशतवालिःSatavaliवीरःwarriorहरिःmonkeyगिरिराजसमावृताम्surrounded by kings of mountainsरम्याम्lovelyउत्तरां दिशम्northern directionसहसाat onceप्रतस्थेstarted their journey.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the monkey warrior Satavali departed for the north, surrounded by kings of mountains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वीर वानर शतबलि ने गिरिराज हिमालय से घिरी हुई रमणीय उत्तर दिशा की ओर शीघ्रतापूर्वक प्रस्थान किया

Hinglish
45.5VR-4-45-5

प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिः तदा । पूर्वाम् दिशम् प्रति ययौ विनतो हरि यूथपः ॥

pratasthe sahasā vīro hariḥ śatabaliḥ tadā | pūrvām diśam prati yayau vinato hari yūthapaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरियूथपःleader of monkeysविनतःVinataपूर्वां दिशं प्रतिtowards the eastययौstartedहरियूथपःleader of the monkeysमारुतात्मजःson of the Windgodप्लवगःmonkeyताराङ्गदादिसहितःalong with Tara and Angadaअगस्त्याचरिताम्inhabited by Agastyaदक्षिणाम् आशाम्to the southern quarter.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVinata, leader of the monkeys, set out for the eastern direction.The troop leader, son of the Windgod along with Angada and Tara left for the south inhabited by Agastya.

This translation covers verses 45.5–45.6 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वानर-यूथपति विनत पूर्व दिशा की ओर गये। कपिगणों के अधिपति पवनकुमार वानर हनुमान जी तार और अङ्गद आदि के साथ अगस्त्यसेवित दक्षिण दिशा की ओर प्रस्थित हुए तथा वानरेश्वर कपिश्रेष्ठ सुषेण ने वरुण द्वारा सुरक्षित घोर पश्चिम दिशा की यात्रा की

This Hindi translation covers verses 45.5–45.7 together.

Hinglish
45.6VR-4-45-6

तारा अंगदादि सहितः प्लवगः पवनात्मजः । अगस्त्य चरिताम् आशाम् दक्षिणाम् हरि यूथपः ॥

tārā aṃgadādi sahitaḥ plavagaḥ pavanātmajaḥ | agastya caritām āśām dakṣiṇām hari yūthapaḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 45.5English is translated together with verse 45.5Hindi is translated together with verse 45.5
45.7VR-4-45-7

पश्चिमाम् तु दिशम् घोराम् सुषेणः प्लवगेश्वरः । प्रतस्थे हरि शार्दूलो दिशम् वरुण पालिताम् ॥

paścimām tu diśam ghorām suṣeṇaḥ plavageśvaraḥ | pratasthe hari śārdūlo diśam varuṇa pālitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगेश्वरःchieftain of monkeysहरिशार्दूलःtiger among monkeysसुषेणःSushenaवरुणपालिताम्ruled by Varunaदिशम्sideभृशम्quicklyघोराम्fearsomeपश्चिमां दिशम्western sideप्रतस्थेstarted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The chieftain Sushena, tiger among the monkeys, started quickly for the fearsome western direction ruled by Varuna.

HinglishHindi is translated together with verse 45.5
45.8VR-4-45-8

ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथा तथम् । कपि सेना पतीन् वीरो मुमोद सुखितः सुखम् ॥

tataḥ sarvā diśo rājā codayitvā yathā tatham | kapi senā patīn vīro mumoda sukhitaḥ sukham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenमुख्यान्of chieftansराजाkingकपिसेनापतीन्chief of the army of monkeysयथातथम्properlyसर्वाःदिशःall quartersचोदयित्वाhaving sentसुखितःrelievedसुखम् मुमोदrejoiced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, chief of the army of monkeys, having sent the leaders to all quarters felt relieved and rejoiced.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वानर-सेना के स्वामी वीर राजा सुग्रीव सम्पूर्ण दिशाओं में यथायोग्य वानरों को भेजकर बहुत सुखी हुए और मन-ही-मन हर्ष का अनुभव करने लगे

Hinglish
45.9VR-4-45-9

एवम् संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानर यूथपाः । स्वाम् स्वाम् दिशम् अभिप्रेत्य त्वरिताः संप्रतस्थिरे ॥

evam saṃcoditāḥ sarve rājñā vānara yūthapāḥ | svām svām diśam abhipretya tvaritāḥ saṃpratasthire ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राज्ञाby the kingएवम्in that wayसम्बोधिताःhaving been addressedसर्वेallवानरयूथपाःleaders of the monkeysस्वां स्वाम्in their respectiveदिशम्directionअभिप्रेत्यboundत्वरिताःquicklyसम्प्रतस्थिरेdeparted from there.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAddressed thus by the king, all the monkeys departed quickly from there for their respective directions with all enthusiasm.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस तरह राजा की आज्ञा पाकर समस्त वानरयूथपति बड़ी उतावली के साथ अपनी-अपनी दिशा की ओर प्रस्थित हुए

Hinglish
45.10VR-4-45-10

नदन्तः च उन्नदन्तः च गर्जन्तः च प्लवंगमाः । क्ष्वेलन्तो धावमानाः च विनदन्तो महाबलाः ॥

nadantaḥ ca unnadantaḥ ca garjantaḥ ca plavaṃgamāḥ | kṣvelanto dhāvamānāḥ ca vinadanto mahābalāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबलाःmightyप्लवङ्गमाःmonkeysनदन्तःmaking noiseउन्नदन्तश्चloudlyगर्जन्तश्चchatteringक्ष्वेलन्तःleapingविनदन्तःscreamingधावमानाश्चgallopping.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe powerful monkeys went gallopping and chattering, leaping and screaming.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे समस्त महाबली वानर और उनके यूथपति अपने राजा के द्वारा इस प्रकार प्रेरित हो भाँति-भाँति के शब्द करते, उच्च स्वर से गर्जते, दहाड़ते, किलकारियाँ मारते, दौड़ते और कोलाहल करते हुए कहने लगे—’राजन् ! हम सीता को साथ लायेंगे और रावण का वध कर डालेंगे। युद्ध में यदि रावण मेरे सामने आ जाय तो मैं अकेला ही उसे मार गिराऊँगा। तत्पश्चात् उसकी सारी सेना को मथकर कष्ट एवं भय से काँपती हुई जानकी जी को सहसा यहाँ उठा लाऊँगा। आप लोग यहीं ठहरें। मैं अकेला ही पाताल से भी जनककिशोरी को निकाल लाऊँगा, वृक्षों को उखाड़ फेकूँगा, पर्वतों के टुकड़े-टुकड़े कर डालूँगा, पृथ्वी को विदीर्ण कर दूँगा और समुद्रों को भी विक्षुब्ध कर डालूँगा। मैं सौ योजनतक कूद सकता हूँ, इसमें संशय नहीं है। मैं सौ योजन से भी अधिक दूरतक जा सकता हूँ। पृथ्वी, समुद्र, पर्वत, वन और पाताल में भी मेरी गति नहीं रुकती’

This Hindi translation covers verses 45.10–45.16 together.

Hinglish
45.11VR-4-45-11

एवम् संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानर यूथपाः । आनयिष्यामहे सीताम् हनिष्यामः च रावणम् ॥

evam saṃcoditāḥ sarve rājñā vānara yūthapāḥ | ānayiṣyāmahe sītām haniṣyāmaḥ ca rāvaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राज्ञाby the kingएवम्in that wayसर्वेallवानरयूथपाःthe leaders of monkeysसीताम्Sitaआनयिष्यामहेwe will getरावणम्Ravanaहनिष्यामश्चwe will kill.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus addressed by the king, the leaders of the monkeys shouted, 'We will kill Ravana and get back Sita'.

HinglishHindi is translated together with verse 45.10
45.12VR-4-45-12

अहम् एको वधिष्यामि प्राप्तम् रावणम् आहवे । ततः च उन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनक आत्मजाम् ॥

aham eko vadhiṣyāmi prāptam rāvaṇam āhave | tataḥ ca unmathya sahasā hariṣye janaka ātmajām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amएकःaloneआहवेin a warप्राप्तम्facedरावणम्Ravanaहनिष्यामिI will killततश्चthere afterउन्मथ्यafter churningसहसाat onceजनकात्मजाम्Janaka's daughterआहरिष्येI will get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I shall kill Ravana singlehanded in war and quickly get back Janaka's daughter churning (the enemy army).' (said one)

HinglishHindi is translated together with verse 45.10
45.13VR-4-45-13

वेपमानम् श्रमेण अद्य भवद्भिः स्थीयताम् इति । एक एव आहरिष्यामि पातालात् अपि जानकीम् ॥

vepamānam śrameṇa adya bhavadbhiḥ sthīyatām iti | eka eva āhariṣyāmi pātālāt api jānakīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रमेणwith exhaustionवेपमानाम्tremblingजानकीम्Sitaपातालादपिeven from the nether most worldएक एवI aloneआहरिष्यामिI will getअद्यnowभवद्भिःyouस्थीयताम्waitइतिthus.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I will alone restore Sita, exhausted and trembling (in fear), even from the nether world. Wait here' (said another leader).

HinglishHindi is translated together with verse 45.10
45.14VR-4-45-14

विधमिष्यामि अहम् वृक्षान् दारयिष्यामि अहम् गिरीन् । धरणीम् दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥

vidhamiṣyāmi aham vṛkṣān dārayiṣyāmi aham girīn | dharaṇīm dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iवृक्षान्treesवधिष्यामिwill smashगिरीन्mountainsदारयिष्यामिI will cleaveधरणीम्earthदारयिष्यामिbreak openसागरान्seasक्षोभयिष्यामिI will churn.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I will smash trees, shatter mountains, cleave the earth and churn up the seas'. (said a another).

HinglishHindi is translated together with verse 45.10
45.15VR-4-45-15

अहम् योजन संख्यायाः प्लविता न अत्र संशयः । शतम् योजन संख्यायाः शतम् समधिकम् हि अहम् ॥

aham yojana saṃkhyāyāḥ plavitā na atra saṃśayaḥ | śatam yojana saṃkhyāyāḥ śatam samadhikam hi aham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iयोजनसङ्ख्यायाः शतम्cross a hundred yojanasप्लविताleapअहम्Iशतयोजनसङ्ख्यायाःcross a distance of hundred yojanasसमधिकम्moreअत्रhereसंशयःdoubtनno.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I can doubtless cross a distance of a hundred yojanas' said one. Another said,' I can leap a hundred yojanas more'.

HinglishHindi is translated together with verse 45.10
45.16VR-4-45-16

भू तले सागरे वा अपि शैलेषु च वनेषु च । पातालस्य अपि वा मध्ये न मम आच्छिद्यते गतिः ॥

bhū tale sāgare vā api śaileṣu ca vaneṣu ca | pātālasya api vā madhye na mama ācchidyate gatiḥ ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the vanaras there, proud of their strength, spoke thus one after another in the presence of the king of vanaras.

Word meaningsHinglishHindi is translated together with verse 45.10
45.17VR-4-45-17

इति एकैकः तदा तत्र वानरा बल दर्पिताः । ऊचुः च वचनम् तस्य हरि राजस्य सन्निधौ ॥

iti ekaikaḥ tadā tatra vānarā bala darpitāḥ | ūcuḥ ca vacanam tasya hari rājasya sannidhau ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस तरह वहाँ वानरराज सुग्रीव के समीप बल के घमंड में भरे हुए वानर उस समय एक-एक करके आते और उनके सामने उपर्युक्त बातें कहते थे

Word meaningsEnglishHinglish