Sarga 46

गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् । कथम् भवान् विजानीते सर्वम् वै मण्डलम् भुवः ॥

gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvam abravīt | katham bhavān vijānīte sarvam vai maṇḍalam bhuvaḥ ||

सुग्रीवः च ततो रामम् उवाच प्रणत आत्मवान् । श्रूयताम् सर्वम् आख्यास्ये विस्तरेण वचो मम ॥

sugrīvaḥ ca tato rāmam uvāca praṇata ātmavān | śrūyatām sarvam ākhyāsye vistareṇa vaco mama ||

यदा तु दुंदुभिम् नाम दानवम् महिष आकृतिम् । परिकालयते वाली मलयम् प्रति पर्वतम् ॥

yadā tu duṃdubhim nāma dānavam mahiṣa ākṛtim | parikālayate vālī malayam prati parvatam ||

तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहाम् प्रति । विवेश वाली तत्र अपि मलयम् तत् जिघांसया ॥

tadā viveśa mahiṣo malayasya guhām prati | viveśa vālī tatra api malayam tat jighāṃsayā ||

ततो अहम् तत्र निक्षिप्तो गुहा द्वारि विनीतवत् । न च निष्क्रमते वाली तदा संवत्सरे गते ॥

tato aham tatra nikṣipto guhā dvāri vinītavat | na ca niṣkramate vālī tadā saṃvatsare gate ||

ततः क्षतज वेगेन आपुपूरे तदा बिलम् । तत् अहम् विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातुः शोक विष अर्दितः ॥

tataḥ kṣataja vegena āpupūre tadā bilam | tat aham vismito dṛṣṭvā bhrātuḥ śoka viṣa arditaḥ ||

अथ अहम् गत बुद्धिः तु सुव्यक्तम् निहतो गुरुः । शिला पर्वत संकाशा बिल द्वारि मया कृता ॥

atha aham gata buddhiḥ tu suvyaktam nihato guruḥ | śilā parvata saṃkāśā bila dvāri mayā kṛtā ||

अशक्नुवन् निष्क्रमितुम् महिषो विनशिष्यति । ततो अहम् आगाम् किष्किंधाम् निराशः तस्य जीविते ॥

aśaknuvan niṣkramitum mahiṣo vinaśiṣyati | tato aham āgām kiṣkiṃdhām nirāśaḥ tasya jīvite ||

राज्यम् च सुमहत् प्राप्य ताराम् च रुमया सह । मित्रैः च सहितः तत्र वसामि विगत ज्वरः ॥

rājyam ca sumahat prāpya tārām ca rumayā saha | mitraiḥ ca sahitaḥ tatra vasāmi vigata jvaraḥ ||

आजगाम ततो वाली हत्वा तम् दानवर्षभः । ततो अहम् अददाम् राज्यम् गौरवात् भय यंत्रितः ॥

ājagāma tato vālī hatvā tam dānavarṣabhaḥ | tato aham adadām rājyam gauravāt bhaya yaṃtritaḥ ||

स माम् जिघांसुः दुष्टात्मा वाली प्रव्यथित इन्द्रियः । परिकालयते क्रोधात् धावंतम् सचिवैः सह ॥

sa mām jighāṃsuḥ duṣṭātmā vālī pravyathita indriyaḥ | parikālayate krodhāt dhāvaṃtam sacivaiḥ saha ||

ततो अहम् वालिना तेन सानुबन्धः प्रधावितः । नदीः च विविधाः पश्यन् वनानि नगराणि च ॥

tato aham vālinā tena sānubandhaḥ pradhāvitaḥ | nadīḥ ca vividhāḥ paśyan vanāni nagarāṇi ca ||

आदर्श तल संकाशा ततो वै पृथिवी मया । अलात चक्र प्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत् तदा - कृता ॥

ādarśa tala saṃkāśā tato vai pṛthivī mayā | alāta cakra pratimā dṛṣṭā goṣpadavat tadā - kṛtā ||

पूर्वम् दिशाम् ततो गत्वा पश्यामि विविधान् द्रुमान् । पर्वतान् स दरीन् रम्यान् सरांसि विविधानि च ॥

pūrvam diśām tato gatvā paśyāmi vividhān drumān | parvatān sa darīn ramyān sarāṃsi vividhāni ca ||

उदयम् तत्र पश्यामि पर्वतम् धातु मण्डितम् । क्षीरोदम् सागरम् चैव नित्यम् अप्सर आलयम् ॥

udayam tatra paśyāmi parvatam dhātu maṇḍitam | kṣīrodam sāgaram caiva nityam apsara ālayam ||

परिकाल्यमानः तदा वालिना अभिद्रुतः हि अहम् । पुनः आवृत्य सहसा प्रस्थितो अहम् तदा विभो ॥

parikālyamānaḥ tadā vālinā abhidrutaḥ hi aham | punaḥ āvṛtya sahasā prasthito aham tadā vibho ||

दिशः तस्याः ततो भूयः प्रस्थितो दक्षिणम् दिशम् । विन्ध्य पादप संकीर्णाम् चन्दन द्रुम शोभिताम् ॥

diśaḥ tasyāḥ tato bhūyaḥ prasthito dakṣiṇam diśam | vindhya pādapa saṃkīrṇām candana druma śobhitām ||

द्रुम शैल अन्तरे पश्यन् भूयो दक्षिणतो अपराअम् । अपराम् च दिशम् प्राप्तो वालिना समभिद्रुतः ॥

druma śaila antare paśyan bhūyo dakṣiṇato aparāam | aparām ca diśam prāpto vālinā samabhidrutaḥ ||

स पश्यन् विविधान् देशान् अस्तम् च गिरि सत्तमम् । प्राप्य च अस्तम् गिरि श्रेष्ठम् उत्तरम् संप्रधावितः ॥

sa paśyan vividhān deśān astam ca giri sattamam | prāpya ca astam giri śreṣṭham uttaram saṃpradhāvitaḥ ||

हिमवंतम् च मेरुम् च समुद्रम् च तथा उत्तरम् । यदा न विन्दे शरणम् वालिना समभिद्रुतः ॥

himavaṃtam ca merum ca samudram ca tathā uttaram | yadā na vinde śaraṇam vālinā samabhidrutaḥ ||

ततो माम् बुद्धि संपन्नो हनुमान् वाक्यम् अब्रवीत् । इदानीम् मे स्मृतम् राजन् यथा वाली हरीश्वरः ॥

tato mām buddhi saṃpanno hanumān vākyam abravīt | idānīm me smṛtam rājan yathā vālī harīśvaraḥ ||

मतंगेन तदा शप्तो हि अस्मिन् आश्रम मण्डले । प्रविशेत् यदि वै वाली मूर्धा अस्य शतधा भवेत् ॥

mataṃgena tadā śapto hi asmin āśrama maṇḍale | praviśet yadi vai vālī mūrdhā asya śatadhā bhavet ||

तत्र वासः सुखो अस्माकम् निर्उद्विग्नो भविष्यति । ततः पर्वतम् आसाद्य ऋश्यमूकम् नृपात्मज ॥

tatra vāsaḥ sukho asmākam nirudvigno bhaviṣyati | tataḥ parvatam āsādya ṛśyamūkam nṛpātmaja ||

न विवेश तदा वाली मतंगस्य भयात् तदा । एवम् मया तदा राजन् प्रत्यक्षम् उपलक्षितम् । पृथिवी मण्डलम् सर्वम् गुहाम् अस्मि आगतः ततः ॥

na viveśa tadā vālī mataṃgasya bhayāt tadā | evam mayā tadā rājan pratyakṣam upalakṣitam | pṛthivī maṇḍalam sarvam guhām asmi āgataḥ tataḥ ||