इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.44

Sarga 44

सर्गः 44

Sugriva speaks very highly of Hanuman to Rama

Full sarga summary

Sugriva speaks very highly of Hanuman to Rama -- Rama hands in his ring to Hanuman as a mark of identification.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
44.1VR-4-44-1

विशेषेण तु सुग्रीवो हनूमति अर्थम् उक्तवान् । स हि तस्मिन् हरि श्रेष्ठे निश्चितार्थो अर्थ साधने ॥

viśeṣeṇa tu sugrīvo hanūmati artham uktavān | sa hi tasmin hari śreṣṭhe niścitārtho artha sādhane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवःSugrivaविशेषेणparticularlyहनूमतिin Hanumanअर्थम्purpose (of the mission)उक्तवान्mentionedसःheअर्थसाधनेin accomplishing the goalतस्मिन् हरिश्रेष्ठेgreat among the monkeysनिश्चितार्थः हिone who was sure of success.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva mentioned about the capacity of Hanuman, the best of monkeys as he knew he would surely succeed in accomplishing the task.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव ने हनुमान् जी के समक्ष विशेष रूप से सीता के अन्वेषण रूप प्रयोजन को उपस्थित किया; क्योंकि उन्हें यह दृढ़ विश्वास था कि वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी इस कार्य को सिद्ध कर सकेंगे

Hinglish
44.2VR-4-44-2

अब्रवीत् च हनूमंतम् विक्रंतम् अनिल आत्मजम् । सुग्रीवः परम प्रीतः प्रभुः सर्व वन ओकसाम् ॥

abravīt ca hanūmaṃtam vikraṃtam anila ātmajam | sugrīvaḥ parama prītaḥ prabhuḥ sarva vana okasām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्ववनौकसाम्for all the monkeysप्रभुःkingसुग्रीवःSugrivaपरमप्रीतःvery pleasedविक्रान्तम्advancingअनिलात्मजम्son of the Windgodहनूमन्तम्to Hanumantaअब्रवीच्चspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, king of the monkeys, spoke, highly pleased, to Hanuman, the warrior son of the Windgod advancing towards him:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)समस्त वानरों के स्वामी सुग्रीव ने अत्यन्त प्रसन्न होकर परम पराक्रमी वायुपुत्र हनुमान् से इस प्रकार कहा—

Hinglish
44.3VR-4-44-3

न भूमौ न अंतरिक्षे वा न अंबरे न अमर आलये । न अप्सु वा गति संगम् ते पश्यामि हरि पुम्गव ॥

na bhūmau na aṃtarikṣe vā na aṃbare na amara ālaye | na apsu vā gati saṃgam te paśyāmi hari pumgava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिपुङ्गवO best of monkeysभूमौon earthतेto youगतिसङ्गम्who can equal your movementन पश्यामिI do not seeअन्तरिक्षे वाor in spaceनnorअम्बरेin skyनnorअमरालयेin heavenनnorअप्सु वाor in water.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O best of monkeys I scarcely see a hero comparable to your speed on earth or in space or sky or heaven or water.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिश्रेष्ठ! पृथ्वी, अन्तरिक्ष, आकाश, देवलोक अथवा जल में भी तुम्हारी गति का अवरोध मैं कभी नहीं देखता हूँ

Hinglish
44.4VR-4-44-4

स असुराः सह गंधर्वाः स नाग नर देवताः । विदिताः सर्व लोकाः ते स सागर धरा धराः ॥

sa asurāḥ saha gaṃdharvāḥ sa nāga nara devatāḥ | viditāḥ sarva lokāḥ te sa sāgara dharā dharāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सासुराःincluding demonsसहगन्धर्वाःalong with gandharvasसनागनरदेवताःalong with the nagas, men and godsससागरधराधराःincluding on the seas, mountainsसर्वलोकाःall worldsतेto youविदिताःare known.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAll the worlds—with their demons, gandharvas, nagas, men and gods, and including their seas and mountains—are known to you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘असुर, गन्धर्व, नाग, मनुष्य, देवता, समुद्र तथा पर्वतों सहित सम्पूर्ण लोकों का तुम्हें ज्ञान है

Hinglish
44.5VR-4-44-5

गतिः वेगः च तेजः च लाघवम् च महाकपे । पितुः ते सदृशम् वीर मारुतस्य महा ओजसः ॥

gatiḥ vegaḥ ca tejaḥ ca lāghavam ca mahākape | pituḥ te sadṛśam vīra mārutasya mahā ojasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO heroमहाकपेO great monkeyतेyourगतिःin movementवेगश्चin speedतेजश्चin brillianceलाघवं चin movement and speedपितुःfather'sमहौजसःmightyमारुतस्यof the Windgodसदृशम्similar.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O hero, O great monkey in movement, speed, brilliance and quickness you are similar to your mighty father, the Windgod.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! महाकपे! सर्वत्र अबाधित गति, वेग, तेज और फुर्ती—ये सभी सद्गुण तुम में अपने महापराक्रमी पिता वायु के ही समान हैं

Hinglish
44.6VR-4-44-6

तेजसा वा अपि ते भूतम् न समम् भुवि विद्यते । तत् यथा लभ्यते सीता तत् त्वम् एव अनुचिंतय ॥

tejasā vā api te bhūtam na samam bhuvi vidyate | tat yathā labhyate sītā tat tvam eva anuciṃtaya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेजसा वापिin brillianceतेto youसमम्equalभूतम्a beingभुविin the worldन विद्यतेdoes not existतत्thereforeसीताSitaयथाas suchलभ्यतेis securedतत्that wayत्वमेवyou aloneअपपादयshould go ahead.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I do not know any living being equal to you in brilliance on this earth. Therefore, you alone know how to secure Sita.Go ahead

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस भूमण्डल में कोई भी प्राणी तुम्हारे तेज की समानता करने वाला नहीं है; अतः जिस प्रकार सीता की उपलब्धि हो सके, वह उपाय तुम्हीं सोचो

Hinglish
44.7VR-4-44-7

त्वयि एव हनुमन् अस्ति बलम् बुद्धिः पराक्रमः । देश काल अनुवृत्तिः च नयः च नय पण्डित ॥

tvayi eva hanuman asti balam buddhiḥ parākramaḥ | deśa kāla anuvṛttiḥ ca nayaḥ ca naya paṇḍita ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नयपण्डितO learned oneहनुमन्Hanumanबलम्strengthबुद्धिःwisdomपराक्रमःprowessदेशकालानुवृत्तिश्चacting in accordance with time and placeनयश्चknowledge of statecraftत्वय्येवin you onlyअस्तिI exist.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O learned Hanuman I am of opinion that in you alone rest strength, wisdom, prowess, ability to act in accordance with time and place and knowledge of statecraft'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हनुमन् ! तुम नीतिशास्त्र के पण्डित हो एकमात्र तुम्हीं में बल, बुद्धि, पराक्रम, देश-काल का अनुसरण तथा नीतिपूर्ण बर्ताव एक साथ देखे जाते हैं’

Hinglish
44.8VR-4-44-8

ततः कार्य समासंगम् अवगम्य हनूमति । विदित्वा हनुमन्तम् च चिन्तयामास राघवः ॥

tataḥ kārya samāsaṃgam avagamya hanūmati | viditvā hanumantam ca cintayāmāsa rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenराघवःRamaहनूमतिin Hanumanकार्यसमासङ्गम्responsibility of achieving the goalअवगम्यhaving understoodहनुमन्तं चHanuman alsoविदित्वाknowingचिन्तयामासreflected.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving understood that Hanuman was capable of accomplishing the goal, Rama started reflecting as follows:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव की बात सुनकर श्रीरामचन्द्रजी को यह ज्ञात हुआ कि इस कार्य की सिद्धि का सम्बन्ध—इसे पूर्ण करने का सारा भार हनुमान् पर ही है। उन्होंने स्वयं भी यह अनुभव किया कि हनुमान् इस कार्य को सफल करने में समर्थ हैं फिर वे इस प्रकार मन-ही मन विचार करने लगे—

Hinglish
44.9VR-4-44-9

सर्वथा निश्चित अर्थो अयम् हनूमति हरि ईश्वरः । निश्चित अर्थतरः च अपि हनूमान् कार्य साधने ॥

sarvathā niścita artho ayam hanūmati hari īśvaraḥ | niścita arthataraḥ ca api hanūmān kārya sādhane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयम्thisहरीश्वरःmonkey kingसर्वथाall meansहनूमतिHanumantaनिश्चितार्थःsureकार्यसाधनेin accomplishing the taskहनुमान्Hanumanनिश्चितार्थकरश्चापिsure of accomplishing the task.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This monkey king, Sugriva has confidence in Hanuman that he will by all means accomplish the task.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज सुग्रीव सर्वथा हनुमान् पर ही यह भरोसा किये बैठे हैं कि ये ही निश्चित रूप से हमारे इस प्रयोजन को सिद्ध कर सकते हैं। स्वयं हनुमान् भी अत्यन्त निश्चित रूप से इस कार्य को सिद्ध करने का विश्वास रखते हैं

Hinglish
44.10VR-4-44-10

तत् एवम् प्रस्थितस्य अस्य परिज्ञातस्य कर्मभिः । भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्य फलोदयः ॥

tat evam prasthitasya asya parijñātasya karmabhiḥ | bhartrā parigṛhītasya dhruvaḥ kārya phalodayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्sinceएवम्in that wayप्रस्थितस्यof a person who goes forthकर्मभिःwith his tasksपरिज्ञातस्यwho is knownभर्त्राking Sugrivaपरिगृहीतस्यfavouredअस्यhisकार्यफलोदयःsuccess in his taskध्रुवःsure.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The king Sugriva knows for sure that if Hanuman goes forth, success is assured. So he favours him.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार कार्यों द्वारा जिनकी परीक्षा कर ली गयी है तथा जो सबसे श्रेष्ठ समझे गये हैं, वे हनुमान् अपने स्वामी सुग्रीव के द्वारा सीता की खोज के लिये भेजे जा रहे हैं। इनके द्वारा इस कार्य के फल का उदय (सीता का दर्शन) होना निश्चित है’

Hinglish
44.11VR-4-44-11

तम् समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरम् हरिम् । कृतार्थ इव संहृष्टः प्रहृष्ट इन्द्रिय मानसः ॥

tam samīkṣya mahātejā vyavasāyottaram harim | kṛtārtha iva saṃhṛṣṭaḥ prahṛṣṭa indriya mānasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजाःmighty Ramaव्यवसायोत्तरम्with a resolute answerतम्him, Hanumanहरिम्monkeyसमीक्ष्यon looking atप्रहृष्टेन्द्रियमानसःvery glad at heartकृतार्थ इवas if he has accomplishedसंवृत्तःhe became.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mighty Rama was happy in his heart to see Hanuman. He felt as if the task is achieved.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा विचारकर महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रजी कार्यसाधन के उद्योग में सर्वश्रेष्ठ हनुमान जी की ओर दृष्टिपात करके अपने को कृतार्थ-सा मानते हुए प्रसन्न हो गये। उनकी सारी इन्द्रियाँ और मन हर्ष से खिल उठे

Hinglish
44.12VR-4-44-12

ददौ तस्य ततः प्रीतः स्व नामांक उपशोभितम् । अंगुलीयम् अभिज्ञानम् राजपुत्र्याः परंतपः ॥

dadau tasya tataḥ prītaḥ sva nāmāṃka upaśobhitam | aṃgulīyam abhijñānam rājaputryāḥ paraṃtapaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenपरन्तपःscorcher of enemiesप्रीतःdelightedस्वनामाङ्कोपशोभितम्one on which his name is inscribedअङ्गुलीयम्ringराजपुत्र्या:to the princessअभिज्ञानम्as a token of recognitionतस्यto himददौgave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, scorcher of enemies, gladly gave Hanuman a ring inscribed with his name as a mark of identification by princess (Sita). And said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर शत्रुओं को संताप देने वाले श्रीराम ने प्रसन्नतापूर्वक अपने नाम के अक्षरों से सुशोभित एक अंगूठी हनुमान जी के हाथ में दी, जो राजकुमारी सीता को पहचान के रूप में अर्पण करने के लिये थी

Hinglish
44.13VR-4-44-13

अनेन त्वाम् हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकाअत्मजा । मत् सकाशात् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्ना अनुपश्यति ॥

anena tvām hariśreṣṭha cihnena janakāatmajā | mat sakāśāt anuprāptam anudvignā anupaśyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिश्रेष्ठO distinguished monkeyअनेनby thisचिह्नेनby this signetजनकात्मजाJanaka's daughterत्वाम्youमत्सकाशात्from meअनुप्राप्तम्have come to herअनुद्विग्नाwithout any hesitationअनुपश्यतिwill greet you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O distinguished monkey Janaka's daughter will greet you without any hesitation when you present this signet to her. She will know that you have come from me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अँगूठी देकर वे बोले—कपिश्रेष्ठ! इस चिह्न के द्वारा जनककिशोरी सीता को यह विश्वास हो जायगा कि तुम मेरे पास से ही गये हो। इससे वह भय त्यागकर तुम्हारी ओर देख सकेगी

Hinglish
44.14VR-4-44-14

व्यवसायः च ते वीर सत्त्व युक्तः च विक्रमः । सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिम् कथयति इव मे ॥

vyavasāyaḥ ca te vīra sattva yuktaḥ ca vikramaḥ | sugrīvasya ca saṃdeśaḥ siddhim kathayati iva me ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO heroतेyourव्यवसायःeffortsसत्त्वयुक्तःendowed with prowessविक्रमश्चcourageसुग्रीवस्यSugriva'sसन्देशश्चmessage to youमेto meसिद्धिम्achievementकथयतीवas if telling me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O great hero your enterprise, prowess coupled with courage and Sugriva's message to you seem to indicate to me about the success of your mission'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीरवर! तुम्हारा उद्योग, धैर्य, पराक्रम और सुग्रीव का संदेश—ये सब मुझे इस बात की सूचना-सी दे रहे हैं कि तुम्हारे द्वारा कार्य की सिद्धि अवश्य होगी’

Hinglish
44.15VR-4-44-15

स तत् गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृतांजलिः । वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगर्षभः ॥

sa tat gṛhya hariśreṣṭhaḥ sthāpya mūrdhni kṛtāṃjaliḥ | vanditvā caraṇau caiva prasthitaḥ plavagarṣabhaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्लवगोत्तमःforemost of the monkeysसःheहरिश्रेष्ठःgreatest of monkeysगृह्यafter takingमूर्ध्निon his foreheadस्थाप्यafter placingकृताञ्जलिःsaluted with folded palmsचरणौ चैवand the feet alsoवन्दित्वाhaving offered salutationप्रस्थितःdeparted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe foremost among the monkeys took the ring given to him, placed it on his forehead and saluated it with folded palms. He then prostrated at the feet of Rama and departed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वानरश्रेष्ठ हनुमान् ने वह अँगूठी लेकर उसे मस्तक पर रखा और फिर हाथ जोड़कर श्रीराम के चरणों में प्रणाम करके वे वानरशिरोमणि वहाँ से प्रस्थित हुए

Hinglish
44.16VR-4-44-16

स तत् प्रकर्षन् हरिणाम् महत् बलम्बभूव वीरः पवनात्मजः कपिः । गत अंबुदे व्योम्नि विशुद्ध मण्डलःशशी इव नक्षत्र गणोपशोभितः ॥

sa tat prakarṣan hariṇām mahat balambabhūva vīraḥ pavanātmajaḥ kapiḥ | gata aṃbude vyomni viśuddha maṇḍalaḥśaśī iva nakṣatra gaṇopaśobhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरीणाम्of monkeysमहत्greatतत् बलम्that armyप्रकर्षन्being foremost among themवीरःheroपवनात्मजःson of the Windgodसः कपिःthat monkeyगताम्बुदेcloudlessव्योम्निin the skyनक्षत्रगणोपशोभितःadorned by hosts of starsशशीवlike the Moonबभूवappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLike the moon adorned by hosts of stars in the cloudless sky, the mighty heroic Hanuman, the great son of the Windgod, shone in the midst of the army of monkeys.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वीर-वानर पवनकुमार हनुमान् अपने साथ वानरों की उस विशाल सेना को ले जाते हुए उसी तरह शोभा पाने लगे, जैसे मेघरहित आकाश में विशुद्ध (निर्मल) मण्डल से उपलक्षित चन्द्रमा नक्षत्रसमूहों के साथ सुशोभित होता है

Hinglish
44.17VR-4-44-17

अतिबल बलम् आश्रितः तव अहम्हरि वर विक्रम विक्रमैः अनल्पैः । पवन सुत यथा अधिगम्यते साजनक सुता हनुमन् तथा कुरुष्व ॥

atibala balam āśritaḥ tava ahamhari vara vikrama vikramaiḥ analpaiḥ | pavana suta yathā adhigamyate sājanaka sutā hanuman tathā kuruṣva ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अतिबलO mighty oneहरिवरविक्रमO valiant among the vanarasपवनसुतO son of the Windgodहनुमन्O Hanumanअहम्Iतवyourबलम्strengthआश्रितःdependingअनल्पैःwith mightyविक्रमैःvalourसाthatजनकसुताdaughter of Janakaयथाin such a wayअभिगम्यतेcan be foundतथाin such a way thatकुरुष्वdo.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Hanuman son of the Windgod, O valiant among the Vanaras, I bank on your strength. Do whatever you can with your mighty valour so that the daughter of Janaka can be found. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends the fortyfourth sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जाते हुए हनुमान् को सम्बोधित करके श्रीरामचन्द्रजी ने फिर कहा—’अत्यन्त बलशाली कपिश्रेष्ठ! मैंने तुम्हारे बल का आश्रय लिया है। पवनकुमार हनुमान् ! जिस प्रकार भी जनकनन्दिनी सीता प्राप्त हो सके, तुम अपने महान् बल-विक्रम से वैसा ही प्रयत्न करो अच्छा, अब जाओ’

Hinglish