Ramayana · Sarga 4.43

Sarga 43

सर्गः 43

Sugriva sends the next contingent in the northern direction towards the Himalayas

Full sarga summary

Sugriva sends the next contingent in the northern direction towards the Himalayas -- countries and places in the north described.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
43.1VR-4-43-1

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरम् पश्चिमाम् दिशम् । वीरम् शतबलिम् नाम वानरम् वानररेश्वर ॥

tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuram paścimām diśam | vīram śatabalim nāma vānaram vānarareśvara ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरर्षभःbull among monkeysसुग्रीवःSugrivaश्वशुरम्to fatherinlawपश्चिमां दिशम्western sideसन्दिश्यhaving assignedततःthenनामcalledवीरम्troop leaderवानरम्of monkeysशतवलिंSatavali.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSugriva, the bull among monkeys, having sent his fatherinlaw in the western direction, said to Satavali, troop leader of the monkeys:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार अपने श्वशुर को पश्चिम दिशा की ओर जाने का संदेश दे सर्वज्ञ, सर्व-वानर-शिरोमणि वानरेश्वर राजा सुग्रीव अपने हितैषी शतबलि नामक वीर वानर से श्रीरामचन्द्रजी के हित की बात बोले-

This Hindi translation covers verses 43.1–43.2 together.

Hinglish
43.2VR-4-43-2

उवाच राजा सर्वज्ञः सर्व वानर सत्तम । वाक्यम् आत्म हितम् चैव रामस्य च हितम् तदा ॥

uvāca rājā sarvajñaḥ sarva vānara sattama | vākyam ātma hitam caiva rāmasya ca hitam tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजाkingधर्मज्ञःknower of dharmaसर्ववानरसत्तमःforemost among all the monkeysतथाin that wayआत्महितं च एवfor his own welfareरामस्य चand Rama's alsoहितम्goodवाक्यम्these wordsउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Righteous king Sugriva said to the foremost among the monkeys, Satavali what would help his cause as well as the cause of Rama:

HinglishHindi is translated together with verse 43.1
43.3VR-4-43-3

वृतः शत सहस्रेण त्वत् विधानाम् वन ओकसाम् । वैवस्वत सुतैः सार्धम् प्रविष्ठ सर्व मंत्रिभिः ॥

vṛtaḥ śata sahasreṇa tvat vidhānām vana okasām | vaivasvata sutaiḥ sārdham praviṣṭha sarva maṃtribhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वद्विधानाम्like youवनौकसाम्the forestersशतसहस्रेणa hundred thousandवृतःtakeस्वमन्त्रिभिःwith ministers alsoवैवस्वतसुतैस्सार्धम्along with the sons of the Sungodप्रतिष्ठस्वget going.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Take like you a hundred thousand courageous heroes, your ministers and the sons of Vaivasvata. And begin your expedition.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पराक्रमी वीर! तुम अपने ही समान एक लाख वनवासी वानरों को जो यमराज के बेटे हैं, साथ लेकर अपने समस्त मन्त्रियों सहित उस उत्तर दिशा में प्रवेश करो, जो हिमालयरूपी आभूषणों से विभूषित है और वहाँ सब ओर यशस्विनी श्रीरामपत्नी सीता का अन्वेषण करो

This Hindi translation covers verses 43.3–43.4 together.

Hinglish
43.4VR-4-43-4

दिशम् हि उदीचीम् विक्रान्त हिम शैल अवतंसिकाम् । सर्वतः परिमार्गध्वम् राम पत्नीम् यशस्विनीम् ॥

diśam hi udīcīm vikrānta hima śaila avataṃsikām | sarvataḥ parimārgadhvam rāma patnīm yaśasvinīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विक्रान्तांmightyहिमशैलावतंसकाम्having Himavan as its earringउदीचीं दिशम्in the northern directionअनिन्दिताम्blamelessरामपत्नीम्Rama's spouseसर्वतःall overपरिमार्गध्वम्search for.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Look all over the northern direction adorned with mighty Himavan as its earring, for the spouse of blameless Rama

HinglishHindi is translated together with verse 43.3
43.5VR-4-43-5

अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये । ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृत अर्था अर्थविदाम् वराः ॥

asmin kārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye | ṛṇān muktā bhaviṣyāmaḥ kṛta arthā arthavidām varāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृतार्थविदां वराःsuccessful in our endeavourअस्मिन्in thisकार्येin this workविनिवृत्तेreturnedदाशरथेःDasarathi'sप्रिये कृतेwhen the task dear to him is doneऋणान्from the debtमुक्ताःredeemedकृतार्थाःsucessfulभविष्यामःwe will be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'We should be succeessful in our endeavour when we have completed the task dear to Rama. We will be redeemed of our debt to him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने मुख्य प्रयोजन को समझने वाले वीरों में श्रेष्ठ वानरो! यदि हमलोगों के द्वारा दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम का यह प्रिय कार्य सम्पन्न हो जाय तो हम उनके उपकार के ऋण से मुक्त और कृतार्थ हो जायँगे

Hinglish
43.6VR-4-43-6

कृतम् हि प्रियम् अस्माकम् राघवेण महात्मना । तस्य चेत् प्रतिकारो अस्ति सफलम् जीवितम् भवेत् ॥

kṛtam hi priyam asmākam rāghaveṇa mahātmanā | tasya cet pratikāro asti saphalam jīvitam bhavet ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मनाhighsouledराघवेणby Ramaअस्माकम्for usप्रियम्dearकृतं हिis doneतस्यfor thatप्रतिकारःa help in returnअस्ति चेत्if there is anythingजीवितम्lifeसफलम्sucessfulभवेत्will be(blessed).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Highsouled Rama has done a great service to us earlier. We will be blessed if we are successful in helping Rama in return.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महात्मा श्रीरघुनाथजी ने हमलोगों का प्रिय कार्य किया है। उसका यदि कुछ बदला दिया जा सके तो हमारा जीवन सफल हो जाय

Hinglish
43.7VR-4-43-7

अर्थिनः कार्य निर्वृत्तिम् अकर्तुम् अपि यः चरेत् । तस्य स्यात् सफलम् जन्म किम् पुनः पूर्व कारिणः ॥

arthinaḥ kārya nirvṛttim akartum api yaḥ caret | tasya syāt saphalam janma kim punaḥ pūrva kāriṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःwhoeverअकर्तुरपिwho has not helpedअर्थिनःby a needy manकार्यनिर्वृत्तिम्fulfilling the taskचरेत्if one takes upतस्यhisजन्मlifeसफलं स्यात्will be fruitfulपूर्वकारिणःone who has helped earlierकिं पुनःwhat to say.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Our life becomes fruitful when we help a person who was not helped us. What to speak of returning the help one has rendered.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसने कोई उपकार न किया हो, वह भी यदि किसी कार्य के लिये प्रार्थी होकर आया हो तो जो पुरुष उसके कार्य को सिद्ध कर देता है, उसका जन्म भी सफल हो जाता है। फिर जिसने पहले के उपकारी के कार्य को सिद्ध किया हो, उसके जीवन की सफलता के विषय में तो कहना ही क्या है

Hinglish
43.8VR-4-43-8

एताम् बुद्धिम् समास्थाय दृश्यते जानकी यथा । तथा भवद्भिः कर्तव्यम् अस्मत् प्रिय हित एषिभिः ॥

etām buddhim samāsthāya dṛśyate jānakī yathā | tathā bhavadbhiḥ kartavyam asmat priya hita eṣibhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एताम्suchबुद्धिम्mindअवस्थायafter taking such a standअस्मत्प्रियहितैषिभिःby our well wishersभवद्भिःby youजानकीJanakiयथाin such a wayदृश्यतेis seenतथाlike thatकर्तव्यम्should be done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Keeping this in mind, you, as my wellwishers, should act in a way Janaki can be traced.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसी विचार का आश्रय लेकर मेरा प्रिय और हित चाहने वाले तुम सब वानरों को ऐसा प्रयत्न करना चाहिये, जिससे जनकनन्दिनी सीता का पता लग जाय

Hinglish
43.9VR-4-43-9

अयम् हि सर्व भूतानाम् मान्यः तु नर सत्तमः । अस्मासु च गतः प्रीतिम् रामः पर पुरम् जयः ॥

ayam hi sarva bhūtānām mānyaḥ tu nara sattamaḥ | asmāsu ca gataḥ prītim rāmaḥ para puram jayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयम्thisनरसत्तमःkingपरपुरञ्जयःwho can conquer the capitals of enemiesरामःRamaसर्वभूतानाम्for all beingsमान्यःreveredअस्मासुat us alsoप्रीतिं गतःhe loves.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This Rama who can conquer the capitals of enemies is great. He loves and is loved by all living beings including ourselves.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुओं की नगरी पर विजय पाने वाले ये नरश्रेष्ठ श्रीराम समस्त प्राणियों के लिये माननीय हैं। हमलोगों पर भी इनका बहुत प्रेम है

Hinglish
43.10VR-4-43-10

इमानि बहु दुर्गाणि नद्यः शैल अंतराणि च । भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धि विक्रम संपदा ॥

imāni bahu durgāṇi nadyaḥ śaila aṃtarāṇi ca | bhavantaḥ parimārgantu buddhi vikrama saṃpadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भवन्तःby yourबुद्धिविक्रमसम्पदाrich wisdom and valourइमानिtheseवनदुर्गाणिinacessible forestsनद्यःriversशैलान्तराणि चmountain ranges,परिमार्गन्तु search.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are rich in wisdom and valour. You should search for Sita everywhere including inaccessible forests and mountain ranges.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम सब लोग बुद्धि और पराक्रम के द्वारा इन अत्यन्त दुर्गम प्रदेशों, पर्वतों और नदियों के तटों पर जा-जाकर सीता की खोज करो

Hinglish
43.11VR-4-43-11

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दान् च शूरसेनान् तथैव च । प्रस्थालान् भरतान् चैव कुरूम् च सह मद्रकैः ॥

tatra mlecchān pulindān ca śūrasenān tathaiva ca | prasthālān bharatān caiva kurūm ca saha madrakaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereम्लेच्छान्Mlechhasपुलिन्दांश्चPulindasतथैव चso alsoशूरसेनान्Surasenasप्रस्थलान्Prasthalasभरतांश्चैवBharatasमद्रकै सहalong with Madrakasकुरूंश्चand also Kurusकाम्बोजान्यवनांश्चैवKambojas and Yavanasशकान्Shakasआरट्टकानपि चArattakasबाह्लीकान्Bahlikasऋषिकांश्चैवRishikasपौरवान्Pauravasअथand thenटङ्कणान्Tankanasचीनान्Cheenasपरमचीनांश्चin Paramacheenaनीहारांश्चNiharasदरदांश्चैवDaradas alsoपुनःपुनःagain and againअन्विष्यsearchingहिमवन्तम्Himavantaविचिन्वथsearch.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Search in the countries of Mlechas, Pulindas, Surasenas, Prasthalas, Bharatas, Madrakas, Kurus, Kambojas and even Yavanas, Shakas, Rattakas, Bahlikas, Rishikas, Pauravas, Tankanas, Cheenas, Paramacheenas, Niharas, Daradas and in the Himalaya mountains again and again in order to find her.

This translation covers verses 43.11–43.13 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उत्तर में म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत (इन्द्रप्रस्थ और हस्तिनापुर के आस-पास के प्रान्त), कुरु (दक्षिण कुरु-कुरुक्षेत्र के आस-पास की भूमि), मद्र, काम्बोज, यवन, शकों के देशों एवं नगरों में भलीभाँति अनुसंधान करके दरद देश में और हिमालय पर्वत पर ढूँढ़ो

This Hindi translation covers verses 43.11–43.12 together.

Hinglish
43.12VR-4-43-12

कांबोज यवनान् चैव शकान् पत्तनानि च । अन्वीक्ष्य दरदान् चैव हिमवन्तम् विचिन्वथ ॥

kāṃboja yavanān caiva śakān pattanāni ca | anvīkṣya daradān caiva himavantam vicinvatha ||

HinglishWord meanings are shown with verse 43.11English is translated together with verse 43.11Hindi is translated together with verse 43.11
43.13VR-4-43-13

लोध्र पद्मक खण्डेषु देवदारु वनेषु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्या ततः ततः ॥

lodhra padmaka khaṇḍeṣu devadāru vaneṣu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyā tataḥ tataḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ लोध्र और पद्मक की झाड़ियों में तथा देवदारु के जंगलों में वैदेहीसहित रावण की खोज करनी चाहिये

HinglishWord meanings are shown with verse 43.11English is translated together with verse 43.11
43.14VR-4-43-14

ततः सोम आश्रमम् गत्वा देव गन्धर्व सेवितम् । कालम् नाम महासानुम् पर्वतम् तम् गमिष्यथ ॥

tataḥ soma āśramam gatvā deva gandharva sevitam | kālam nāma mahāsānum parvatam tam gamiṣyatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोध्रपद्मकषण्डेषुin the thickets of Lodhra and lotusesदेवदारुवनेषु चand in the woods of DevadaruरावणःRavanaततस्ततःeverywhereवैदेह्या सहVaidehiमार्गितव्यःexplore.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There you should explore the dwelling of Ravana and Vaidehi, in the thickets of lodhra and lotuses and in the woods of devadaru.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फिर देवताओं और गन्धर्वो से सेवित सोमाश्रम में होते हुए ऊँचे शिखर वाले काल नामक पर्वत पर जाओ

Hinglish
43.15VR-4-43-15

महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च । विचिन्वत महाभागाम् राम पत्नीम् अनिन्दिताम् ॥

mahatsu tasya śaileṣu parvateṣu guhāsu ca | vicinvata mahābhāgām rāma patnīm aninditām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenदेवगन्धर्वसेवितम्inhabited by gods and gandharvasसोमाश्रमम्hermitage of Somaगत्वाafter visitingमहासानुम्great slopesकालं नामnamed Kalaपर्वतं तुthe mountain alsoगमिष्यथgo and explore.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Then go and explore the hermitage of Soma inhabited by gods and gandharvas and also the great summits of mount Kala.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस पर्वत की शाखाभूत अन्य छोटे-बड़े पर्वतों और उन सबकी गुफाओं में सती-साध्वी श्रीरामपत्नी महाभागा सीता का अन्वेषण करो

Hinglish
43.16VR-4-43-16

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् हेम गर्भम् महागिरिम् । ततः सुदर्शनम् नाम पर्वतम् गन्तुम् अर्हथ ॥

tam atikramya śailendram hema garbham mahāgirim | tataḥ sudarśanam nāma parvatam gantum arhatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यthat mountain'sमहत्सुmighty one'sशैलस्यmountain'sनिर्दरेषुin cavernsगुहासु चin caves as wellमहाभागाम्great ladyततस्ततःeverywhereरामपत्नीम्Rama's wifeविचिनुध्वंsearch for.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Look for that great lady, Rama's consort, in the big caves and caverns all over the mountain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसके भीतर सुवर्ण की खान हैं, उस गिरिराज काल को लाँघकर तुम्हें सुदर्शन नामक महान् पर्वत पर जाना चाहिये

Hinglish
43.17VR-4-43-17

ततो देवसखो नाम पर्वतः पतग आलय । नाना पक्षि समाकीर्णो विविध द्रुम भूषितः ॥

tato devasakho nāma parvataḥ pataga ālaya | nānā pakṣi samākīrṇo vividha druma bhūṣitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हेमगर्भम्filled with goldशैलेन्द्रम्lord of mountainतम्thatमहागिरिम्great mountainअतिक्रम्यafter passingततःthenसुदर्शनं नामcalled Sudarsanaपर्वतम्mountainगन्तुम्to goअर्हथit is proper for you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Crossing this lord of hills filled with gold, you should reach the great mountain called Sudarsana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उससे आगे बढ़ने पर देवसख नाम वाला पहाड़ मिलेगा, जो पक्षियों का निवास स्थान है। वह भाँतिभाँति के विहंगमों से व्याप्त तथा नाना प्रकार के वृक्षों से विभूषित है

Hinglish
43.18VR-4-43-18

तस्य कानन खण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥

tasya kānana khaṇḍeṣu nirjhareṣu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःfrom thereपतगालयःnests of birdsनानापक्षिगणाकीर्णःfull of different kinds of birdsविविधद्रुमभूषितःadorned with different kinds of treesदेवसखो नामDevasakha by nameपर्वतःmountain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Then proceed to mount Devasakha inhabited by a variety of birds adorning the trees.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसके वन समूहों, निर्झरों और गुफाओं में तुम्हें विदेहकुमारी सीतासहित रावण की खोज करनी चाहिये

Hinglish
43.19VR-4-43-19

तम् अतिक्रम्य च आकाशम् सर्वतः शत योजनम् । अपर्वत नदी वृक्षम् सर्व सत्त्व विवर्जितम् ॥

tam atikramya ca ākāśam sarvataḥ śata yojanam | aparvata nadī vṛkṣam sarva sattva vivarjitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यitsकाननषण्डेषुin the thicketsनिर्घरेषुnear mountain streamsगुहासु चin cavesरावणःRavanaवैदेह्यासहand Vaidehiततस्ततःeverywhereमार्गितव्यःshould be searched.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You should search for Ravana as well as Vaidehi everywhere in the thickets of that hill, near the mountain streams and also in caves.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ से आगे बढ़ने पर एक सुनसान मैदान मिलेगा, जो सब ओर से सौ योजन विस्तृत है। वहाँ नदी,पर्वत, वृक्ष और सब प्रकार के जीव-जन्तुओं का अभाव है

Hinglish
43.20VR-4-43-20

तत् तु शीघ्रम् अतिक्रम्य कांतारम् रोम हर्षणम् । कैलासम् पाण्डुरम् प्राप्य हृष्टा यूयम् भविष्यथ ॥

tat tu śīghram atikramya kāṃtāram roma harṣaṇam | kailāsam pāṇḍuram prāpya hṛṣṭā yūyam bhaviṣyatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तम्thoseअतिक्रम्यafter passingअपर्वतनदीवृक्षम्a location without mountains, rivers and treesसर्वसत्त्ववर्जितम्a desolate place without trace of lifeसर्वतःall overशतयोजनम्hundred yojanasआकाशम्vacant space.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Beyond, there is a desolate place of hundred yojanas with no trace of life, no mountains, no trees, no rivers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रोंगटे खड़े कर देने वाले उस दुर्गम प्रान्त को शीघ्रतापूर्वक लाँघ जाने पर तुम्हें श्वेतवर्ण का कैलास पर्वत मिलेगा। वहाँ पहुँचने पर तुम सब लोग हर्ष से खिल उठोगे

Hinglish
43.21VR-4-43-21

तत्र पाण्डुर मेघाभम् जाम्बूनद परिष्कृतम् । कुबेर भवनम् रम्यम् निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥

tatra pāṇḍura meghābham jāmbūnada pariṣkṛtam | kubera bhavanam ramyam nirmitam viśvakarmaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कान्तारम्fearsomeरोमहर्षणम्horripilatingतम्thatशीघ्रम्quicklyअतिक्रम्यafter crossingपाण्डुरम्pale whiteकैलासम्Kailasaप्राप्यon reachingशैलम्mountainहृष्टाःhappyभविष्यथyou will be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Crossing that horripilating, desolate place quickly, you will be happy to reach the snowy Kailasa mountain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहीं विश्वकर्मा का बनाया हुआ कुबेर का रमणीय भवन है, जो श्वेत बादलों के समान प्रतीत होता है। उस भवन को जाम्बूनद नामक सुवर्ण से विभूषित किया गया है

Hinglish
43.22VR-4-43-22

विशाला नलिनी यत्र प्रभूत कमलोत्पला । हंस कारण्डव आकीर्णा अप्सरो गण सेविता ॥

viśālā nalinī yatra prabhūta kamalotpalā | haṃsa kāraṇḍava ākīrṇā apsaro gaṇa sevitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereविश्वकर्मणाby Visvakarmaनिर्मितम्builtपाण्डुरमेघाभम्like pale white cloudजाम्बूनदपरिष्कृतम्embellished with goldरम्यम्exquisiteकुबेरभवनम्mansion of Kubera.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There is an exquisite mansion of Kubera built by Visvakarma which, embellished with gold, looks like a pale white cloud.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसके पास ही एक बहुत बड़ा सरोवर है, जिसमें कमल और उत्पल प्रचुर मात्रा में पाये जाते हैं। उसमें हंस और कारण्डव आदि जलपक्षी भरे रहते हैं तथा अप्सराएँ उसमें जल-क्रीड़ा करती हैं

Hinglish
43.23VR-4-43-23

तत्र वैश्रवणो राजा सर्व भूत नमस्कृतः । धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्ष राट् ॥

tatra vaiśravaṇo rājā sarva bhūta namaskṛtaḥ | dhanado ramate śrīmān guhyakaiḥ saha yakṣa rāṭ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्रwhereप्रभूतकमलोत्पलाwith many lotuses and liliesहंसकारण्डवाकीर्णाinhabited by swans and ducksअप्सरोगणसेविताfrequented by groups of apasarasविशालाlargeनलिनीlotus pond.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There is a large lotus pond with many lotuses and lilies, inhabited by swans and ducks and frequented by groups of apasaras.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ यक्षों के स्वामी विश्रवाकुमार श्रीमान् राजा कुबेर जो समस्त विश्व के लिये वन्दनीय और धन देने वाले हैं, गुह्यकों के साथ विहार करते हैं

Hinglish
43.24VR-4-43-24

तस्य चन्द्र निकशेषु पर्वतेषु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥

tasya candra nikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereवैश्रवणःVaisravanaराजाkingसर्वभूतनमस्कृतःworshipped by all beingsयक्षराट्Yaksha kingश्रीमान्prosperousधनदःKuberaगुह्यकैः सहalong with Guhyakasरमतेenjoying.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Kubera, son of Vaisravana, a prosperous king of the yakshas (demigods) worshipped by all beings dwells there with Guhyakas.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस कैलास के चन्द्रमा की भाँति उज्ज्वल शाखा पर्वतों पर तथा उनकी गुफाओं में सब ओर घूमफिरकर तुम्हें सीता सहित रावण का अनुसंधान करना चाहिये

Hinglish
43.25VR-4-43-25

क्रौन्चम् तु गिरिम् आसाद्य बिलम् तस्य सुदुर्गमम् । अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम् दुष्प्रवेशम् हि तत् स्मृतम् ॥

krauncam tu girim āsādya bilam tasya sudurgamam | apramattaiḥ praveṣṭavyam duṣpraveśam hi tat smṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यitsचन्द्रनिकाशेषुof the colour of the Moonपर्वतेषुin mountainsगुहासु चand cavesततस्ततःhere and thereवैदेह्या सहwith VaidehiरावणःRavanaमार्गितव्यःyou may look for.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Look for Vaidehi and Ravana all over the caves and mountains of Kilasa of the colour of the moon.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसके बाद क्रौञ्चगिरि पर जाकर वहाँ की अत्यन्त दुर्गम विवररूप गुफा में (जो स्कन्द की शक्ति से पर्वत के विदीर्ण होने के कारण बन गयी है) तुम्हें सावधानी के साथ प्रवेश करना चाहिये; क्योंकि उसके भीतर प्रवेश करना अत्यन्त कठिन माना गया है

Hinglish
43.26VR-4-43-26

वसन्ति हि महात्मानः तत्र सूर्य सम प्रभाः । देवैः अभ्यर्थिताः सम्यक् देव रूपा महर्षयः ॥

vasanti hi mahātmānaḥ tatra sūrya sama prabhāḥ | devaiḥ abhyarthitāḥ samyak deva rūpā maharṣayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्रौञ्चं गिरिम्mountain Kraunchaआसाद्यafter reachingसुदुर्गमम्most diffficult place to accessतस्य बिलम्its entranceप्रवेष्टव्यम्you may enterतत्thatदुष्प्रवेशम्difficult to enterस्मृतम् हिit is stated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Therefrom proceed to mount krauncha mountain and enter carefully its cave which is reportedly difficult to access.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस गुफा में सूर्य के समान तेजस्वी महात्मा निवास करते हैं। उन देवस्वरूप महर्षियों की देवतालोग भी अभ्यर्थना करते हैं

Hinglish
43.27VR-4-43-27

क्रौन्चस्य तु गुहाः च अन्याः सानूनि शिखराणि च । निर्दराः च नितंबाः च विचेतव्याः ततः ततः ॥

krauncasya tu guhāḥ ca anyāḥ sānūni śikharāṇi ca | nirdarāḥ ca nitaṃbāḥ ca vicetavyāḥ tataḥ tataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthere (in krauncha caves)सूर्यसमप्रभाःradiant like the Sunदेवैः अपिeven by the godsअर्चिताःworshippedदेवरूपाःform of godsमहात्मानःhighsouledमहर्षयःasceticsसम्यक्properlyवसन्ति हिlive there.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Great ascetics live there. Worshipped even by the gods, these highsouled godlike ascetics shine like the very Sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)क्रौञ्च पर्वत की और भी बहुत-सी गुफाएँ, अनेकानेक चोटियाँ, शिखर, कन्दराएँ तथा नितम्ब (ढालू प्रदेश) हैं; उन सबमें सब ओर घूम-फिरकर तुम्हें सीता और रावण का पता लगाना चाहिये

Hinglish
43.28VR-4-43-28

अवृक्षम् काम शैलम् च मानसम् विहग आलयम् । न गतिः तत्र भूतानाम् देवानाम् न च रक्षसाम् ॥

avṛkṣam kāma śailam ca mānasam vihaga ālayam | na gatiḥ tatra bhūtānām devānām na ca rakṣasām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्रौञ्चस्यKrauncha'sशिखरं चापिpeak alsoततस्ततःall overनिरीक्ष्यafter observingक्रौञ्चस्यKrauncha'sअन्याःotherगुहाश्चcaves alsoसानूनिsummitsशिखराणि चpeaksनिर्दराश्चand caverns alsoनितम्बाश्चridgesततस्ततःeverywhereविचेतव्याःsearch.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Ransack the peaks of Krauncha, its caves, caverns and ridges.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ से आगे वृक्षों से रहित मानस नामक शिखर है, जहाँ शून्य होने के कारण कभी पक्षी तक नहीं जाते हैं। कामदेव की तपस्या का स्थान होने के कारण वह क्रौञ्चशिखर कामशैल के नाम से विख्यात है। वहाँ भूतों, देवताओं तथा राक्षसों का भी कभी जाना नहीं होता है

Hinglish
43.29VR-4-43-29

स च सर्वैः विचेतव्यः स सानु प्रस्थ भूधरः । क्रौन्चम् गिरिम् अतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ॥

sa ca sarvaiḥ vicetavyaḥ sa sānu prastha bhūdharaḥ | krauncam girim atikramya maināko nāma parvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अवृक्षम्without treesविहगालयम्abode of birdsमानसम्Manasaकामशैलम्mountain Kamaतत्रthereभूतानाम्for all living beingsगतिःaccessनnotदेवदानवgods, demonsरक्षसां चrakshasनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There is a mountain region known as Kama, and Manasa where there are no trees. It is a bird sanctuary. Not only living beings, even gods, demons and rakshas have no access to that place.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शिखरों, घाटियों और शाखापर्वतों सहित समूचे क्रौञ्चपर्वत की तुमलोग छानबीन करना। क्रौञ्चगिरि को लाँघकर आगे बढ़ने पर मैनाक पर्वत मिलेगा

Hinglish
43.30VR-4-43-30

मयस्य भवनम् तत्र दानवस्य स्वयम् कृतम् । मैनाकः तु विचेतव्यः स सानु प्रस्थ कंदरः ॥

mayasya bhavanam tatra dānavasya svayam kṛtam | mainākaḥ tu vicetavyaḥ sa sānu prastha kaṃdaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ससानुप्रस्थभूधरःthe mountain including its plain lands and ridgesसःthat mountainसर्वैःby all of youविचेतव्यःit has to be searchedक्रौञ्चं गिरिम्Krauncha mountainअतिक्रम्यafter passingमैनाको नामcalled Mainakaपर्वतःmountain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Beyond mount Krauncha you will find Mainaka. All of you should search for Sita in the plain lands and the ridges of the mountain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ मयदानव का घर है, जिसे उसने स्वयं ही अपने लिये बनाया है। तुमलोगों को शिखरों, चौरस मैदानों और कन्दराओं सहित मैनाक पर्वत पर भलीभाँति सीताजी की खोज करनी चाहिये

Hinglish
43.31VR-4-43-31

स्त्रीणाम् अश्व मुखीनाम् च निकेताः तत्र तत्र तु । तम् देशम् समतिक्रम्य आश्रमम् सिद्ध सेवितम् ॥

strīṇām aśva mukhīnām ca niketāḥ tatra tatra tu | tam deśam samatikramya āśramam siddha sevitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यत्रthereदानवस्यdemon'sमयस्यMaya'sस्वयं कृतम्built personally by himभवनम्mansionससानुप्रस्थकन्दरःwith table lands and deep cavesमैनाकःMainakaविचेतव्यःyou may lookतत्र तत्रhere and thereअश्वमुखीनां स्त्रीणाम्of kinnera women with horsefaceनिकेताःresidences.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There on Mainaka a demon, called Maya has built a mansion all by himself. Try to look in the plain lands, ridges and deep caves of Mainaka and in the residences of kinnera women with faces of horses.

This translation covers verses 43.31–43.32 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ यत्र-तत्र घोड़े के-से मुँहवाली किन्नरियों के निवासस्थान हैं। उस प्रदेश को लाँघ जाने पर सिद्धसेवित आश्रम मिलेगा

Hinglish
43.32VR-4-43-32

सिद्धा वैखानसाः तत्र वालखिल्याः च तापसाः । वन्दितव्याः ततः सिद्धाः तापसा वीत कल्मषाः ॥

siddhā vaikhānasāḥ tatra vālakhilyāḥ ca tāpasāḥ | vanditavyāḥ tataḥ siddhāḥ tāpasā vīta kalmaṣāḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसमें सिद्ध, वैखानख तथा वालखिल्य नामक तपस्वी निवास करते हैं। तपस्या से उनके पाप धुल गये हैं। उन सिद्धों को तुमलोग प्रणाम करना और विनीतभाव से सीता का समाचार पूछना

HinglishWord meanings are shown with verse 43.31English is translated together with verse 43.31
43.33VR-4-43-33

प्रष्टव्याः च अपि सीतायाः प्रवृत्तिम् विनय अन्वितैः । हेम पुष्कर संछन्नम् तत्र वैखानसम् सरः ॥

praṣṭavyāḥ ca api sītāyāḥ pravṛttim vinaya anvitaiḥ | hema puṣkara saṃchannam tatra vaikhānasam saraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तं देशम्that placeसमतिक्रम्यafter passingसिद्धसेवितम्inhabited by siddhasआश्रमम्hermitageतत्रthereसिद्धाःsiddhasवैखानसाःvaikhanasasतापसाःasceticsवालखिल्याश्चand Valakilyas.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'On passing that place, you will come across a hermitage inhabited by siddhas and ascetics, Vaikhanasas and Valakilyas.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस आश्रम के पास ‘वैखानस सर’ के नाम से प्रसिद्ध एक सरोवर है, जिसका जल सुवर्णमय कमलों से आच्छादित रहता है। उसमें प्रातःकालिक सूर्य के समान सुनहरे एवं अरुणवर्ण वाले सुन्दर हंस विचरते रहते हैं

Hinglish
43.34VR-4-43-34

तरुण आदित्य संकाशैः हंसैः विचरितम् शुभैः । औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः ॥

taruṇa āditya saṃkāśaiḥ haṃsaiḥ vicaritam śubhaiḥ | aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyतपस्सिद्धाःaccomplished asceticsतपसाwith penanceवीतकल्मषाःfree of sinsवन्द्यान्those revered siresविनयान्वितैःpolitelyसीतायाःabout Sitaप्रवृत्ति:informationप्रष्टव्या चापिyou should ask.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'They deserve your reverence since they are accomplished ascetics.They are cleansed of sins by their penance.You should be polite when you ask them for information about Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुबेर की सवारी में काम आने वाला सार्वभौमनामक गजराज अपनी हथिनियों के साथ उस देश में सदा घूमता रहता है

Hinglish
43.35VR-4-43-35

गजः पर्येति तम् देशम् सदा सह करेणुभिः । तत् सारः समतिक्रम्य नष्ट चन्द्र दिवाकरम् । अनक्षत्र गणम् व्योम निष्पयोदम् अनाअदितम् ॥

gajaḥ paryeti tam deśam sadā saha kareṇubhiḥ | tat sāraḥ samatikramya naṣṭa candra divākaram | anakṣatra gaṇam vyoma niṣpayodam anāaditam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereहेमपुष्करसञ्छन्नम्covered with golden lotusesतरुणादित्यसङ्काशैःby those bright like the rising Sunशुभैःauspiciousहंसैःswansविचरितम्they move alongवैखानसम्Vykaanasamसरःlake.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere, on a lake called Vaikhanasa covered with golden lotuses, move auspicious swans bright as the rising sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस सरोवर को लाँघकर आगे जाने पर सूना आकाश दिखायी देगा। उसमें सूर्य, चन्द्रमा तथा तारों के दर्शन नहीं होंगे। वहाँ न तो मेघों की घटा दिखायी देगी और न उनकी गर्जना ही सुनायी पड़ेगी

Hinglish
43.36VR-4-43-36

गभस्तिभिः इव अर्कस्य स तु देशः प्रकाशते । विश्राम्यद्भिः तपः सिद्धैः देव कल्पैः स्वयंप्रभैः ॥

gabhastibhiḥ iva arkasya sa tu deśaḥ prakāśate | viśrāmyadbhiḥ tapaḥ siddhaiḥ deva kalpaiḥ svayaṃprabhaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सार्वभौमः इतिcalled Sarvabhaumaस्मृतःhe is knownकुबेरस्यKubera'sऔपवाह्याःroyal mountगजःelephantकरेणुभिः सहwith female elphantsसदाeverतं देशम्in that placeपर्येतिkeep roaming.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKubera's royal mount, an elephant known as Sarvabhauma, ever roams that region together with the female elephants.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तथापि उस देश में ऐसा प्रकाश छाया होगा, मानो सूर्य की किरणों से ही वह प्रकाशित हो रहा है। वहाँ अपनी ही प्रभा से प्रकाशित तपःसिद्ध देवोपम महर्षि विश्राम करते हैं। उन्हीं की अङ्गप्रभा से उस देश में उजाला छाया रहता है

Hinglish
43.37VR-4-43-37

तम् तु देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा । उभयोः तीरयोः तस्याः कीचका नाम वेणवः ॥

tam tu deśam atikramya śailodā nāma nimnagā | ubhayoḥ tīrayoḥ tasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्thatसरःpondसमतिक्रम्यbeyond thatनष्टचन्द्रदिवाकरम्Sun and Moon not seenअनक्षत्रगणम्no starsनिष्पयोदम्no clouds moveअनादितम्no sound heardव्योमsilent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'If you cross that region, you will find no Sun, no Moon, no stars, no cloud, no sound.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस प्रदेश को लाँघकर आगे बढ़ने पर ‘शैलोदा’ नामवाली नदी का दर्शन होगा। उसके दोनों तटों पर कीचक (वंशी की-सी ध्वनि करने वाले) बाँस हैं; यह बात प्रसिद्ध है

Hinglish
43.38VR-4-43-38

ते नयंति परम् तीरम् सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च । उत्तराः कुरवः तत्र कृत पुण्य प्रतिश्रियाः ॥

te nayaṃti param tīram siddhān pratyānayanti ca | uttarāḥ kuravaḥ tatra kṛta puṇya pratiśriyāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवकल्पैःequal to godsस्वयंप्रभैःselfeffulgent onesविश्राम्यद्भिःby the livingतपस्सिद्धैःperfected by austeritiesसः देशःthat placeअर्कस्यSun'sगभस्तिभिरिवlike the Sun raysप्रकाशतेshines.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'That (Sunless) land shines like the radiance of the Sungod with the presence of selfeffulgent ascetics who have attained perfection in penance.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे बाँस ही (साधन बनकर) सिद्ध पुरुषों को शैलोदा के उस पार ले जाते और वहाँ से इस पार ले आते हैं। जहाँ केवल पुण्यात्मा पुरुषों का वास है, वह उत्तर कुरुदेश शैलोदा के तट पर ही है

Hinglish
43.39VR-4-43-39

ततः कांचन पद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः । नील वैदूर्य पत्राढ्या नद्यः तत्र सहस्रशः ॥

tataḥ kāṃcana padmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ | nīla vaidūrya patrāḍhyā nadyaḥ tatra sahasraśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तं तु देशम्that regionअतिक्रम्यon passingशैलोदानामcalled Sailodaनिम्नगाmountainstreamतस्याःitsउभयोःbothतीरयोःon the banksकीचकाः नामcalled Kichakasवेणवःbamboosतेyouसिद्धान्asceticsपरं तीरम्to the other bankनयन्तिgoingप्रत्यानयन्ति चand get back.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Passing that region you will reach a mountain stream called Sailoda. On both the banks of the stream are bamboo groves called Kichakas. They waft the siddhas to and from the river. (Kichakas bend forward forming an arch and thus help sages to cross the river.)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उत्तर कुरुदेश में नील वैदूर्यमणि के समान हरे-हरे कमलों के पत्तों से सुशोभित सहस्रों नदियाँ बहती हैं, जिनके जल सुवर्णमय पद्मों से अलंकृत अनेकानेक पुष्करिणियों से मिले हुए हैं

Hinglish
43.40VR-4-43-40

रक्तोत्पल वनैः च अत्र मण्डिताः च हिरण्मयैः । तरुण आदित्य संकाशा भान्ति तत्र जलाशयाः ॥

raktotpala vanaiḥ ca atra maṇḍitāḥ ca hiraṇmayaiḥ | taruṇa āditya saṃkāśā bhānti tatra jalāśayāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereकृतपुण्यप्रतिश्रयाःthose who did meritorious deedsउत्तराः कुरवःUttaraKuru countryततःthereकाञ्चनपद्माभिःbeds of golden lotusesपद्भिनीभिःwith lotus grovesकृतोदकाःbrimming with waterनीलवैढूर्यपत्राभिःblue and green leavesनद्यःriversसहस्रशःin thousandsअत्रhereहिरण्मयैःwith golden onesरक्तोत्पलवनैःwith red lotusesमण्डिताःare adorned with.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Thereafter you will reach the country of UttaraKuru, a resort for those who have done meritorious deeds.There are lotus ponds with golden lotuses with bluish and greenish leaves.There are thousands of rivers adorned with red and night lotuses of gold.

This translation covers verses 43.40–43.41 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ के जलाशय लाल और सुनहरे कमलसमूहों से मण्डित होकर प्रातःकाल उदित हुए सूर्य के समान शोभा पाते हैं

Hinglish
43.41VR-4-43-41

महाअर्ह मणि पत्रैः च कांचन प्रभ केसरैः । नीलोत्पल वनैः चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः ॥

mahāarha maṇi patraiḥ ca kāṃcana prabha kesaraiḥ | nīlotpala vanaiḥ citraiḥ sa deśaḥ sarvato vṛtaḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बहुमूल्य मणियों के समान पत्तों और सुवर्ण के समान कान्तिमान् केसरों वाले विचित्र-विचित्र नीलकमलों के द्वारा वहाँ का प्रदेश सब ओर से सुशोभित होता है

HinglishWord meanings are shown with verse 43.40English is translated together with verse 43.40
43.42VR-4-43-42

निस्तुलाभिः च मुक्ताभिः मणिभिः च महाधनैः । उद्भूत पुलिनाः तत्र जातरूपैः च निम्नगाः ॥

nistulābhiḥ ca muktābhiḥ maṇibhiḥ ca mahādhanaiḥ | udbhūta pulināḥ tatra jātarūpaiḥ ca nimnagāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereजलाशयाःtanks and lakesतरुणादित्यसङ्काशैःglowing red like the rising Sunभान्तिadorned withसः देशःin that placeसर्वतःall overमहार्हमणिरत्नैश्चwith excellent leaves of the colour of precious emeraldsकाञ्चनप्रभकेसरैःwith filaments like golden threadsचित्रैःwith wonderfulनीलोत्पलवनैःwith clusters of blue lotus grovesनिस्तुलाभिःwith incomaparableमुक्ताभिःwith pearlsमहाधनैःwith very valuableमणिभिश्चwith gems alsoवृतःcovered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There are tanks and lakes filled with lotuses shining like the rising Sun with lotus leaves having the colour of precious emeralds. The lotus filaments look like golden threads. The entire place is full of blue lotus groves, exquisite pearls and other gems.

This translation covers verses 43.42–43.43 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ की नदियों के तट गोल-गोल मोतियों, बहुमूल्य मणियों और सुवर्णों से सम्पन्न हैं। इतना ही नहीं, उन नदियों के किनारे सम्पूर्ण रत्नों से युक्त विचित्र-विचित्र पर्वत भी विद्यमान हैं, जो उनके जल के भीतर तक घुसे हुए हैं। उन पर्वतों में से कितने ही सुवर्णमय हैं, जिनसे अग्नि के समान प्रकाश फैलता रहता है

This Hindi translation covers verses 43.42–43.43 together.

Hinglish
43.43VR-4-43-43

सर्व रत्नमयैः चित्रैः अवगाढा नगोत्तमैः । जातरूपमयैः च अपि हुताशन सम प्रभैः ॥

sarva ratnamayaiḥ citraiḥ avagāḍhā nagottamaiḥ | jātarūpamayaiḥ ca api hutāśana sama prabhaiḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 43.42English is translated together with verse 43.42Hindi is translated together with verse 43.42
43.44VR-4-43-44

नित्य पुष्प फलाः तत्र नगाः पत्ररथ आकुलाः । दिव्य गन्ध रस स्पर्शाः सर्व कामान् स्रवन्ति च ॥

nitya puṣpa phalāḥ tatra nagāḥ patraratha ākulāḥ | divya gandha rasa sparśāḥ sarva kāmān sravanti ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereनिम्नगाःriversजातरूपैःgoldenउद्भूतपुलिनाःsandy banks have appearedसर्वरत्नमयैःwith all kinds of gemsचित्रैःcolourful onesजातरूपमयैःgoldenहुताशनसमप्रभैःglowing like fireनगोत्तमैःbest of mountainsअवगाढाःhave enteredअपिand.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There the sandy river banks are rich with all kinds of colourful gems resplendent with the brightness of gold. Gold and gems glowing like fire in the best of mountains have entered these rivers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ के वृक्षों में सदा ही फल-फूल लगे रहते हैं और उन पर पक्षी चहकते रहते हैं। वे वृक्ष दिव्यगन्ध, दिव्य रस और दिव्य स्पर्श प्रदान करते हैं तथा प्राणियों की सारी मनचाही वस्तुओं की वर्षा करते रहते हैं

Hinglish
43.45VR-4-43-45

नाना आकाराणि वासांसि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः । मुक्ता वैदूर्य चित्राणि भूषणानि तथैव च । स्त्रीणाम् यानि अनुरूपाणि पुरुषाणाम् तथैव च ॥

nānā ākārāṇi vāsāṃsi phalanti anye nagottamāḥ | muktā vaidūrya citrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca | strīṇām yāni anurūpāṇi puruṣāṇām tathaiva ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereनगाःtreesनित्यपुष्पफलाःalways in bloom and laden with fruitsपत्त्ररथाकुलाःfilled with birdsदिव्यगन्धरसस्पर्शाःwith divine fragrance and feel and touchसर्वान्allकामान्desiresस्रवन्ति चemitअन्येotherनगोत्तमाःexcellent treesनानाकाराणिof different kindsवासांसिclothesफलन्तिprovide.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There the trees are filled with flowers and fruits in all seasons. Birds rest on them. By their excellent fragrance, taste and smooth feel the fruits and flowers satisfy the desires of all. Some other excellent trees provide barks of various kinds which are used for cloth.

This translation covers verses 43.45–43.46 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इनके सिवा दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ वृक्ष फलों के रूप में नाना प्रकार के वस्त्र, मोती और वैदूर्यमणिसे जटित आभूषण देते हैं, जो स्त्रियों तथा पुरुषों के भी उपयोग में आने योग्य होते हैं

Hinglish
43.46VR-4-43-46

सर्व ऋतु सुख सेव्यानि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः । महा अर्हाणि मणि चित्राणि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ॥

sarva ṛtu sukha sevyāni phalanti anye nagottamāḥ | mahā arhāṇi maṇi citrāṇi phalanti anye nagottamāḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दूसरे उत्तम वृक्ष सभी ऋतुओं में सुखपूर्वक सेवन करने योग्य अच्छे-अच्छे फल देते हैं। अन्यान्य सुन्दर वृक्ष बहुमूल्य मणियों के समान विचित्र फल उत्पन्न करते हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 43.45English is translated together with verse 43.45
43.47VR-4-43-47

शयनानि प्रसूयन्ते चित्र आस्तारणवन्ति च । मनः कान्तानि माल्यानि फलन्ति अत्र अपरे द्रुमाः ॥

śayanāni prasūyante citra āstāraṇavanti ca | manaḥ kāntāni mālyāni phalanti atra apare drumāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अन्येothersनगोत्तमाःexcellent treesअपिalsoस्त्रीणाम्for womenतथैव चsimilarlyपुरुषाणाम्for menअनुरूपाणिsuitable onesमुक्तावैडूर्यचित्राणिstudded with wonderful pearls and vaidurya gemsतथैव चand similarlyसर्वर्तुसुखसेव्यानिwhich give pleasure in all seasonsभूषणानिornamentsहैमान्goldenअन्येotherनगोत्तमाःtreesमहार्हाणि विचित्राणिwonderful and highly valuable onesफलन्तिyield.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Some other great trees (of the region) provide ornaments suitable for both men and women studded with precious pearls and vaidurya which give pleasure in all seasons. Other trees put forth beautiful and highly valuable ornaments.

This translation covers verses 43.47–43.48 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कितने ही अन्य वृक्ष विचित्र बिछौनों से युक्त शय्याओं को ही फलों के रूप में प्रकट करते हैं, मन को प्रिय लगने वाली सुन्दर मालाएँ भी प्रस्तुत करते हैं, बहुमूल्य पेय पदार्थ और भाँति-भाँति के भोजन भी देते हैं तथा रूप और यौवन से प्रकाशित होने वाली सद्गुणवती युवतियों को भी जन्म देते हैं

This Hindi translation covers verses 43.47–43.48 together.

Hinglish
43.48VR-4-43-48

पानानि च महा अर्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च । स्त्रियः च गुण संपन्ना रूप यौवन लक्षिताः ॥

pānāni ca mahā arhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca | striyaḥ ca guṇa saṃpannā rūpa yauvana lakṣitāḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 43.47English is translated together with verse 43.47Hindi is translated together with verse 43.47
43.49VR-4-43-49

गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधराः तथा । रमन्ते सहिताः तत्र नारीभिः भास्वर प्रभाः ॥

gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharāḥ tathā | ramante sahitāḥ tatra nārībhiḥ bhāsvara prabhāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अत्रhereअपरेothersद्रुमाःtreesचित्रास्तरणवन्तिbed spreads of different coloursशयनानिbedsप्रसूयन्तेyieldमनःकान्तानिthose that are pleasing to the heartमाल्यानिgarlandsफलन्तिyield.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The trees of that region deliver beds with colourful spreads. Some trees yield garlands of flowers pleasing to the heart.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ सूर्य के समान कान्तिमान् गन्धर्व, किन्नर, सिद्ध, नाग और विद्याधर सदा नारियों के साथ क्रीडा विहार करते हैं

Hinglish
43.50VR-4-43-50

सर्वे सुकृत कर्माणः सर्वे रति परायणाः । सर्वे काम अर्थ सहिता वसंति सह योषितः ॥

sarve sukṛta karmāṇaḥ sarve rati parāyaṇāḥ | sarve kāma artha sahitā vasaṃti saha yoṣitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महार्हाणिgoodपानानिdrinksविविधानिmany kindsभक्ष्याणि चand eatablesगुणसम्पन्नाःvirtuousरूपयौवनलक्षिताःmarked by beauty and youthस्त्रियश्चwomen also.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Some trees bring forth many good quality drinks, eatables and also virtuous women, young and beautiful.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ के सब लोग पुण्यकर्मा हैं, सभी अर्थ और काम से सम्पन्न हैं तथा सब लोग काम-क्रीडापरायण होकर युवती स्त्रियों के साथ निवास करते हैं

Hinglish
43.51VR-4-43-51

गीत वादित्र निर्घोषः स उत्कृष्ट हसित स्वनः । श्रूयते सततम् तत्र सर्व भूत मनोरमः ॥

gīta vāditra nirghoṣaḥ sa utkṛṣṭa hasita svanaḥ | śrūyate satatam tatra sarva bhūta manoramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भास्करप्रभाःradiant like Sunगन्धर्वाःgandharvasकिंनराःkinnerasसिद्धाःsiddhasनागाःnagasतथाsimilarlyविद्याधराःvidyadharasतत्रthereसततंalwaysनारीभिःwith womenरमन्तेare sporting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere gandharvas, kinneras, siddhas, nagas and vidyadharas, radiant like the Sun, are seen sporting with their female companions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ निरन्तर उत्कृष्ट हास-परिहास की ध्वनि से युक्त गीतवाद्य का मधुर घोष सुनायी देता है, जो समस्त प्राणियों के मन को आनन्द प्रदान करने वाला है

Hinglish
43.52VR-4-43-52

तत्र न अमुदितः कश्चिन् न अत्र कश्चित् असत् प्रियः । अहनि अहनि वर्धन्ते गुणाः तत्र मनोरमाः ॥

tatra na amuditaḥ kaścin na atra kaścit asat priyaḥ | ahani ahani vardhante guṇāḥ tatra manoramāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वेall,सुकृतकर्माणः of meritorious deedsसर्वेallरतिपरायणाःintent on sensual pleasuresसर्वेallकामार्थसहिताःfor fulfilment of kama and arthaसहयोषितःalong with their female companionsवसन्तिlive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'By virtue of their meritorious deeds (done in the previous birth) they live a luxurious life of riches and sensual pleasures with their female partners.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ कोई भी अप्रसन्न नहीं रहता। किसी की भी बुरे कामों में प्रीति नहीं होती। वहाँ रहने से प्रतिदिन मनोरम गुणों की वृद्धि होती है

Hinglish
43.53VR-4-43-53

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् उत्तरः पय्साम् निधिः । तत्र सोम गिरिर् नाम मध्ये हेममयो महान् ॥

tam atikramya śailendram uttaraḥ paysām nidhiḥ | tatra soma girir nāma madhye hemamayo mahān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सोत्कृष्टहसितस्वनःsounds of laughter of celestial beingsसर्वभूतमनोहरःpleasing to all beingsगीतवादित्रनिर्घोषःsounds of vocal and instrumental musicतत्रthereसततम्continuallyश्रूयतेheard.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Pleasing sounds of heavenly musicvocal and instrumental and laughter of celestial beings are ever heard in that region.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस देश को लाँघकर आगे जाने पर उत्तरदिग्वर्ती समुद्र उपलब्ध होगा। उस समुद्र के मध्यभाग में सोमगिरि नामक एक बहुत ऊँचा सुवर्णमय पर्वत है

Hinglish
43.54VR-4-43-54

इन्द्र लोक गता ये च ब्रह्म लोक गताः च ये । देवाः तम् समवेक्षन्ते गिरि राजम् दिवम् गताः ॥

indra loka gatā ye ca brahma loka gatāḥ ca ye | devāḥ tam samavekṣante giri rājam divam gatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereअमुदितःunhappyकश्चिन्any oneनnotअसत्प्रियःwho likes bad deedsकश्चित्any oneनnotनास्तिnot thereअहन्यहनिday by dayमनोरमाःdelightfulगुणाःvirtuesवर्धन्तेincrease.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'There nobody is unhappy or inclined towards evil deeds and virtues in people go increasing day by day.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो लोग स्वर्गलोक में गये हैं, वे तथा इन्द्रलोक और ब्रह्मलोक में रहने वाले देवता उस गिरिराज सोमगिरि का दर्शन करते हैं

Hinglish
43.55VR-4-43-55

स तु देशो विसूर्यो अपि तस्य भासा प्रकाशते । सूर्य लक्ष्म्या अभिविज्ञेयः तपता इव विवस्वता ॥

sa tu deśo visūryo api tasya bhāsā prakāśate | sūrya lakṣmyā abhivijñeyaḥ tapatā iva vivasvatā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तं देशम्in that placeअतिक्रम्यafter crossing that placeउत्तरःnorthernपयसां निधिःseaतत्रthereमध्येin the midstहेममयःgoldenमहान्greatसोमगिरिर्नामSomagiri
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Cross it and, you will reach the northern sea. In its midst is the great golden mountain, Somagiri.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वह देश सूर्य से रहित है तो भी सोमगिरि की प्रभा से सदा प्रकाशित होता रहता है। तपते हुए सूर्य की प्रभा से जो देश प्रकाशित होते हैं, उन्हीं की भाँति उसे सूर्यदेव की शोभा से सम्पन्न-सा जानना चाहिये

Hinglish
43.56VR-4-43-56

भगवान् तत्र विश्वात्मा शम्भुः एकादश आत्मकः । ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्म ऋषि परिवारितः ॥

bhagavān tatra viśvātmā śambhuḥ ekādaśa ātmakaḥ | brahmā vasati deveśo brahma ṛṣi parivāritaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
येthoseइन्द्रलोकगताःgone to the world of Indraयेthoseब्रह्मलोकगताश्चgone to Brahma's worldदेवाःdeitiesदिवम्heavenगताःgoneतम्thatगिरिराजम्king of mountainsसमवेक्षन्तेcan view.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Only those who have reached the world of Indra and Brahma in heaven can see that king of mountains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ विश्वात्मा भगवान् विष्णु, एकादश रुद्रों के रूप में प्रकट होने वाले भगवान् शंकर तथा ब्रह्मर्षियों से घिरे हुए देवेश्वर ब्रह्मा जी निवास करते हैं

Hinglish
43.57VR-4-43-57

न कथंचन गंतव्यम् कुरूणाम् उत्तरेण वः । अन्येषाम् अपि भूतानाम् न अनुक्रामति वै गतिः ॥

na kathaṃcana gaṃtavyam kurūṇām uttareṇa vaḥ | anyeṣām api bhūtānām na anukrāmati vai gatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः देशःthat placeविसूर्योऽपिthough without Sunसूर्यलक्ष्मयभिऽविज्ञेयःappears as if Sun's radianceतपताwith blazingविवस्वता इवby the Sunइवas ifतस्यhisभासाby lightप्रकाशतेshines.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'That place gets light and heat even though there is no Sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुमलोग उत्तर कुरु के मार्ग से सोमगिरितक जाकर उसकी सीमा से आगे किसी तरह न बढ़ना। तुम्हारी तरह दूसरे प्राणियों की भी वहाँ गति नहीं है

Hinglish
43.58VR-4-43-58

सा हि सोम गिरिः नाम देवानाम् अपि दुर्गमः । तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हथ ॥

sā hi soma giriḥ nāma devānām api durgamaḥ | tam ālokya tataḥ kṣipram upāvartitum arhatha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भगवानपिeven divine beingविश्वात्माallpervading Visnuएकादशात्मकःelevenfoldशम्भुःSambhuब्रह्मर्षिपरिवारितःsurrounded by divine seers, Brahmarshisदेवेशःlord of godsब्रह्माBrahmaवसतिreside.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Even divine beings, the elevenfold Samhbu, the allpervading Visnu and Lord Brahma surrounded by Brahmarshis (divine seers) reside there.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वह सोमगिरि देवताओं के लिये भी दुर्गम है। अतः उसका दर्शनमात्र करके तुमलोग शीघ्र लौट आना

Hinglish
43.59VR-4-43-59

एतावत् वानरैः शक्यम् गंतुम् वानर पुंगवाः । अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥

etāvat vānaraiḥ śakyam gaṃtum vānara puṃgavāḥ | abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुरूणामुत्तरेणto the north of Kuruकथञ्चनhoweverवःfor youन गन्तव्यम्should not goअन्येषाम्for otherभूतानाम् अपिother living beings alsoगतिःmovementनातिक्रामतिtransgresses.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You should not go beyond the north of Kuru. No living being can trespass it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रेष्ठ वानरो! बस, उत्तर दिशा में इतनी ही दूर तक तुम सब वानर जा सकते हो। उसके आगे न तो सूर्य का प्रकाश है और न किसी देश आदि की सीमा ही। अतः आगे की भूमि के सम्बन्ध में मैं कुछ नहीं जानता

Hinglish
43.60VR-4-43-60

सर्वम् एतत् विचेतव्यम् यन् मया परिकीर्तितम् । यत् अन्यत् अपि न उक्तम् च तत्र अपि क्रियताम् मतिः ॥

sarvam etat vicetavyam yan mayā parikīrtitam | yat anyat api na uktam ca tatra api kriyatām matiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सोमगिरिर्नामSomagiri by nameसःthat mountainदेवानामपिeven for godsदुर्गमःinaccessibleतम्themआलोक्यafter seeingततःthat placeक्षिप्रम्at onceउपावर्तितुम्to returnअर्हथnot proper for you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is difficult even for gods to reach Somagiri. You should return immediately after seeing that mountain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने जो-जो स्थान बताये हैं, उन सबमें सीता की खोज करना और जिन स्थानों का नाम नहीं लिया है, वहाँ भी ढूँढ़ने का ही निश्चित विचार रखना

Hinglish
43.61VR-4-43-61

ततः कृतम् दाशरथेः महत् प्रियम्महत्तरम् च अपि ततो मम प्रियम् । कृतम् भविष्यति अनिलोअनलोउपमाविदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥

tataḥ kṛtam dāśaratheḥ mahat priyammahattaram ca api tato mama priyam | kṛtam bhaviṣyati aniloanaloupamāvidehajā darśanajena karmaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरपुङ्गवाःO monkeysएतावत्until thereवानरैःby monkeysगन्तुम्to goशक्यम्possibleअभास्करम्Sunlessअमर्यादं चnot visibleततः परम्beyond thatन जानीमःwe do not go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O monkey leaders it is not possible for monkeys to go beyond. The Sun does not shine beyond that place and it is not visible. We do not know what lies beyond that (Somagiri).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अग्नि और वायु के समान तेजस्वी तथा बलशाली वानरो! विदेहनन्दिनी सीता के दर्शन के लिये तुम जो जो कार्य या प्रयास करोगे, उन सबके द्वारा दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम का महान् प्रिय कार्य सम्पन्न होगा तथा उसी से मेरा भी प्रिय कार्य पूर्ण हो जायगा

Hinglish
43.62VR-4-43-62

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवामया अर्चिताः सर्व गुणैः मनो रमैः । चरिष्यथ उर्वीम् प्रतिशान्त शत्रवाअःसह प्रिया भूत धराः प्लवंगमाः ॥

tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavāmayā arcitāḥ sarva guṇaiḥ mano ramaiḥ | cariṣyatha urvīm pratiśānta śatravāaḥsaha priyā bhūta dharāḥ plavaṃgamāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मयाby meयत्whateverपरिकीर्तिम्is mentionedएतत्all thisसर्वम्every whereविचेतव्यम्exploreअन्यदपिeven other placesयत्whateverनोक्तम्is toldतत्रापि चthere alsoमतिःmindक्रियताम्you may apply.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You should keep in mind the places described. You may also think of other places I might have omitted.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरो! श्रीरामचन्द्रजी का प्रिय कार्य करके जब तुम लौटोगे, तब मैं सर्वगुणसम्पन्न एवं मनोऽनुकूल पदार्थो के द्वारा तुम सब लोगों का सत्कार करूँगा। तत्पश्चात् तुमलोग शत्रुहीन होकर अपने हितैषियों और बन्धु-बान्धवों सहित कृतार्थ एवं समस्त प्राणियों के आश्रयदाता होकर अपनी प्रियतमाओं के साथ सारी पृथ्वी पर सानन्द विचरण करोगे’

Hinglish