Sarga 42

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तान् हरीन् दक्षिणाम् दिशम् । अब्रवित् मेघ संकाशम् सुशेषणम् नाम वानरम् ॥

tataḥ prasthāpya sugrīvaḥ tān harīn dakṣiṇām diśam | abravit megha saṃkāśam suśeṣaṇam nāma vānaram ||

तारायाः पितरम् राजा श्वशुरम् भीम विक्रमम् । अब्रवीत् प्रांजलिः वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च ॥

tārāyāḥ pitaram rājā śvaśuram bhīma vikramam | abravīt prāṃjaliḥ vākyam abhigamya praṇamya ca ||

महर्षि पुत्रम् मारीचम् अर्चिष्मन्तम् महाकपिम् । वृ^इतम् कपिवरैः शूरैः महेन्द्र सदृ^इश द्युतिम् ॥

maharṣi putram mārīcam arciṣmantam mahākapim | vṛ^itam kapivaraiḥ śūraiḥ mahendra sadṛ^iśa dyutim ||

बुद्धि विक्रम सम्पन्नान् वैनतेय सम द्युतिम् । मरीचि पुत्रान् मारीचान् अर्चिर्माल्यान् महबलान् ॥

buddhi vikrama sampannān vainateya sama dyutim | marīci putrān mārīcān arcirmālyān mahabalān ||

ऋषि पुत्रान् च तान् सर्वान् प्रतीचीम् आदिशत् दिशम् । द्वाभ्याम् शत सहस्राभ्याम् कपीनाम् कपि सत्तमाः ॥

ṛṣi putrān ca tān sarvān pratīcīm ādiśat diśam | dvābhyām śata sahasrābhyām kapīnām kapi sattamāḥ ||

सुशेषण प्रमुखा यूयम् वैदेहीम् परिमार्गथ । सौराष्ट्रान् सह बाह्लीकान् चंद्रचित्रान् तथैव च ॥

suśeṣaṇa pramukhā yūyam vaidehīm parimārgatha | saurāṣṭrān saha bāhlīkān caṃdracitrān tathaiva ca ||

स्फीतान् जन पदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च । पुंनाग गहनम् कुक्षिम् वकुल उद्दालक आकुलम् ॥

sphītān jana padān ramyān vipulāni purāṇi ca | puṃnāga gahanam kukṣim vakula uddālaka ākulam ||

तथा केतक खंडान् च मार्गध्वम् हरि पुंगवाः । प्रत्यक् स्रोतो वहाः चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः ॥

tathā ketaka khaṃḍān ca mārgadhvam hari puṃgavāḥ | pratyak sroto vahāḥ caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ ||

तापसानाम् अरण्यानि कांतारा गिरयः च ये । तत्र स्थलीः मरुप्राया अति उच्च शिखराः शिलाः ॥

tāpasānām araṇyāni kāṃtārā girayaḥ ca ye | tatra sthalīḥ maruprāyā ati ucca śikharāḥ śilāḥ ||

गिरि जाल आवृताम् दुर्गाम् मार्गित्वा पश्चिमाम् दिशम् । ततः पश्चिमम् आगम्य समुद्रम् द्रष्टुम् अर्हथ ॥

giri jāla āvṛtām durgām mārgitvā paścimām diśam | tataḥ paścimam āgamya samudram draṣṭum arhatha ||

तिमि नक्र आकुल जलम् गत्वा द्रक्ष्यथ वानराः । ततः केतक खंडेषु तमाल गहनेषु च ॥

timi nakra ākula jalam gatvā drakṣyatha vānarāḥ | tataḥ ketaka khaṃḍeṣu tamāla gahaneṣu ca ||

कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेल वनेषु च । तत्र सीताम् च मार्गध्वम् निलयम् रावणस्य च ॥

kapayo vihariṣyanti nārikela vaneṣu ca | tatra sītām ca mārgadhvam nilayam rāvaṇasya ca ||

वेलातल निवेष्टेषु पर्वतेषु वनेषु च । मुरची पत्तनम् चैव रम्यम् चैव जटा पुरम् ॥

velātala niveṣṭeṣu parvateṣu vaneṣu ca | muracī pattanam caiva ramyam caiva jaṭā puram ||

अवंतीम् अंगलेपाम् च तथा च अलक्षितम् वनम् । राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततः ततः ॥

avaṃtīm aṃgalepām ca tathā ca alakṣitam vanam | rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tataḥ tataḥ ||

सिंधु सागरयोः चैव संगमे तत्र पर्वतः । महान् हेम गिरिः नाम शत शृंगो महाद्रुमः ॥

siṃdhu sāgarayoḥ caiva saṃgame tatra parvataḥ | mahān hema giriḥ nāma śata śṛṃgo mahādrumaḥ ||

तत्र प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्ष गमाः स्थिताः । तिमि मत्स्य गजाम्ब् चैव नीडानि आरोपयन्ति ते ॥

tatra prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣa gamāḥ sthitāḥ | timi matsya gajāmb caiva nīḍāni āropayanti te ||

तानि नीडानि सिंहानाम् गिरि शृंग गताः च ये । दृप्ताः तृप्ताः च मातंगाः तोयद स्वन निःस्वनाः ॥

tāni nīḍāni siṃhānām giri śṛṃga gatāḥ ca ye | dṛptāḥ tṛptāḥ ca mātaṃgāḥ toyada svana niḥsvanāḥ ||

विचरन्ति विशाले अस्मिन् तोय पूर्णे समन्ततः । तस्य शृंगम् दिव स्पर्शम् कांचनम् चित्र पादपम् ॥

vicaranti viśāle asmin toya pūrṇe samantataḥ | tasya śṛṃgam diva sparśam kāṃcanam citra pādapam ||

सर्वम् आशु विचेतव्यम् कपिभिः काम रूपिभिः । कोटिम् तत्र समुद्रे तु कांचनीम् शत योजनम् ॥

sarvam āśu vicetavyam kapibhiḥ kāma rūpibhiḥ | koṭim tatra samudre tu kāṃcanīm śata yojanam ||

दुर्दर्शाम् पारियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः । कोट्यः तत्र चतुर्विम्शत् गंधर्वाणाम् तरस्विनाम् ॥

durdarśām pāriyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ | koṭyaḥ tatra caturvimśat gaṃdharvāṇām tarasvinām ||

वसन्ति अग्नि निकाशानाम् घोराणाम् काम रूपिणाम् । पावक अर्चिः प्रतीकाशाः समवेताः समन्ततः ॥

vasanti agni nikāśānām ghorāṇām kāma rūpiṇām | pāvaka arciḥ pratīkāśāḥ samavetāḥ samantataḥ ||

न अति आसादयित्वाः ते वानरैः भीम विक्रमैः । न अदेयम् च फलम् तस्मात् देशात् किम्चित् प्लवंगमैः ॥

na ati āsādayitvāḥ te vānaraiḥ bhīma vikramaiḥ | na adeyam ca phalam tasmāt deśāt kimcit plavaṃgamaiḥ ||

दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः । फल मूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीम विक्रमाः ॥

durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ | phala mūlāni te tatra rakṣante bhīma vikramāḥ ||

तत्र यत्नः च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी । न हि तेभ्यो भयम् किंचित् कपित्वम् अनुवर्तताम् ॥

tatra yatnaḥ ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī | na hi tebhyo bhayam kiṃcit kapitvam anuvartatām ||

तत्र वैदूर्य वर्णाभो वज्र संस्थान संस्थितः । नाना द्रुम लता आकीर्णो वज्रः नाम महागिरिः ॥

tatra vaidūrya varṇābho vajra saṃsthāna saṃsthitaḥ | nānā druma latā ākīrṇo vajraḥ nāma mahāgiriḥ ||

श्रीमान् समुदितः तत्र योजनानाम् शतम् समम् । गुहाः तत्र विचेतव्याः प्रयत्नेन प्लवंगमाः ॥

śrīmān samuditaḥ tatra yojanānām śatam samam | guhāḥ tatra vicetavyāḥ prayatnena plavaṃgamāḥ ||

चतुर् भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः । तत्र चक्रम् सहस्रारम् निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥

catur bhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ | tatra cakram sahasrāram nirmitam viśvakarmaṇā ||

तत्र पंचजनम् हत्वा हयग्रीवम् च दानवम् । आजहार ततः चक्रम् शंखम् च पुरुषोत्तमः ॥

tatra paṃcajanam hatvā hayagrīvam ca dānavam | ājahāra tataḥ cakram śaṃkham ca puruṣottamaḥ ||

तस्य सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥

tasya sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

योजनानि चतुः षष्टिः वराहो नाम पर्वतः । सुवर्ण शृंगः सुमहान् अगाधे वरुण आलये ॥

yojanāni catuḥ ṣaṣṭiḥ varāho nāma parvataḥ | suvarṇa śṛṃgaḥ sumahān agādhe varuṇa ālaye ||

तत्र प्राक् ज्योतिषम् नाम जातरूपमयम् पुरम् । यस्मिन् वसति दुष्ट आत्मा नरको नाम दानवः ॥

tatra prāk jyotiṣam nāma jātarūpamayam puram | yasmin vasati duṣṭa ātmā narako nāma dānavaḥ ||

तत्र सानुषु रम्येषु विशालासु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥

tatra sānuṣu ramyeṣu viśālāsu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् कांचनान् अन्तर दर्शनम् । पर्वतः सर्व सौवर्णो धारा प्रस्रवण आयुतः ॥

tam atikramya śailendram kāṃcanān antara darśanam | parvataḥ sarva sauvarṇo dhārā prasravaṇa āyutaḥ ||

तम् गजाः च वराहाः च सिंहा व्याघ्राः च सर्वतः । अभिगर्जन्ति सततम् तेन शब्देन दर्पिताः ॥

tam gajāḥ ca varāhāḥ ca siṃhā vyāghrāḥ ca sarvataḥ | abhigarjanti satatam tena śabdena darpitāḥ ||

यस्मिन् हरि हयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः । अभिषिक्तः सुरै राजा मेघो नाम स पर्वतः ॥

yasmin hari hayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ | abhiṣiktaḥ surai rājā megho nāma sa parvataḥ ||

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् महेन्द्र परिपालितम् । षष्टिम् गिरि सहस्राणि कांचनानि गमिष्यथ ॥

tam atikramya śailendram mahendra paripālitam | ṣaṣṭim giri sahasrāṇi kāṃcanāni gamiṣyatha ||

तरुण आदित्य वर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः । जातरूपमयैः वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥

taruṇa āditya varṇāni bhrājamānāni sarvataḥ | jātarūpamayaiḥ vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ ||

तेषाम् मध्ये स्थितो राजा मेरुः उत्तम पर्वतः । आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्त वरः पुरा ॥

teṣām madhye sthito rājā meruḥ uttama parvataḥ | ādityena prasannena śailo datta varaḥ purā ||

तेन एवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वत् आश्रयाः । मत् प्रसादात् भविष्यन्ति दिवा रात्रौ च कांचनाः ॥

tena evam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvat āśrayāḥ | mat prasādāt bhaviṣyanti divā rātrau ca kāṃcanāḥ ||

त्वयि ये च अपि वत्स्यन्ति देव गन्धर्व दानवाः । ते भविष्यन्ति भक्ताः च प्रभया कांचन प्रभाः ॥

tvayi ye ca api vatsyanti deva gandharva dānavāḥ | te bhaviṣyanti bhaktāḥ ca prabhayā kāṃcana prabhāḥ ||

विश्वेदेवाः च वसवो मरुतः च दिव ओकसः । आगत्य पश्चिमाम् संध्याम् मेरुम् उत्तम पर्वतम् ॥

viśvedevāḥ ca vasavo marutaḥ ca diva okasaḥ | āgatya paścimām saṃdhyām merum uttama parvatam ||

आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैः च सूर्यो अभिपूजितः । अदृश्यः सर्व भूतानाम् अस्तम् गच्छति पर्वतम् ॥

ādityam upatiṣṭhanti taiḥ ca sūryo abhipūjitaḥ | adṛśyaḥ sarva bhūtānām astam gacchati parvatam ||

योजनानाम् सहस्राणि दश तानि दिवाकरः । मुहूर्त अर्धेन तम् शीघ्रम् अभियाति शिल उच्चयम् ॥

yojanānām sahasrāṇi daśa tāni divākaraḥ | muhūrta ardhena tam śīghram abhiyāti śila uccayam ||

शृंगे तस्य महत् दिव्यम् भवनम् सूर्य संनिभम् । प्रासाद गण संबाधम् विहितम् विश्वकर्मणा ॥

śṛṃge tasya mahat divyam bhavanam sūrya saṃnibham | prāsāda gaṇa saṃbādham vihitam viśvakarmaṇā ||

शोभितम् तरुभिः चित्रैः नाना पक्षि समाकुलैः । निकेतम् पाश हस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥

śobhitam tarubhiḥ citraiḥ nānā pakṣi samākulaiḥ | niketam pāśa hastasya varuṇasya mahātmanaḥ ||

अन्तरा मेरुम् अस्तम् च तालो दश शिरा महान् । जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्र वेदिकः ॥

antarā merum astam ca tālo daśa śirā mahān | jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citra vedikaḥ ||

तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरस्सु च सरित्सु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः ॥

teṣu sarveṣu durgeṣu sarassu ca saritsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

यत्र तिष्ठति धर्मज्ञः तपसा स्वेन भावितः । मेरु सावर्णिर् इति एष ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥

yatra tiṣṭhati dharmajñaḥ tapasā svena bhāvitaḥ | meru sāvarṇir iti eṣa khyāto vai brahmaṇā samaḥ ||

प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिः महर्षिः सूर्य संनिभः । प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिम् मैथिलीम् प्रति ॥

praṣṭavyo merusāvarṇiḥ maharṣiḥ sūrya saṃnibhaḥ | praṇamya śirasā bhūmau pravṛttim maithilīm prati ||

एतावत् जीव लोकस्य भास्करो रजनी क्षये । कृत्वा वितिमिरम् सर्वम् अस्तम् गच्छति पर्वतम् ॥

etāvat jīva lokasya bhāskaro rajanī kṣaye | kṛtvā vitimiram sarvam astam gacchati parvatam ||

एतावत् वानरैः शक्यम् गन्तुम् वानर पुंगवाः । अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम् ॥

etāvat vānaraiḥ śakyam gantum vānara puṃgavāḥ | abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||

अवगम्य तु वैदेहीम् निलयम् रावणस्य च । अस्तम् पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥

avagamya tu vaidehīm nilayam rāvaṇasya ca | astam parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata ||

ऊर्ध्वम् मासान् न वस्तव्यम् वसन् वध्यो भवेन् मम । सह एव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥

ūrdhvam māsān na vastavyam vasan vadhyo bhaven mama | saha eva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati ||

श्रोतव्यम् सर्वम् एतस्य भवद्भिः दिष्ट कारिभिः । गुरुः एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥

śrotavyam sarvam etasya bhavadbhiḥ diṣṭa kāribhiḥ | guruḥ eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ ||

भवन्तः च अपि विक्रान्ताः प्रमाणम् सर्वे एव हि । प्रमाणम् एनम् संस्थाप्य पश्यध्वम् पश्चिमाम् दिशम् ॥

bhavantaḥ ca api vikrāntāḥ pramāṇam sarve eva hi | pramāṇam enam saṃsthāpya paśyadhvam paścimām diśam ||

दृष्टायाम् तु नरेन्द्रस्या पत्न्याम् अमित तेजसः । कृत कृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥

dṛṣṭāyām tu narendrasyā patnyām amita tejasaḥ | kṛta kṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā ||

अतो अन्यत् अपि यत् कार्यम् कार्यस्य अस्य प्रियम् भवेत् । संप्रधार्य भवद्भिः च देश काल अर्थ संहितम् ॥

ato anyat api yat kāryam kāryasya asya priyam bhavet | saṃpradhārya bhavadbhiḥ ca deśa kāla artha saṃhitam ||

ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाःसुग्रीव वाक्यम् निपुणम् निशम्य । आमंत्र्य सर्वे प्लवगाधिपम् तेजग्मुर् दिशम् ताम् वरुण अभिगुप्ताम् ॥

tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥsugrīva vākyam nipuṇam niśamya | āmaṃtrya sarve plavagādhipam tejagmur diśam tām varuṇa abhiguptām ||