Sarga 10

ततः क्रोध समाविष्टम् सम्रब्धम् तम् उपागतम् । अहम् प्रसादयान् चक्रे भ्रातरम् हित काम्यया ॥

tataḥ krodha samāviṣṭam samrabdham tam upāgatam | aham prasādayān cakre bhrātaram hita kāmyayā ||

दिष्ट्या असि कुशली प्राप्तो निहतः च त्वया रिपुः । अनाथस्य हि मे नाथः त्वम् एको अनाथ नन्दनः ॥

diṣṭyā asi kuśalī prāpto nihataḥ ca tvayā ripuḥ | anāthasya hi me nāthaḥ tvam eko anātha nandanaḥ ||

इदम् बहु शलाकम् ते पूर्ण चन्द्रम् इव उदितम् । छत्रम् स वाल व्यजनम् प्रतीच्छस्व मया धृतम् ॥

idam bahu śalākam te pūrṇa candram iva uditam | chatram sa vāla vyajanam pratīcchasva mayā dhṛtam ||

आर्तस्य अथ बिला द्वारि स्थितः संवत्सरम् नृप । दृष्ट्वा च शोणितम् द्वारि बिलात् च अपि समुत्थितम् ॥

ārtasya atha bilā dvāri sthitaḥ saṃvatsaram nṛpa | dṛṣṭvā ca śoṇitam dvāri bilāt ca api samutthitam ||

शोक संविग्न हृदयो भृशम् व्याकुलित इन्द्रियः । अपिधाय बिल द्वारम् शैल शृङ्गेण तत् तदा ॥

śoka saṃvigna hṛdayo bhṛśam vyākulita indriyaḥ | apidhāya bila dvāram śaila śṛṅgeṇa tat tadā ||

तस्मात् देशात् अपाक्रम्य किष्किन्धाम् प्राविशम् पुनः । विषादात् इह माम् दृष्ट्वा पोउरैः मंत्रिभिर् एव च ॥

tasmāt deśāt apākramya kiṣkindhām prāviśam punaḥ | viṣādāt iha mām dṛṣṭvā pouraiḥ maṃtribhir eva ca ||

अभिषिक्तो न कामेन तन्मे क्षन्तुम् त्वम् अर्हसि । त्वम् एव राजा मानार्हः सदा च अहम् यथा पुरा ॥

abhiṣikto na kāmena tanme kṣantum tvam arhasi | tvam eva rājā mānārhaḥ sadā ca aham yathā purā ||

राजभावे नियोगः अयम् मम त्वत् विरहात् कृतः । स अमात्य पौर नगरम् स्थितम् निहत कण्टकम् ॥

rājabhāve niyogaḥ ayam mama tvat virahāt kṛtaḥ | sa amātya paura nagaram sthitam nihata kaṇṭakam ||

न्यास भूतम् इदम् राज्यम् तव निर्यातयामि अहम् । मा च रोषम् कृथाः सौम्य मम शत्रु निषूदन ॥

nyāsa bhūtam idam rājyam tava niryātayāmi aham | mā ca roṣam kṛthāḥ saumya mama śatru niṣūdana ||

याचे त्वाम् शिरसा राजन् मया बद्धो अयम् अंजलिः । बलात् अस्मिन् समागम्य मंत्रिभिः पुर वासिभिः ॥

yāce tvām śirasā rājan mayā baddho ayam aṃjaliḥ | balāt asmin samāgamya maṃtribhiḥ pura vāsibhiḥ ||

राजभावे नियुक्तो अहम् शून्य देश जिगीषया । स्निग्धम् एवम् ब्रुवाणम् माम् स विनिर्भर्त्स्य वानरः ॥

rājabhāve niyukto aham śūnya deśa jigīṣayā | snigdham evam bruvāṇam mām sa vinirbhartsya vānaraḥ ||

धिक् त्वाम् इति च माम् उक्त्वा बहु तत् तत् उवाच ह । प्रकृतीः च समानीय मंत्रिणः चैव सम्मतान् ॥

dhik tvām iti ca mām uktvā bahu tat tat uvāca ha | prakṛtīḥ ca samānīya maṃtriṇaḥ caiva sammatān ||

माम् आह सुहृदाम् मध्ये वाक्यम् परम गर्हितम् । विदितम् वो मया रात्रौ मायावी स महाअसुरः ॥

mām āha suhṛdām madhye vākyam parama garhitam | viditam vo mayā rātrau māyāvī sa mahāasuraḥ ||

माम् समाह्वयत क्रुद्धो युद्ध कांक्षी तदा पुरा । तस्य तद् भाषितम् श्रुत्वा निःसृतः अहम् नृपाअलयात् ॥

mām samāhvayata kruddho yuddha kāṃkṣī tadā purā | tasya tad bhāṣitam śrutvā niḥsṛtaḥ aham nṛpāalayāt ||

अनुयातः च माम् तूर्णम् अयम् भ्राता सुदारुणः । स तु दृष्ट्वा एव माम् रात्रौ स द्वितीयम् महाबलः ॥

anuyātaḥ ca mām tūrṇam ayam bhrātā sudāruṇaḥ | sa tu dṛṣṭvā eva mām rātrau sa dvitīyam mahābalaḥ ||

प्राद्रवत् भय संत्रस्तो वीक्ष्य आवाम् समुपागतौ । अभिद्रुतः तु वेगेन विवेश स महाबिलम् ॥

prādravat bhaya saṃtrasto vīkṣya āvām samupāgatau | abhidrutaḥ tu vegena viveśa sa mahābilam ||

तम् प्रविष्टम् विदित्वा तु सुघोरम् सुमहद् बिलम् । अयम् उक्तो अथ मे भ्राता मया तु क्रूर दर्शनः ॥

tam praviṣṭam viditvā tu sughoram sumahad bilam | ayam ukto atha me bhrātā mayā tu krūra darśanaḥ ||

अहत्वा न अस्ति मे शक्तिः प्रति गन्तुम् इतः पुरीम् । बिल द्वारि प्रतीक्ष त्वम् यावत् एनम् निहन्मि अहम् ॥

ahatvā na asti me śaktiḥ prati gantum itaḥ purīm | bila dvāri pratīkṣa tvam yāvat enam nihanmi aham ||

स्थितोऽयम् इति मत्वा अहम् प्रविष्टः तु दुरासदम् । तम् मे मार्गयतः तत्र गतः संवत्सरः तदा ॥

sthito'yam iti matvā aham praviṣṭaḥ tu durāsadam | tam me mārgayataḥ tatra gataḥ saṃvatsaraḥ tadā ||

स तु दृष्टो मया शत्रुः अनिर्वेदात् भयाअवहः । निहतः च मया सद्यः सः सर्वैः सह बन्धुभिः ॥

sa tu dṛṣṭo mayā śatruḥ anirvedāt bhayāavahaḥ | nihataḥ ca mayā sadyaḥ saḥ sarvaiḥ saha bandhubhiḥ ||

तस्य आस्यात् तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद् बिलम् । पूर्णम् आसीत् दुराक्रामम् स्वनतः तस्य भूतले ॥

tasya āsyāt tu pravṛttena rudhiraugheṇa tad bilam | pūrṇam āsīt durākrāmam svanataḥ tasya bhūtale ||

सूदयित्वा तु तम् शत्रुम् विक्रान्तम् तम् अहम् सुखम् । निष्क्रामम् न एव पश्यामि बिलस्य पिहितम् मुखम् ॥

sūdayitvā tu tam śatrum vikrāntam tam aham sukham | niṣkrāmam na eva paśyāmi bilasya pihitam mukham ||

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीव इति पुनः पुनः । यतः प्रतिवचो नास्ति ततः अहम् भृश दुःखितः ॥

vikrośamānasya tu me sugrīva iti punaḥ punaḥ | yataḥ prativaco nāsti tataḥ aham bhṛśa duḥkhitaḥ ||

पाद प्रहारैः तु मया बहुभिः परिपातितम् । ततः अहम् तेन निष्क्रम्य पथा पुरम् उपागतः ॥

pāda prahāraiḥ tu mayā bahubhiḥ paripātitam | tataḥ aham tena niṣkramya pathā puram upāgataḥ ||

तत्र अनेन अस्मि सम्रुद्धः राज्यम् मृगयत आत्मनः । सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृ सौहृदम् ॥

tatra anena asmi samruddhaḥ rājyam mṛgayata ātmanaḥ | sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛ sauhṛdam ||

एवम् उक्त्वा तु माम् तत्र वस्त्रेण एकेन वानरः । तदा निर्वासयामास वाली विगत साध्वसः ॥

evam uktvā tu mām tatra vastreṇa ekena vānaraḥ | tadā nirvāsayāmāsa vālī vigata sādhvasaḥ ||

तेन अहम् अपविद्धः च हृत दारः च राघव । तत् भयात् च महीम् सर्वान् क्रान्तवान् स वन अर्णवाम् ॥

tena aham apaviddhaḥ ca hṛta dāraḥ ca rāghava | tat bhayāt ca mahīm sarvān krāntavān sa vana arṇavām ||

ऋश्यमूकम् गिरि वरम् भार्या हरण दुःखितः । प्रविष्टो अस्मि दुराधर्षम् वालिनः कारणान्तरे ॥

ṛśyamūkam giri varam bhāryā haraṇa duḥkhitaḥ | praviṣṭo asmi durādharṣam vālinaḥ kāraṇāntare ||

एतत् ते सर्वम् आख्यातम् वैर अनुकथनम् महत् । अनागसा मया प्राप्तम् व्यसनम् पश्य राघव ॥

etat te sarvam ākhyātam vaira anukathanam mahat | anāgasā mayā prāptam vyasanam paśya rāghava ||

वालिनः च भयात् तस्य सर्वलोक भयापह । कर्तुम् अर्हसि मे वीर प्रसादम् तस्य निग्रहात् ॥

vālinaḥ ca bhayāt tasya sarvaloka bhayāpaha | kartum arhasi me vīra prasādam tasya nigrahāt ||

एवम् उक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्म संहितम् । वचनम् वक्तुम् आरेभे सुग्रीवम् प्रहसन् इव ॥

evam uktaḥ sa tejasvī dharmajño dharma saṃhitam | vacanam vaktum ārebhe sugrīvam prahasan iva ||

अमोघाः सूर्य संकाशा निशिता मे शरा इमे । तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुष अन्विताः ॥

amoghāḥ sūrya saṃkāśā niśitā me śarā ime | tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣa anvitāḥ ||

यावत् तम् न हि पश्येयम् तव भार्य अपहारिणम् । तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्र दूषकः ॥

yāvat tam na hi paśyeyam tava bhārya apahāriṇam | tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritra dūṣakaḥ ||

आत्म अनुमानात् पश्यामि मग्नः त्वाम् शोक सागरे । त्वाम् अहम् तारयिष्यामि बाढम् प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥

ātma anumānāt paśyāmi magnaḥ tvām śoka sāgare | tvām aham tārayiṣyāmi bāḍham prāpsyasi puṣkalam ||

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा हर्ष पौरुष वर्धनम् । सुग्रीवः परम प्रीतः सु महत् वाक्यम् अब्रवीत् ॥

tasya tat vacanam śrutvā harṣa pauruṣa vardhanam | sugrīvaḥ parama prītaḥ su mahat vākyam abravīt ||