Sarga 60

तपो बल हतान् ज्ञात्वा वासिष्ठान् स महोदयान् । ऋषि मध्ये महातेजा विह्वामित्रो अभ्यभाषत ॥

tapo bala hatān jñātvā vāsiṣṭhān sa mahodayān | ṛṣi madhye mahātejā vihvāmitro abhyabhāṣata ||

अयम् इक्ष्वाकु दायादः त्रिशंकुः इति विश्रुतः । धर्मिष्ठः च वदान्यः च माम् चैव शरणम् गतः ॥

ayam ikṣvāku dāyādaḥ triśaṃkuḥ iti viśrutaḥ | dharmiṣṭhaḥ ca vadānyaḥ ca mām caiva śaraṇam gataḥ ||

स्वेन अनेन शरीरेण देव लोक जिगीषया । यथा अयम् स्व शरीरेण देव लोकम् गमिष्यति ॥

svena anena śarīreṇa deva loka jigīṣayā | yathā ayam sva śarīreṇa deva lokam gamiṣyati ||

तथा प्रवर्त्यताम् यज्ञो भवद्भिः च मया सह । विश्वामित्र वचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ॥

tathā pravartyatām yajño bhavadbhiḥ ca mayā saha | viśvāmitra vacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ ||

ऊचुः समेताः सहसा धर्मज्ञा धर्म संहितम् । अयम् कुशिक दायादो मुनिः परम कोपनः ॥

ūcuḥ sametāḥ sahasā dharmajñā dharma saṃhitam | ayam kuśika dāyādo muniḥ parama kopanaḥ ||

यत् आह वचनम् सम्यक् एतत् कार्यम् न संशयः । अग्नि कल्पो हि भगवान् शापम् दास्यति रोषितः ॥

yat āha vacanam samyak etat kāryam na saṃśayaḥ | agni kalpo hi bhagavān śāpam dāsyati roṣitaḥ ||

तस्मात् प्रवर्त्यताम् यज्ञः स शरीरो यथा दिवम् । गच्छेत् इक्ष्वाकु दायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥

tasmāt pravartyatām yajñaḥ sa śarīro yathā divam | gacchet ikṣvāku dāyādo viśvāmitrasya tejasā ||

ततः प्रवर्त्यताम् यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत । एवम् उक्त्वा महर्षयः संजह्रुः ताः क्रियाः तदा ॥

tataḥ pravartyatām yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhata | evam uktvā maharṣayaḥ saṃjahruḥ tāḥ kriyāḥ tadā ||

याजकः च महातेजा विश्वामित्रो अभवत् क्रतौ । ऋत्विजः च आनुपूर्व्येण मंत्रवत् मंत्र कोविदाः ॥

yājakaḥ ca mahātejā viśvāmitro abhavat kratau | ṛtvijaḥ ca ānupūrvyeṇa maṃtravat maṃtra kovidāḥ ||

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथा कल्पम् यथा विधि । ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ॥

cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathā kalpam yathā vidhi | tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ ||

चकार आवाहनम् तत्र भाग अर्थम् सर्व देवताः । न अभ्यागमन् तदा भाग अर्थम् सर्व देवताः ॥

cakāra āvāhanam tatra bhāga artham sarva devatāḥ | na abhyāgaman tadā bhāga artham sarva devatāḥ ||

ततः कोप समाविष्टो विश्वमित्रो महामुनिः । स्रुवम् उद्यम्य स क्रोधः त्रिशंकुम् इदम् अब्रवीत् ॥

tataḥ kopa samāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ | sruvam udyamya sa krodhaḥ triśaṃkum idam abravīt ||

पश्य मे तपसो वीर्यम् स्व आर्जितस्य नर ईश्वर । एष त्वाम् स्व शरीरेण नयामि स्वर्गम् ओजसा ॥

paśya me tapaso vīryam sva ārjitasya nara īśvara | eṣa tvām sva śarīreṇa nayāmi svargam ojasā ||

दुष्प्रापम् स्व शरीरेण दिवम् गच्छ नर अधिप । स्वार्जितम् किंचित् अपि अस्ति मया हि तपसः फलम् ॥

duṣprāpam sva śarīreṇa divam gaccha nara adhipa | svārjitam kiṃcit api asti mayā hi tapasaḥ phalam ||

राजन् त्वम् तेजसा तस्य स शरीरो दिवम् व्रज । उक्त वाक्ये मुनौ तस्मिन् स शरीरो नर ईश्वरः ॥

rājan tvam tejasā tasya sa śarīro divam vraja | ukta vākye munau tasmin sa śarīro nara īśvaraḥ ||

दिवम् जगाम काकुत्स्थ मुनीनाम् पश्यताम् तदा । स्वर्ग लोकम् गतम् दृष्ट्वा त्रिशंकुम् पाक शासनः ॥

divam jagāma kākutstha munīnām paśyatām tadā | svarga lokam gatam dṛṣṭvā triśaṃkum pāka śāsanaḥ ||

सह सर्वैः सुर गणैः इदम् वचनम् अब्रवीत् । त्रिशंको गच्छ भूयः त्वम् न असि स्वर्ग कृत आलयः ॥

saha sarvaiḥ sura gaṇaiḥ idam vacanam abravīt | triśaṃko gaccha bhūyaḥ tvam na asi svarga kṛta ālayaḥ ||

गुरु शाप हतो मूढ पत भूमिम् अवाग् शिराः । एवम् उक्तो महेन्द्रेण त्रिशंकुः अपतत् पुनः ॥

guru śāpa hato mūḍha pata bhūmim avāg śirāḥ | evam ukto mahendreṇa triśaṃkuḥ apatat punaḥ ||

विक्रोशमानः त्राहि इति विश्वामित्रम् तपो धनम् । तत् श्रुत्वा वचनम् तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ॥

vikrośamānaḥ trāhi iti viśvāmitram tapo dhanam | tat śrutvā vacanam tasya krośamānasya kauśikaḥ ||

रोषम् आहारयत् तीव्रम् तिष्ठ तिष्ठ इति च अब्रवीत् । ऋषि मध्ये स तेजस्वी प्रजापतिः इव अपरः ॥

roṣam āhārayat tīvram tiṣṭha tiṣṭha iti ca abravīt | ṛṣi madhye sa tejasvī prajāpatiḥ iva aparaḥ ||

सृजन् दक्षिण मार्गस्थान् सप्त ऋषीन् अपरान् पुनः । नक्षत्र वंश परंपरम् असृजत् क्रोध मूर्छितः ॥

sṛjan dakṣiṇa mārgasthān sapta ṛṣīn aparān punaḥ | nakṣatra vaṃśa paraṃparam asṛjat krodha mūrchitaḥ ||

दक्षिणाम् दिशम् आस्थाय मुनि मध्ये महायशाः । सृष्ट्वा नक्षत्र वंशम् च क्रोधेन कलुषी कृतः ॥

dakṣiṇām diśam āsthāya muni madhye mahāyaśāḥ | sṛṣṭvā nakṣatra vaṃśam ca krodhena kaluṣī kṛtaḥ ||

अन्यम् इंद्रम् करिष्यामि लोको वा स्यात् अनिंद्रकः । दैवतानि अपि स क्रोधात् स्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥

anyam iṃdram kariṣyāmi loko vā syāt aniṃdrakaḥ | daivatāni api sa krodhāt sraṣṭum samupacakrame ||

ततः परम संभ्रान्ताः स ऋषि संघाः सुर असुराः । विश्वामित्रम् महात्मानम् ऊचुः स अनुनयम् वचः ॥

tataḥ parama saṃbhrāntāḥ sa ṛṣi saṃghāḥ sura asurāḥ | viśvāmitram mahātmānam ūcuḥ sa anunayam vacaḥ ||

अयम् राजा महाभाग गुरु शाप परिक्षतः । स शरीरो दिवम् यातुम् न अर्हति एव तपो धन ॥

ayam rājā mahābhāga guru śāpa parikṣataḥ | sa śarīro divam yātum na arhati eva tapo dhana ||

तेषाम् तत् वचनम् श्रुत्वा देवानाम् मुनि पुंगवः । अब्रवीत् सु महत् वाक्यम् कौशिकः सर्व देवताः ॥

teṣām tat vacanam śrutvā devānām muni puṃgavaḥ | abravīt su mahat vākyam kauśikaḥ sarva devatāḥ ||

स शरीरस्य भद्रम् वः त्रिहन्कोः अस्य भूपतेः । आरोहणम् प्रतिज्ञातम् न अनृतम् कर्तुम् उत्सहे ॥

sa śarīrasya bhadram vaḥ trihankoḥ asya bhūpateḥ | ārohaṇam pratijñātam na anṛtam kartum utsahe ||

स्वर्गो अस्तु स शरीरस्य त्रिशंकोः अस्य शाश्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाणि अथ ॥

svargo astu sa śarīrasya triśaṃkoḥ asya śāśvataḥ | nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇi atha ||

यावत् लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्ति एतानि सर्वशः । यत् कृतानि सुराः सर्वे तत् अनुज्ञातुम् अर्हथ ॥

yāvat lokā dhariṣyanti tiṣṭhanti etāni sarvaśaḥ | yat kṛtāni surāḥ sarve tat anujñātum arhatha ||

एवम् उक्ताः सुराः सर्वे प्रति ऊचुः मुनि पुंगवम् । एवम् भवतु भद्रम् ते तिष्ठन्तु एतानि सर्वशः ॥

evam uktāḥ surāḥ sarve prati ūcuḥ muni puṃgavam | evam bhavatu bhadram te tiṣṭhantu etāni sarvaśaḥ ||

गगने तानि अनेकानि वैश्वानर पथात् बहिः । नक्षत्राणि मुनि श्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ॥

gagane tāni anekāni vaiśvānara pathāt bahiḥ | nakṣatrāṇi muni śreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan ||

अवाग् शिराः त्रिशंकुः च तिष्ठतु अमर संनिभः । अनुयास्यन्ति च एतानि ज्योतीन्षि नृप सत्तमम् ॥

avāg śirāḥ triśaṃkuḥ ca tiṣṭhatu amara saṃnibhaḥ | anuyāsyanti ca etāni jyotīnṣi nṛpa sattamam ||

कृतार्थम् कीर्तिमन्तम् च स्वर्ग लोक गतम् यथा । विश्वामित्रः तु धर्मात्मा सर्व देवैः अभिष्टुतः ॥

kṛtārtham kīrtimantam ca svarga loka gatam yathā | viśvāmitraḥ tu dharmātmā sarva devaiḥ abhiṣṭutaḥ ||

ऋषि मध्ये महातेजा बाढम् इति आह देवताः । ततो देवा महात्मानो ऋषयः च तपो धनाः । जग्मुः यथा आगतम् सर्वे यज्ञस्य अन्ते नरोत्तम ॥

ṛṣi madhye mahātejā bāḍham iti āha devatāḥ | tato devā mahātmāno ṛṣayaḥ ca tapo dhanāḥ | jagmuḥ yathā āgatam sarve yajñasya ante narottama ||