Sarga 61

विश्वामित्रो महातेजाः प्रस्थितान् वीक्ष्य तान् ऋषीन् । अब्रवीत् नरशार्दूल सर्वान् तान् वन वासिनः ॥

viśvāmitro mahātejāḥ prasthitān vīkṣya tān ṛṣīn | abravīt naraśārdūla sarvān tān vana vāsinaḥ ||

महाविघ्नः प्रवृत्तो अयम् दक्षिणाम् आस्थितो दिशम् । दिशम् अन्याम् प्रपत्स्यामः तत्र तप्स्यामहे तपः ॥

mahāvighnaḥ pravṛtto ayam dakṣiṇām āsthito diśam | diśam anyām prapatsyāmaḥ tatra tapsyāmahe tapaḥ ||

पश्चिमायाम् विशालायाम् पुष्करेषु महात्मनः । सुखम् तपः चरिष्यामः परम् तत् हि तपो वनम् ॥

paścimāyām viśālāyām puṣkareṣu mahātmanaḥ | sukham tapaḥ cariṣyāmaḥ param tat hi tapo vanam ||

एवम् उक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः । तप उग्रम् दुराधर्षम् तेपे मूल फल अशनः ॥

evam uktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ | tapa ugram durādharṣam tepe mūla phala aśanaḥ ||

एतस्मिन् एव काले तु अयोध्या अधिपतिः महान् । अंबरीष इति ख्यातो यष्टुम् समुपचक्रमे ॥

etasmin eva kāle tu ayodhyā adhipatiḥ mahān | aṃbarīṣa iti khyāto yaṣṭum samupacakrame ||

तस्य वै यजमानस्य पशुम् इन्द्रो जहार ह । प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥

tasya vai yajamānasya paśum indro jahāra ha | praṇaṣṭe tu paśau vipro rājānam idam abravīt ||

पशुः अभ्याहृतः राजन् प्रणष्टः तव दुर्नयात् । अरक्षितारम् राजानम् घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥

paśuḥ abhyāhṛtaḥ rājan praṇaṣṭaḥ tava durnayāt | arakṣitāram rājānam ghnanti doṣā nareśvara ||

प्रायः चित्तम् महत् हि एतत् नरम् वा पुरुषर्षभ । आनयस्व पशुम् शीघ्रम् यावत् कर्म प्रवर्तते ॥

prāyaḥ cittam mahat hi etat naram vā puruṣarṣabha | ānayasva paśum śīghram yāvat karma pravartate ||

उपाध्याय वचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ । अन्वियेष महाबुद्धिः पशुम् गोभिः सहस्रशः ॥

upādhyāya vacaḥ śrutvā sa rājā puruṣarṣabha | anviyeṣa mahābuddhiḥ paśum gobhiḥ sahasraśaḥ ||

देशान् जनपदान् तान् तान् नगराणि वनानि च । आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥

deśān janapadān tān tān nagarāṇi vanāni ca | āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ ||

स पुत्र सहितम् तात स भार्यम् रघुनंदन । भृगुतुंगे समासीनम् ऋचीकम् संददर्श ह ॥

sa putra sahitam tāta sa bhāryam raghunaṃdana | bhṛgutuṃge samāsīnam ṛcīkam saṃdadarśa ha ||

तम् उवाच महातेजाः प्रणम्य अभिप्रसाद्य च । महर्षिम् तपसा दीप्तम् राजर्षिः अमित प्रभः ॥

tam uvāca mahātejāḥ praṇamya abhiprasādya ca | maharṣim tapasā dīptam rājarṣiḥ amita prabhaḥ ||

पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलम् ऋचीकम् तम् इदम् वचः । गवाम् शत सहस्रेण विक्रीणीषे सुतम् यदि ॥

pṛṣṭvā sarvatra kuśalam ṛcīkam tam idam vacaḥ | gavām śata sahasreṇa vikrīṇīṣe sutam yadi ||

पशोः अर्थे महाभाग कृत कृत्यो अस्मि भार्गव । सर्वे परिगता देशा यज्ञियम् न लभे पशुम् ॥

paśoḥ arthe mahābhāga kṛta kṛtyo asmi bhārgava | sarve parigatā deśā yajñiyam na labhe paśum ||

दातुम् अर्हसि मूल्येन सुतम् एकम् इतो मम । एवम् उक्तो महातेजा ऋचीकः तु अब्रवीत् वचः ॥

dātum arhasi mūlyena sutam ekam ito mama | evam ukto mahātejā ṛcīkaḥ tu abravīt vacaḥ ||

न अहम् ज्येष्ठम् नर श्रेष्ठ विक्रीणीयाम् कथंचन । ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषाम् माता महात्मनाम् ॥

na aham jyeṣṭham nara śreṣṭha vikrīṇīyām kathaṃcana | ṛcīkasya vacaḥ śrutvā teṣām mātā mahātmanām ||

उवाच नर शार्दूलम् अंबरीषम् इदम् वचः । अविक्रेयम् सुतम् ज्येष्ठम् भगवान् आह भार्गवः ॥

uvāca nara śārdūlam aṃbarīṣam idam vacaḥ | avikreyam sutam jyeṣṭham bhagavān āha bhārgavaḥ ||

मम अपि दयितम् विद्धि कनिष्ठम् शुनकम् प्रभो । तस्मात् कनीयसम् पुत्रम् न दास्ये तव पार्थिव ॥

mama api dayitam viddhi kaniṣṭham śunakam prabho | tasmāt kanīyasam putram na dāsye tava pārthiva ||

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः । मातॄणाम् च कनीयांसः तस्मात् रक्षे कनीयसम् ॥

prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ | mātṝṇām ca kanīyāṃsaḥ tasmāt rakṣe kanīyasam ||

उक्त वाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनि पत्न्याम् तथैव च । शुनःशेपः स्वयम् राम मध्यमो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

ukta vākye munau tasmin muni patnyām tathaiva ca | śunaḥśepaḥ svayam rāma madhyamo vākyam abravīt ||

पिता ज्येष्ठम् अविक्रेयम् माता च आह कनीयसम् । विक्रेतम् मध्यमम् मन्ये राजपुत्र नयस्व माम् ॥

pitā jyeṣṭham avikreyam mātā ca āha kanīyasam | vikretam madhyamam manye rājaputra nayasva mām ||

अथ राजा महाबाहो वाक्य अन्ते ब्रह्म वादिनः । हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभी रत्न राशिभिः ॥

atha rājā mahābāho vākya ante brahma vādinaḥ | hiraṇyasya suvarṇasya koṭibhī ratna rāśibhiḥ ||

गवाम् शत सहस्रेण शुनःशेपम् नरेश्वरः । गृहीत्वा परम प्रीतो जगाम रघुनंदन ॥

gavām śata sahasreṇa śunaḥśepam nareśvaraḥ | gṛhītvā parama prīto jagāma raghunaṃdana ||

अंबरीषः तु राजर्षी रथम् आरोप्य सत्वरः । शुनःशेपम् महातेजा जगाम आशु महायशाः ॥

aṃbarīṣaḥ tu rājarṣī ratham āropya satvaraḥ | śunaḥśepam mahātejā jagāma āśu mahāyaśāḥ ||