Ramayana · Sarga 3.9

Sarga 9

सर्गः 9

Sita's admonition to Rama on the evil of attachment to weapons, after he had given up the kingdom

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
9.1VR-3-9-1

सुतीक्ष्णेन अभ्यनुज्ञातम् प्रस्थितम् रघु नन्दनम् । हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥

sutīkṣṇena abhyanujñātam prasthitam raghu nandanam | hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāram idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुतीक्ष्णेनby Sutikshnaअभ्यनुज्ञातम्permittedप्रस्थितम्to leaveभर्तारम्husbandरघुनन्दनम्delight of the Raghusहृद्ययाheartilyस्निग्धयाaffectionatelyवाचाwith wordsइदम्theseअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Rama was leaving with the permission of Sutikshna, Sita spoke these warm, affectionate words to her husband:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुतीक्ष्ण की आज्ञा लेकर वन की ओर प्रस्थित हुए अपने स्वामी रघुकुलनन्दन श्रीराम से सीता ने स्नेहभरी मनोहर वाणी में इस प्रकार कहा-

Hinglish
9.2VR-3-9-2

अधर्मम् तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् । निवृत्तेन च शक्यो अयम् व्यसनात् कामजाद् इह ॥

adharmam tu susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān | nivṛttena ca śakyo ayam vyasanāt kāmajād iha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महान्greatअयं धर्मःthis righteous pathसुसूक्ष्मेणin a subtleविधिनाmeansप्राप्यतेis obtainedअयम्thisकामजात्born of desireव्यसनात्by addictionनिवृत्तेनby that which is avertedइहhereशक्यःnot possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis great path of dharma you are following now can be attained only through subtle means by one free from addiction born of passion.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आर्यपुत्र! यद्यपि आप महान् पुरुष हैं तथापि अत्यन्त सूक्ष्म विधि से विचार करने पर आप अधर्म को प्राप्त हो रहे हैं। जब कामजनित व्यसन से आप सर्वथा निवृत्त हैं, तब यहाँ इस अधर्म से भी बच सकते हैं

Hinglish
9.3VR-3-9-3

त्रीणि एव व्यसनानि अत्र कामजानि भवन्ति उत । मिथ्या वाक्यम् तु परमम् तस्मात् गुरुतरा उभौ ॥

trīṇi eva vyasanāni atra kāmajāni bhavanti uta | mithyā vākyam tu paramam tasmāt gurutarā ubhau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अत्रhere (in this context)कामजानिborn out of lustव्यसनानिvicesत्रीण्येवthree onlyउतindeedभवन्तिare thereमिथ्यावाक्यम्speaking untruthपरमकम्greatest of allपरदाराभिगमनम्have sexual relation with others' wives विना वैरम् without enmityरौद्रताviolent actsउभौbothतस्मात्thereforeगुरुतरौare of serious nature.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere are three kinds of vices born out of lust. First, speaking untruth, second, having sexual relation with others' wives and third, resorting to violence with no enmity. The later two vices are of serious nature.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस जगत् में काम से उत्पन्न होने वाले तीन ही व्यसन होते हैं। मिथ्याभाषण बहुत बड़ा व्यसन है, किंतु उससे भी भारी दो व्यसन और हैं-परस्त्रीगमन और बिना वैर के ही दूसरों के प्रति क्रूरतापूर्ण बर्ताव। रघुनन्दन! इनमें से मिथ्याभाषणरूप व्यसन तो न आप में कभी हुआ है और न आगे होगा ही

This Hindi translation covers verses 9.3–9.4 together.

Hinglish
9.4VR-3-9-4

पर दार अभिगमनम् विना वैरम् च रौद्रता । मिथ्या वाक्यम् न ते भूतम् न भविष्यति राघव ॥

para dāra abhigamanam vinā vairam ca raudratā | mithyā vākyam na te bhūtam na bhaviṣyati rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaमिथ्यावाक्यम्lieतेto youन भूतम्never practisedन भविष्यतिnor in futureधर्मनाशनम्destroying the characterपरेषाम्other'sस्त्रीणाम्womenअभिलषणम्such desireकुतःhow can it come to you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama you never spoke untruth in the past nor will you speak in future. How can there be any desire in you to destroy the virtue of others' wives ?

HinglishHindi is translated together with verse 9.3
9.5VR-3-9-5

कुतो अभिलषणम् स्त्रीणाम् परेषाम् धर्म नाशनम् । तव नास्ति मनुष्येन्द्र न च आभूत् ते कदाचन ॥

kuto abhilaṣaṇam strīṇām pareṣām dharma nāśanam | tava nāsti manuṣyendra na ca ābhūt te kadācana ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मनुष्येन्द्रO Indra among menतवto youएतत्nowनास्तिdoes not existतेto youकदाचनat any timeन अभूत् चdid not happen earlierरामRamaतथाlike thatमनस्यपिeven in your mindक्वचित्indeed at any timeन विद्यतेdoes not exist.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, lord among men, you hadn't it (lust for other women) in the past. You havn't it now. Never does it exist even in your mind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परस्त्रीविषयक अभिलाषा तो आपको हो ही कैसे सकती है? नरेन्द्र! धर्म का नाश करने वाली यह कुत्सित इच्छा न आपके मन में कभी हुई थी, न है और न भविष्य में कभी होने की सम्भावना ही है। राजकुमार श्रीराम! यह दोष तो आपके मन में भी कभी उदित नहीं हुआ है। (फिर वाणी और क्रिया में कैसे आ सकता है?) आप सदा ही अपनी धर्मपत्नी में अनुरक्त रहने वाले, धर्मनिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ तथा पिताकी आज्ञा का पालन करने वाले हैं। आपमें धर्म और सत्य दोनों की स्थिति है। आपमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है

This Hindi translation covers verses 9.5–9.7 together.

Hinglish
9.6VR-3-9-6

मनस्यपि तथा राम न च एतत् विद्यते क्वचित् । स्व दार निरतः च एव नित्यम् एव नृपात्मज ॥

manasyapi tathā rāma na ca etat vidyate kvacit | sva dāra nirataḥ ca eva nityam eva nṛpātmaja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजO princeत्वम्youनित्यमेवalwaysस्वदारनिरतःever attached to your wifeधर्मिष्ठःrighteousसत्यसन्धश्चadherent to truthपितुःfatherनिर्देशकारकःobedient.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO prince, you are always faithful to your wife. You are righteous, truthful and obedient to your father's orders.

HinglishHindi is translated together with verse 9.5
9.7VR-3-9-7

धर्मिष्टः सत्य सन्धः च पितुः निर्देश कारकः । त्वयि धर्मः च सत्यम् च त्वयि सर्वम् प्रतिष्टितम् ॥

dharmiṣṭaḥ satya sandhaḥ ca pituḥ nirdeśa kārakaḥ | tvayi dharmaḥ ca satyam ca tvayi sarvam pratiṣṭitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यसन्धtruthfulमहाभागreverendश्रीमन्powerful oneलक्ष्मणपूर्वजone born before Lakshmana (Rama)त्वयिin youधर्मश्चrighteousnessसत्यं चtruthत्वयिin youसर्वम्allप्रतिष्ठितम्are wellestablished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Rama, you are truthful, honourable, powerful. O elder brother of Lakshmana, in you is established truth and righteousness.

HinglishHindi is translated together with verse 9.5
9.8VR-3-9-8

तच्च सर्वम् महाबाहो शक्यम् वोढुम् जितेइन्द्रियैः । तव वश्य इन्द्रियत्वम् च जानामि शुभदर्शन ॥

tacca sarvam mahābāho śakyam voḍhum jiteindriyaiḥ | tava vaśya indriyatvam ca jānāmi śubhadarśana ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहोlongarmedतत्thatसर्वम्allजितेन्द्रियैःhaving conquered the sensesधर्तुम्to holdशक्यम्possibleशुभदर्शनpleasing to look atतव वश्येन्द्रियत्वम्your ability to control the sensesजानामिI know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO longarmed one, to contain all this is only possible for those who have conquered the senses. O handsome one, I know your ability to control the senses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबाहो! जो लोग जितेन्द्रिय हैं, वे सदा सत्य और धर्म को पूर्णरूप से धारण कर सकते हैं। शुभदर्शी महापुरुष! आपकी जितेन्द्रियता को मैं अच्छी तरह जानती हूँ (इसीलिये मुझे विश्वास है कि आप में पूर्वोक्त दोनों दोष कदापि नहीं रह सकते)

Hinglish
9.9VR-3-9-9

तृतीयम् यद् इदम् रौद्रम् पर प्राण अभिहिंसनम् । निर्वैरम् क्रियते मोहात् तत् च ते समुपस्थितम् ॥

tṛtīyam yad idam raudram para prāṇa abhihiṃsanam | nirvairam kriyate mohāt tat ca te samupasthitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निर्वैरम्without enmityयत्as suchइदम्thisरौद्रम्wrathपरप्राणाभिहिंसनम्showing violence on other beingsमोहात्out of delusionक्रियतेis carried outतत्thatतृतीयम्thirdतेyouसमुपस्थितम्befallen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset(But) you are a victim to the third (vice born of lust) i.e. showing violence without cause for enmity

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘परंतु दूसरों के प्राणों की हिंसारूप जो यह तीसरा भयंकर दोष है, उसे लोग मोहवश बिना वैर-विरोध के भी किया करते हैं। वही दोष आपके सामने भी उपस्थित है

Hinglish
9.10VR-3-9-10

प्रतिज्ञातः त्वया वीर दण्डकारण्य वासिनाम् । ऋषीणाम् रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥

pratijñātaḥ tvayā vīra daṇḍakāraṇya vāsinām | ṛṣīṇām rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO valiant oneदण्डकारण्यवासिनाम्those residing in Dandaka forestऋषीणाम्of sagesरक्षणार्थायto protect themसंयतिin battleरक्षसाम्with demonsवधःkillingत्वयाby youप्रतिज्ञात:is promised.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO valiant one, you have promised to kill the demons in the battle, in order to protect the sages residing in the Dandaka forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! आपने दण्डकारण्यनिवासी ऋषियों की रक्षा के लिये युद्ध में राक्षसों का वध करने की प्रतिज्ञा की है

Hinglish
9.11VR-3-9-11

एतन् निमित्तम् च वनम् दण्डका इति विश्रुतम् । प्रस्थितः त्वम् सह भ्रात्रा धृत बाण शराअसनः ॥

etan nimittam ca vanam daṇḍakā iti viśrutam | prasthitaḥ tvam saha bhrātrā dhṛta bāṇa śarāasanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एतन्निमित्तम्for this reasonत्वम्youधृतबाणशरासनःwielding bow and arrowsभ्रात्रा सहwith brotherदण्डकाःDandaka forestइतिby nameविश्रुतम्wellknownवनम्forestप्रस्थितःentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is only on account of this that you entered the wellknown Dandaka forest with your brother wielding bow and arrows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसी के लिये आप भाई के साथ धनुष-बाण लेकर दण्डकारण्य के नाम से विख्यात वन की ओर प्रस्थित हुए हैं

Hinglish
9.12VR-3-9-12

ततः त्वाम् प्रस्थितम् दृष्ट्वा मम चिन्त आकुलम् मनः । त्वत् वृत्तम् चिन्तयन्त्या वै भवेत् निःश्रेयसम् हितम् ॥

tataḥ tvām prasthitam dṛṣṭvā mama cinta ākulam manaḥ | tvat vṛttam cintayantyā vai bhavet niḥśreyasam hitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereforeप्रस्थितम्presentत्वाम्youदृष्ट्वाseeingममto meमनःmindचिन्ताकुलम्is worriedत्वद्वृत्तम्your standचिन्तयन्त्याःwhile I reflectहितम्salutaryनिश्रेयसम्final benefitभवेत् वैit is wished.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI am, therefore, worried in my mind when I see you here and think of your wellbeing. I wish your ultimate good. [The next two lines appear, more or less, a repetition. So omitted : Editor]

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः आपको इस घोर कर्म के लिये प्रस्थित हुआ देख मेरा चित्त चिन्ता से व्याकुल हो उठा है। आपके प्रतिज्ञा-पालनरूप व्रतका विचार करके मैं सदा यही सोचती रहती हूँ कि कैसे आपका कल्याण हो?

Hinglish
9.13VR-3-9-13

न हि मे रोचते वीरः गमनम् दण्डकान् प्रति । कारणम् तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयताम् मम ॥

na hi me rocate vīraḥ gamanam daṇḍakān prati | kāraṇam tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatām mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरO brave Ramaदण्डकान् प्रतिto Dandakaranyamगमनम्goingमेto meन रोचतेnot to my likingतत्रthereकारणम्reasonवक्ष्यामिI shall tellमम वदन्त्याःmy saying soश्रूयताम्please listen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO brave Rama, I do not like your going to Dandaka forest. I shall tell you the reason. Do listen.

This translation covers verses 9.13–9.14 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर! मुझे इस समय आपका दण्डकारण्य में जाना अच्छा नहीं लगता है। इसका क्या कारण है—यह बता रही हूँ; आप मेरे मुँह से सुनिये

Hinglish
9.14VR-3-9-14

त्वम् हि बाण धनुष्पाणिः भ्रात्रा सह वनम् गतः । दृष्ट्वा वन चरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शर व्ययम् ॥

tvam hi bāṇa dhanuṣpāṇiḥ bhrātrā saha vanam gataḥ | dṛṣṭvā vana carān sarvān kaccit kuryāḥ śara vyayam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप हाथ में धनुष-बाण लेकर अपने भाइ के साथ वन में आये हैं। सम्भव है, समस्त वनचारी राक्षसों को देखकर कदाचित् आप उनके प्रति अपने बाणों का प्रयोग कर बैठें

HinglishWord meanings are shown with verse 9.13English is translated together with verse 9.13
9.15VR-3-9-15

क्षत्रियाणाम् इह धनुर् हुताशस्य इन्धनानि च । समीपतः स्थितम् तेजो बलम् उच्छ्रयते भृशम् ॥

kṣatriyāṇām iha dhanur hutāśasya indhanāni ca | samīpataḥ sthitam tejo balam ucchrayate bhṛśam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बाणधनुष्पाणिःholding bow and arrowsत्वम्youभ्रात्रा सहwith your brotherवनम्to the forestगतःyou are goneसर्वान्allवनचरान्forestrangers दृष्ट्वा seeingशरव्ययम्release of arrowsकच्चित् कुर्यात्you may resort to.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOf course, you will go to the forest with your brother, holding the bow and arrows. Release the arrows when you see the forestrangers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे आग के समीप रखे हुए ईंधन उसके तेजरूप बल को अत्यन्त उद्दीप्त कर देते हैं, उसी प्रकार जहाँ क्षत्रियों के पास धनुष हो तो वह उनके बल और प्रताप को उद्बोधित कर देता है

Hinglish
9.16VR-3-9-16

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्य वाक् शुचिः । कस्मिन् चित् अभवत् पुण्ये वने रत मृग द्विजे ॥

purā kila mahābāho tapasvī satya vāk śuciḥ | kasmin cit abhavat puṇye vane rata mṛga dvije ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षत्रियाणाम्for Kshatriyasसमीपतःnearbyस्थितम्availableधनुःbowहुताशस्यfor a fireइन्धनानि चis fuel alsoभृशम्surelyतेजःlustreबलम्strengthउच्छ्रयतेincreases.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA bow in the hand of a kshatriya is like fuel to fire. It surely swells his strength and his brilliance.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबाहो! पूर्वकाल की बात है, किसी पवित्र वन में, जहाँ मृग और पक्षी बड़े आनन्द से रहते थे, एक सत्यवादी एवं पवित्र तपस्वी निवास करते थे

Hinglish
9.17VR-3-9-17

तस्य एव तपसो विघ्नम् कर्तुम् इन्द्रः शचीपतिः । खड्ग पाणिः अथ आगच्छत् आश्रमम् भट रूप धृक् ॥

tasya eva tapaso vighnam kartum indraḥ śacīpatiḥ | khaḍga pāṇiḥ atha āgacchat āśramam bhaṭa rūpa dhṛk ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहोmightyarmedपुराin the pastपुण्येin a sacredरतमृगद्विजेwhere animals and birds roamedकस्मिंश्चित्someवनेin a forestसत्यवाक्one who speaks the truthशुचिःpureतपस्स्वीasceticअभवत् किलlived.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO mightyarmed one, there dwelt in the past an ascetic, noble and truthful in a sacred forest where animals and birds lived merrily together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन्हीं की तपस्या में विघ्न डालने के लिये शचीपति इन्द्र किसी योद्धा का रूप धारण करके हाथ में तलवार लिये एक दिन उनके आश्रम पर आये

Hinglish
9.18VR-3-9-18

तस्मिन् तत् आश्रम पदे निहितः खड्ग उत्तमः । स न्यास विधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥

tasmin tat āśrama pade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ | sa nyāsa vidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenशचीपतिःhusband of Sachiइन्द्रःIndraतस्यैवhis onlyतपसःpenanceविघ्नम्obstructionकर्तुम्to doभटरूपधृत्in the guise of an attendantखङ्गपाणिःsword in handआश्रमम्to the hermitageआगच्छत्came.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOnce Indra, husband of Sachi, came to his hermitage in the guise of an attendant, sword in hand, in order to hinder his penance.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन्होंने मुनि के आश्रम में अपना उत्तम खड्ग रख दिया। पवित्र तपस्या में लगे हुए मुनि को धरोहर के रूप में वह खड्ग दे दिया

Hinglish
9.19VR-3-9-19

स तत् शस्त्रम् अनुप्राप्य न्यास रक्षण तत्परः । वने तु विचरति एव रक्षन् प्रत्ययम् आत्मनः ॥

sa tat śastram anuprāpya nyāsa rakṣaṇa tatparaḥ | vane tu vicarati eva rakṣan pratyayam ātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenतस्मिन्in thatआश्रमपदेat the hermitageपुण्येholyतपसिin penanceतिष्ठतःpractisingनिशितःa sharpउत्तमःbestसः खङ्ग:that swordन्यासविधिनाas a trustदत्तःwas deposited.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen while the sage was practising penance at the hermitage, he gave him that excellent sword to be kept in trust.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस शस्त्र को पाकर मुनि उस धरोहर की रक्षा में लग गये। वे अपने विश्वास की रक्षा के लिये वन में विचरते समय भी उसे साथ रखते थे

Hinglish
9.20VR-3-9-20

यत्र गच्छति उपादातुम् मूलानि च फलानि च । न विना याति तम् खड्गम् न्यास रक्षण तत्परः ॥

yatra gacchati upādātum mūlāni ca phalāni ca | na vinā yāti tam khaḍgam nyāsa rakṣaṇa tatparaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः तुthat sageतत्thatशस्त्रम्weaponअनुप्राप्यhaving receivedआत्मनःhis ownप्रत्ययम्trustरक्षन्while keepingन्यासरक्षणतत्परःalways attentive in protecting that depositवनेin the forestविचरत्येवwent wandering.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving received the weapon as a trust, the sage went wandering in the forest, always attentive in safeguarding the weapon.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धरोहर की रक्षा में तत्पर रहने वाले वे मुनि फलमूल लाने के लिये जहाँ-कहीं भी जाते, उस खड्ग को साथ लिये बिना नहीं जाते थे

Hinglish
9.21VR-3-9-21

नित्यम् शस्त्रम् परिवहन् क्रमेण स तपोधनः । चकार रौद्रीम् स्वाम् बुद्धिम् त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥

nityam śastram parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ | cakāra raudrīm svām buddhim tyaktvā tapasi niścayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
न्यासरक्षणतत्परःever alert in protecting the trustमूलानि चrootsफलानि चand fruitsयत्रwhereverगच्छतिhe goesतं खङ्गं विनाwithout that swordन यातिdoes not go
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetVigilant about protecting the sword deposited with him, the sage never moved without it even when he went gathering roots and fruits.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तप ही जिनका धन था, उन मुनि ने प्रतिदिन शस्त्र ढोते रहने के कारण क्रमशः तपस्या का निश्चय छोड़कर अपनी बुद्धि को क्रूरतापूर्ण बना लिया

Hinglish
9.22VR-3-9-22

ततः स रौद्र अभिरतः प्रमत्तो अधर्म कर्षितः । तस्य शस्त्रस्य संवासात् जगाम नरकम् मुनिः ॥

tataḥ sa raudra abhirataḥ pramatto adharma karṣitaḥ | tasya śastrasya saṃvāsāt jagāma narakam muniḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नित्यम्alwaysशस्त्रम्weaponपरिवहन्while carryingसः तपोधनःthat sageतपसिin penanceनिश्चयम्his resolveत्यक्त्वाafter giving upक्रमेणgraduallyस्वाम्hisबुद्धिंintellectरौद्रीम्fierceचकारdeveloped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile the sage moved about holding the weapon, he gave up the practice of penance gradually and developed a violent mindset.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फिर तो अधर्म ने उन्हें आकृष्ट कर लिया। वे मुनि प्रमादवश रौद्र-कर्म में तत्पर हो गये और उस शस्त्र के सहवास से उन्हें नरक में जाना पड़ा

Hinglish
9.23VR-3-9-23

एवम् एतत् पुरा वृत्तम् शस्त्र संयोग कारणम् । अग्नि संयोगवत् हेतुः शस्त्र संयोग उच्यते ॥

evam etat purā vṛttam śastra saṃyoga kāraṇam | agni saṃyogavat hetuḥ śastra saṃyoga ucyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenतस्यof thatशस्त्रस्य संवासात्in association with the weaponरौद्रेin a violent moodअभिरतःalways involvedसःthatमुनिःsageप्रमत्तःin excitement अधर्मकर्शितः dragged in unrighteous waysनरकम्to hellजगामwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBy association with the sword, he developed a violent attitude. And in that habitual state of excitement he was dragged into unrighteous ways which (ultimately) took him to hell.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार शस्त्र का संयोग होने के कारण पूर्वकाल में उन तपस्वी मुनि को ऐसी दुर्दशा भोगनी पड़ी जैसे आग का संयोग ईंधनों को जलाने का कारण होता है, उसी प्रकार शस्त्रों का संयोग शस्त्रधारी के – हृदय में विकार का उत्पादक कहा गया है

Hinglish
9.24VR-3-9-24

स्नेहात् च बहुमानात् च स्मारये त्वाम् न शिक्षये । न कथंचन सा कार्या गृहीत धनुषा त्वया ॥

snehāt ca bahumānāt ca smāraye tvām na śikṣaye | na kathaṃcana sā kāryā gṛhīta dhanuṣā tvayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुराin the pastएतत्thatशस्त्रसंयोगकारणम्owing to contact with the weaponवृत्तम्this happenedशस्त्र संयोगःassociation with the weaponअग्निसम्योगवत्like contact with fire हेतुः becomes a causeउच्यतेit is saidस्नेहाच्चout of loveबहुमानाच्चout of great respectत्वाम्to youस्मारयेI am remindingन शिक्षयेI am not instructing you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetContact with the weapon has led to this in the past. Like contact with fire, it leads man to destruction. I say this out of my love and reverence for you as a reminder and not as an instruction.

This translation covers verses 9.24–9.25 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे मन में आपके प्रति जो स्नेह और विशेष आदर है, उसके कारण मैं आपको उस प्राचीन घटना की याद दिलाती हूँ तथा यह शिक्षा भी देती हूँ कि आपको धनुष लेकर किसी तरह बिना वैर के ही दण्डकारण्यवासी राक्षसों के वध का विचार नहीं करना चाहिये। वीरवर ! बिना अपराध के ही किसी को मारना संसार के लोग अच्छा नहीं समझेंगे

This Hindi translation covers verses 9.24–9.25 together.

Hinglish
9.25VR-3-9-25

बुद्धिः वैरम् विना हन्तुम् राक्षसान् दण्डक आश्रितान् । अपराधम् विना हन्तुम् लोको वीर न कामये ॥

buddhiḥ vairam vinā hantum rākṣasān daṇḍaka āśritān | aparādham vinā hantum loko vīra na kāmaye ||

HinglishWord meanings are shown with verse 9.24English is translated together with verse 9.24Hindi is translated together with verse 9.24
9.26VR-3-9-26

क्षत्रियाणाम् तु वीराणाम् वनेषु नियतात्मनाम् । धनुषा कार्यम् एतावत् आर्तानाम् अभिरक्षणम् ॥

kṣatriyāṇām tu vīrāṇām vaneṣu niyatātmanām | dhanuṣā kāryam etāvat ārtānām abhirakṣaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गृहीतधनुषाby one holding a bowत्वयाby youवैरं विनाwithout animosityदण्डकाश्रितान्those taking shelter in Dandakaराक्षसान्demonsहन्तुम्to killसा बुद्धि:that thinkingकथञ्चनon any accountन कार्याshould not be doneअपराधं विनाwithout any offenceलोकान्the peopleहन्तुम्to killन कामयेnot desirable.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile holding a bow, you should not have the intention to kill demons residing in Dandaka with no animosity against you. O valiant one I do not desire that any one should be killed without incurring any offence.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने मन और इन्द्रियों को वश में रखने वाले क्षत्रिय वीरों के लिये वन में धनुष धारण करने का इतना ही प्रयोजन है कि वे संकट में पड़े हुए प्राणियों की रक्षा करें

Hinglish
9.27VR-3-9-27

क्व च शस्त्रम् क्व च वनम् क्व च क्षात्रम् तपः क्व च । व्याविद्धम् इदम् अस्माभिः देश धर्मः तु पूज्यताम् ॥

kva ca śastram kva ca vanam kva ca kṣātram tapaḥ kva ca | vyāviddham idam asmābhiḥ deśa dharmaḥ tu pūjyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेषुin the forestsनिरतात्मनाम्those practising selfcontrolवीराणाम्for warriorsक्षत्रियाणाम्for kshatriyasआर्तानाम्of the panickedअभिरक्षणम्protectionएतावत्this muchधनुषाwith a bowकार्यम्duty.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIt is the duty of a kshatriya, a warrior to protect with his bow those who practise selfcontrol (penance) in the forest in a state of panic.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कहाँ शस्त्र-धारण और कहाँ वनवास! कहाँ क्षत्रिय का हिंसामय कठोर कर्म और कहाँ सब प्राणियों पर दया करना रूप तप—ये परस्पर विरुद्ध जान पड़ते हैं। अतः हमलोगों को देशधर्म का ही आदर करना चाहिये (इस समय हम तपोवन रूप देश में निवास करते हैं, अतः यहाँ के अहिंसामय धर्म का पालन करना ही हमारा कर्तव्य है)

Hinglish
9.28VR-3-9-28

तदार्य कलुषा बुद्धिः जायते शस्त्र सेवनात् । पुनर् गत्वात् तत् अयोध्यायाम् क्षत्र धर्मम् चरिष्यसि ॥

tadārya kaluṣā buddhiḥ jāyate śastra sevanāt | punar gatvāt tat ayodhyāyām kṣatra dharmam cariṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्वच शस्त्रंwhere is a weaponक्व च वनंand where is a forestक्व च क्षात्रंwhere is the duty of a kshatriyaतपः क्वचand where is penanceअस्माभिby usइदंthisव्याविद्धम्is encroachedदेशधर्मस्तुlaw of the locality पूज्यताम् may be honoured.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhere is the question of wielding a weapon and living in the forest, where is the life of a kshatriya and the life of penance? For us, this is an encroachment. Let the law of the land be honoured.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘केवल शस्त्रका सेवन करने से मनुष्य की बुद्धि कृपण पुरुषों के समान कलुषित हो जाती है; अतः आप अयोध्या में चलने पर ही पुनः क्षात्रधर्म का अनुष्ठान कीजियेगा

Hinglish
9.29VR-3-9-29

अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोः मम । यदि राज्यम् हि संन्यस्य भवेत् त्वम् निरतो मुनिः ॥

akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrū śvaśurayoḥ mama | yadi rājyam hi saṃnyasya bhavet tvam nirato muniḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आर्यLord तत् thusशस्त्रसेवनात्serving the weapons बुद्धि: mindकलुषाimpureजायतेwill beपुनःagainगत्वाafter going toअयोध्यायाम्to Ayodhyaक्षत्रधर्मम्duty of a Kshatriyaचरिष्यसिyou can practise.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLord, when we handle the weapon, the mind gets vitiated. (Only) after returning to Ayodhya can you perform the duty of a kshatriya.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राज्य त्यागकर वन में आ जाने पर यदि आप मुनिवृत्ति से ही रहें तो इससे मेरी सास और श्वशुर को अक्षय प्रसन्नता होगी

Hinglish
9.30VR-3-9-30

धर्मात् अर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्वम् धर्म सारम् इदम् जगत् ॥

dharmāt arthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham | dharmeṇa labhate sarvam dharma sāram idam jagat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youराज्यम्kingdomपरित्यज्यhaving given upनिरतःpermanentमुनिःan asceticभवेःyouयदिifममto meश्वश्रूश्वशुरयोःto motherinlaw and fatherinlawअक्षयाunlimitedप्रीतिःjoyभवेत्will be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou would have been on unlimited source of joy to my fatherinlaw and motherinlaw had you permanently renounced the kingdom for the life of an ascetic.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्म से अर्थ प्राप्त होता है, धर्म से सुख का उदय होता है और धर्म से ही मनुष्य सब कुछ पा लेता है। इस संसार में धर्म ही सार है

Hinglish
9.31VR-3-9-31

आत्मानम् नियमैः तैः तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः । प्राप्यते निपुणैः धर्मो न सुखात् लभते सुखम् ॥

ātmānam niyamaiḥ taiḥ taiḥ karṣayitvā prayatnataḥ | prāpyate nipuṇaiḥ dharmo na sukhāt labhate sukham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मात्from righteous dutyअर्थःwealthप्रभवतिwill ariseधर्मात्from righteousnessसुखम्happinessप्रभवतेwill resultधर्मेणby righteous waysसर्वम्everythingलभतेis attainedइदं जगत्this worldधर्मसारम्the essence is dharma.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRighteousness brings wealth. Wealth brings happiness. Righteousness brings everything. In fact, the essence of the world is righteousness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘चतुर मनुष्य भिन्न-भिन्न वानप्रस्थोचित नियमों के द्वारा अपने शरीर को क्षीण करके यत्नपूर्वक धर्म का सम्पादन करते हैं; क्योंकि सुखदायक साधन से सुख के हेतुभूत धर्म की प्राप्ति नहीं होती है

Hinglish
9.32VR-3-9-32

नित्यम् शुचि मतिः सौम्य चर धर्मम् तपो वने । सर्वम् हि विदितम् तुभ्यम् त्रैलोक्यम् अपि तत्त्वतः ॥

nityam śuci matiḥ saumya cara dharmam tapo vane | sarvam hi viditam tubhyam trailokyam api tattvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निपुणैःby wisemenआत्मानम्themselvesतैस्तै:by their various meansनियमैःby their disciplineप्रयत्नतःwith effortकर्शयित्वाafter crushingधर्मःrighteousnessप्राप्यतेis attainedसुखात्from happinessसुखम्joyन लभ्यतेwill not be attained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe wise earn dharma through getting their bodies emaciated by carefully adopting different means of discipline (selftorture). Happiness does not beget happiness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सौम्य ! प्रतिदिन शुद्धचित्त होकर तपोवन में धर्म का अनुष्ठान कीजिये। त्रिलोकी में जो कुछ भी है, आपको तो वह सब कुछ यथार्थ रूप से विदित ही है

Hinglish
9.33VR-3-9-33

स्त्री चापलात् एतत् उदाहृतम् मेधर्मम् च वक्तुम् तव कः समर्थः । विचार्य बुद्ध्या तु सह अनुजेनयत् रोचते तत् कुरु म अचिरेण ॥

strī cāpalāt etat udāhṛtam medharmam ca vaktum tava kaḥ samarthaḥ | vicārya buddhyā tu saha anujenayat rocate tat kuru ma acireṇa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौम्यO gentle oneनित्यम्alwaysशुचिमतिःwith a pure mind (free from thoughts of punishing the innocent)तपोवनेin this forest of asceticsधर्मम्dharmaचरfollowत्रैलोक्यम्three worldsसर्वम् अपिall put togetherतुभ्यम्to youतत्त्वतःin true spiritविदितं हिis known indeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO gentle one you may move in this forest of ascetics with a pure mind. The true meaning behind everything in these three worlds is known to you, indeed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने नारीजाति की स्वाभाविक चपलता के कारण ही आपकी सेवा में ये बातें निवेदन कर दी हैं। वास्तव में आपको धर्म का उपदेश करने में कौन समर्थ है? आप इस विषय में अपने छोटे भाई के साथ बुद्धिपूर्वक विचार कर लें फिर आपको जो ठीक ऊंचे, उसे ही शीघ्रतापूर्वक करें’

Hinglish