इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.10

Sarga 10

सर्गः 10

Rama's tells Sita that protection of sages is his supreme righteous duty

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
10.1VR-3-10-1

वाक्यम् एतत् तु वैदेह्या व्याहृतम् भर्तृ भक्त्या । श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाच जानकीम् ॥

vākyam etat tu vaidehyā vyāhṛtam bhartṛ bhaktyā | śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvāca jānakīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भर्तृभक्तयाout of devotion to her husbandवैदेह्याby Sitaव्याहृतम्spokenएतत्thisवाक्यम्wordश्रुत्वाon hearingधर्मेin righteousnessस्थितःsteadfastरामःRamaअथthereafterमैथिलीम्to Sitaप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard these words spoken by Sita who was devoted to her husband, replied Rama who was firm in righteousness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने स्वामी के प्रति भक्ति रखने वाली विदेहकुमारी सीता की कही हुई यह बात सुनकर सदा धर्म में स्थित रहने वाले श्रीरामचन्द्रजी ने जानकी को इस प्रकार उत्तर दिया

Hinglish
10.2VR-3-10-2

हितम् उक्तम् त्वया देवि स्निग्धया सदृशम् वचः । कुलम् व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनक आत्मजे ॥

hitam uktam tvayā devi snigdhayā sadṛśam vacaḥ | kulam vyapadiśantyā ca dharmajñe janaka ātmaje ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविO Deviधर्मज्ञेO one who knows righteousness जनकात्मजे O daughter of Janakaकुलम्raceव्यपदिशन्त्याby admonishingस्निग्धयाaffectionatelyत्वयाby youहितम्goodसदृशम्suitableवचःwordsउक्तम्is stated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO daughter of Janaka, you are conversant with dharma. Whatever you have admonished out of affection for me is befitting your race.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! धर्म को जानने वाली जनककिशोरी! तुम्हारा मेरे ऊपर स्नेह है, इसलिये तुमने मेरे हित की बात कही है। क्षत्रियों के कुलधर्म का उपदेश करती हुई तुमने जो कुछ कहा है, वह तुम्हारे ही योग्य है

Hinglish
10.3VR-3-10-3

किम् नु वक्ष्यामि अहम् देवि त्वया एव उक्तम् इदम् वचः । क्षत्रियैः धार्यते चापो न आर्त शब्दो भवेद् इति ॥

kim nu vakṣyāmi aham devi tvayā eva uktam idam vacaḥ | kṣatriyaiḥ dhāryate cāpo na ārta śabdo bhaved iti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविO Deviअहम्Iकिन्तुbutवक्ष्यामिI speakआर्तशब्दःcry of distress न भवेदिति not to ariseक्षत्रियैःby kshatriyasचापःbowधार्यतेis heldइदम्this wayवचःdeclarationत्वयैवby yourselfउक्तम्is spoken.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBut permit me, Devi, you have already stated, when a kshatriya holds a bow there will be no cry of distress. (it means you approve of my holding a bow)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! मैं तुम्हें क्या उत्तर दूँ, तुमने ही पहले यह बात कही है कि क्षत्रिय लोग इसलिये धनुष धारण करते हैं कि किसी को दुःखी होकर हाहाकार न करना पड़े (यदि कोई दुःख या संकटमें पड़ा हो तो उसकी रक्षा की जाय)

Hinglish
10.4VR-3-10-4

ते च आर्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशित व्रताः । माम् सीते स्वयम् आगम्य शरण्याः शरणम् गताः ॥

te ca ārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśita vratāḥ | mām sīte svayam āgamya śaraṇyāḥ śaraṇam gatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीतेSitaसंशितव्रता:practising rigorous austeritiesशरण्याworthy of giving refugeदण्डकारण्येin Dandaka forestते मुनयःthose sagesआर्ताःin distressस्वयम्personallyआगम्यafter coming to meमाम्myselfशरणं गताःsought refuge.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita, the sages who perform rigorous penance in Dandaka forest came to me personally, seeking shelter although they can be their own protection.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीते! दण्डकारण्य में रहकर कठोर व्रत का पालन करने वाले वे मुनि बहुत दुःखी हैं, इसीलिये मुझे शरणागतवत्सल जानकर वे स्वयं मेरे पास आये और शरणागत हुए

Hinglish
10.5VR-3-10-5

वसन्तः काल कालेषु वने मूल फल अशनाः । न लभन्ते सुखम् भीरु राक्षसैः क्रूर कर्मभिः ॥

vasantaḥ kāla kāleṣu vane mūla phala aśanāḥ | na labhante sukham bhīru rākṣasaiḥ krūra karmabhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मूलफलाशनाःliving on roots and fruitsधर्मनिरताःengaged in righteous activition वने in the forestवसन्तःresidingक्रूरकर्मभिःby cruel activitiesराक्षसैःby demonsभीताःare afraidसुखम्happinessन लभन्तेdo not get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe sages living in the forest, eating roots and fruits and ever engaged in righteous activities are afraid of the depredations of the demons, with their happiness gone.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भीरु ! सदा ही वन में रहकर फल-मूल का आहार करने वाले वे मुनि इन क्रूरकर्मा राक्षसों के कारण कभी सुख नहीं पाते हैं। मनुष्यों के मांस से जीवननिर्वाह करने वाले ये भयानक राक्षस उन्हें मारकर खा जाते हैं

Hinglish
10.6VR-3-10-6

भक्ष्यन्ते राक्षसैः भीमैः नर मांसोपजीविभिः । ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्य वासिनः ॥

bhakṣyante rākṣasaiḥ bhīmaiḥ nara māṃsopajīvibhiḥ | te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇya vāsinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काले कालेat all timesविविधैःby differentनियमैःtraditionsनिरताःtotally involvedवनेin the forestनरमांसोपजीविभिःliving on human flesh (as cannibals)भीमैःby dreadfulराक्षसैःdemonsभक्ष्यन्तेare eaten.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe sages engrossed in various austerities in the forest have been victims to the dreadful demons living on human flesh.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन राक्षसों के ग्रास बने हुए वे दण्डकारण्यवासी द्विजश्रेष्ठ मुनि हमलोगों के पास आकर मुझसे बोले —’प्रभो! हम पर अनुग्रह कीजिये’

Hinglish
10.7VR-3-10-7

अस्मान् अभ्यवपद्य इति माम् ऊचुर् द्विज सत्तमाः । मया तु वचनम् श्रुत्वा तेषाम् एवम् मुखात् च्युतम् ॥

asmān abhyavapadya iti mām ūcur dvija sattamāḥ | mayā tu vacanam śrutvā teṣām evam mukhāt cyutam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भक्ष्यमाणाःeaten up like thatदण्डकारण्यवासिनःliving in the Dandaka forestद्विजसत्तमाःbest of brahminsते मुनयःthose sagesअस्मान्to usअभ्यवपद्यyou may come to our rescueइतिlike thisमाम्meऊचु:spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe ascetics, the best of brahmins living in Dandaka forest being eaten up like that besought me to come to their rescue.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उनके मुख से निकली हुई इस प्रकार रक्षा की पुकार सुनकर और उनकी आज्ञा-पालनरूपी सेवा का विचार मन में लेकर मैंने उनसे यह बात कही

Hinglish
10.8VR-3-10-8

कृत्वा वचन शुश्रुषाम् वाक्यम् एतत् उदाहृतम् । प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीः एषा तु मम अतुला ॥

kṛtvā vacana śuśruṣām vākyam etat udāhṛtam | prasīdantu bhavanto me hrīḥ eṣā tu mama atulā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that wayतेषाम्theirमुखात्from their mouthच्युतम्that came out fromवचनम्statementश्रुत्वाon hearingमयाby meचरणशुश्रूषाम्bowing at their feetकृत्वाhaving done एतत् this wayवाक्यम्wordsउदाहृतम्said so.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing the words that came from their mouth, I bowed at their feet and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महर्षियो! आप-जैसे ब्राह्मणों की सेवा में मुझे स्वयं ही उपस्थित होना चाहिये था, परंतु आप स्वयं ही अपनी रक्षा के लिये मेरे पास आये, यह मेरे लिये अनुपम लज्जा की बात है; अतः आप प्रसन्न हों। बताइये, मैं आपलोगों की क्या सेवा करूँ?’ यह बात मैंने उन ब्राह्मणों के सामने कही

This Hindi translation covers verses 10.8–10.9 together.

Hinglish
10.9VR-3-10-9

यद् ईदृशैः अहम् विप्रैः उपस्थेयैः उपस्थितः । किम् करोमि इति च मया व्याहृतम् द्विज संनिधौ ॥

yad īdṛśaiḥ aham vipraiḥ upastheyaiḥ upasthitaḥ | kim karomi iti ca mayā vyāhṛtam dvija saṃnidhau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भवन्तःyou allमेmyselfप्रसीदस्तुbe pleasedअहम्Iयत्thatउपस्थेयैःto be approached ईदृशैः by such menविप्रैःby sagesउपस्थितःis approachedएषाthisममmyअतुलाimmeasureableह्रीः हिshame in deed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBe pleased That brahmins like you have approached me while I should have come to you has put me to shame immeasurable .

HinglishHindi is translated together with verse 10.8
10.10VR-3-10-10

सर्वैः एव समागम्य वाक् इयम् समुदाहृता । राक्षसैः दण्डकारण्ये बहुभिः काम रूपिभिः ॥

sarvaiḥ eva samāgamya vāk iyam samudāhṛtā | rākṣasaiḥ daṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāma rūpibhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
किम्whatकरोमिcan I doइतिthisमयाby meद्विजसन्निधौin the presence of brahminsव्याहृतम्was enquiredसर्वैःby all of themएतैःby theseसमागम्यcollected togetherइयम्thisवाक्voiceसमुदाहृताwas spoken.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI enquired about what I could do for them. And all the brahmins in one voice said:.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तब उन सभी ने मिलकर अपना मनोभाव इन वचनों में प्रकट किया—’श्रीराम! दण्डकारण्य में इच्छानुसार रूप धारण करने वाले बहुत-से राक्षस रहते हैं। उनसे हमें बड़ा कष्ट पहुँच रहा है, अतः वहाँ उनके भय से आप हमारी रक्षा करें

Hinglish
10.11VR-3-10-11

अर्दिताः स्म भृशम् राम भवान् नः तत्र रक्षतु । होम काले तु संप्राप्ते पर्व कालेषु च अनघ ॥

arditāḥ sma bhṛśam rāma bhavān naḥ tatra rakṣatu | homa kāle tu saṃprāpte parva kāleṣu ca anagha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामO Ramaदण्डकारण्येin Dandaka forestबहुभिःby manyकामरूपिभिःassuming forms at will राक्षसैः by demonsदृढम्strongly, (cruelly) अर्दिताः are tormentedस्मwe areभवान्youतत्रfor that reasonनःusरक्षतुmay protect.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama, the demons who can assume any form at their will are mercilessly tormenting us in Dandaka forest. Do protect us from them'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निष्पाप रघुनन्दन! अग्निहोत्र का समय आनेपर तथा पर्व के अवसरों पर ये अत्यन्त दुर्धर्ष मांसभोजी राक्षस हमें धर दबाते हैं

Hinglish
10.12VR-3-10-12

धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशित अशनाः । राक्षसैः धर्षितानाम् च तापसानाम् तपस्विनाम् ॥

dharṣayanti sudurdharṣā rākṣasāḥ piśita aśanāḥ | rākṣasaiḥ dharṣitānām ca tāpasānām tapasvinām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघO sinless oneसुदुर्धर्षाःquite invincibleपिशिताशनाःflesheatersराक्षसाःdemonsहोमकालेषुat the time of sacrificesपर्वकालेषुat the time of change of lunar conjunction like full moon or no moon days सम्प्राप्ताः are arrivingधर्षयन्तिare attacking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O sinless one, these cannibals are invincible. They arrive at the time of our sacrificial rituals, on the days of festivities or at the time of lunar conjunctions like no moon or full moon days and attack us.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राक्षसों द्वारा आक्रान्त होने वाले हम तपस्वी तापस सदा अपने लिये कोई आश्रय ढूँढ़ते रहते हैं, अतःआप ही हमारे परम आश्रय हों

Hinglish
10.13VR-3-10-13

गतिम् मृगयमाणानाम् भवान् नः परमा गतिः । कामम् तपः प्रभावेण शक्ता हन्तुम् निशाचरान् ॥

gatim mṛgayamāṇānām bhavān naḥ paramā gatiḥ | kāmam tapaḥ prabhāveṇa śaktā hantum niśācarān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसैःby demonsधर्षितानाम्oppressedतपस्विनाम्helpless peopleतापसानाम्of the sagesगतिम्directionमृगयमाणानाम्for those who search forनःfor usभवान्yourपरमाsupremeगतिःrefuge
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are the supreme refuge for us ascetics, tormented by demons, helpless men in search of shelter.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रघुनन्दन! यद्यपि हम तपस्या के प्रभाव से इच्छानुसार इन राक्षसों का वध करने में समर्थ हैं तथापि चिरकाल से उपार्जित किये हुए तप को खण्डित करना नहीं चाहते हैं; क्योंकि तप में सदा ही बहुत-से विघ्न आते रहते हैं तथा इसका सम्पादन बहुत ही कठिन होता है

This Hindi translation covers verses 10.13–10.14 together.

Hinglish
10.14VR-3-10-14

चिरार्जितम् न च इच्छामः तपः खण्डयितुम् वयम् । बहु विघ्नम् तपो नित्यम् दुःश्चरम् चैव राघव ॥

cirārjitam na ca icchāmaḥ tapaḥ khaṇḍayitum vayam | bahu vighnam tapo nityam duḥścaram caiva rāghava ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वयम्weतपःप्रभावेनby the power of penanceनिशाचरान्nightrangers (demons)हन्तुम्to killकामं शक्ताःhave the powerतुhoweverचिरार्जितम्earned over a long timeतपःpenanceखण्डयितुम्to exhaust them, (वयम्) नेच्छामः we are not willing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWe have the power to slay the night-rangers by the force of our penance, yet we do not wish to squander the austerity earned over so long a time.

HinglishHindi is translated together with verse 10.13
10.15VR-3-10-15

तेन शापम् न मुंचामो भक्ष्यमाणाः च राक्षसैः । तद् अर्द्यमानान् रक्षोभिः दण्डकारण्य वासिभिः ॥

tena śāpam na muṃcāmo bhakṣyamāṇāḥ ca rākṣasaiḥ | tad ardyamānān rakṣobhiḥ daṇḍakāraṇya vāsibhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवRamaतपःpenanceनित्यम्alwaysबहुविघ्नम्is full of obstaclesदुश्चरं चैवbut is difficult to pursueतेनthereforeराक्षसैःby demonsभक्ष्यमाणाःeven if they eat usशापम्curseनnotमुञ्चामःwe do not pronounce.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama it is difficult to perform penance which is ever full of obstacles. Therefore, we do not pronounce curses even if eaten up by demons'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यही कारण है कि राक्षसों के ग्रास बन जाने पर भी हम उन्हें शाप नहीं देते हैं, इसलिये दण्डकारण्यवासी निशाचरों से पीड़ित हुए हम तापसों की भाई सहित आप रक्षा करें; क्योंकि इस वन में अब आप ही हमारे रक्षक हैं’

Hinglish
10.16VR-3-10-16

रक्ष नः त्वम् सह भ्रात्रा त्वम् नाथा हि वयम् वने । मया च एतत् वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् ॥

rakṣa naḥ tvam saha bhrātrā tvam nāthā hi vayam vane | mayā ca etat vacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्thenदण्डकारण्यवासिभिःby those who are dwelling in Dandaka forestरक्षोभिःby demonsअर्ध्यमानान्being tormented byनःusसह भ्रात्राwith your brotherत्वम्you,रक्ष protectवयम्weवनेin the forestत्वन्नाथाः हिyou alone as the Lord.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The demons, dwelling in the Dandaka forest are tormenting us. You alone are our lord in the forest. Do protect us with your brother.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जनकनन्दिनि! दण्डकारण्य में ऋषियों की यह बात सुनकर मैंने पूर्णरूप से उनकी रक्षा करने की प्रतिज्ञा की है

Hinglish
10.17VR-3-10-17

ऋषीणाम् दण्डकारण्ये संश्रुतम् जनकाअत्मजे । संश्रुत्य न च शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ॥

ṛṣīṇām daṇḍakāraṇye saṃśrutam janakāatmaje | saṃśrutya na ca śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकात्मजेO daughter of Janaka, Sitaचandएतत्theseवचःwordsश्रुत्वाhearingदण्डकारण्ये ऋषीणाम्of sages of Dandaka forestकार्त्स्न्येनin the entireपरिपालनम्protectionसंश्रुतम्made a promise.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO daughter of Janaka, on hearing the words of the sages I promised to undertake the entire protection of sages of the Dandaka forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुनियों के सामने यह प्रतिज्ञा करके अब मैं जीते जी इस प्रतिज्ञा को मिथ्या नहीं कर सकूँगा; क्योंकि सत्य का पालन मुझे सदा ही प्रिय है

Hinglish
10.18VR-3-10-18

मुनीनाम् अन्यथा कर्तुम् सत्यम् इष्टम् हि मे सदा । अपि अहम् जीवितम् जह्याम् त्वाम् वा सीते स लक्ष्मणाम् ॥

munīnām anyathā kartum satyam iṣṭam hi me sadā | api aham jīvitam jahyām tvām vā sīte sa lakṣmaṇām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
संश्रुत्यhaving promisedजीवमानःas long as there is life in meमुनीनाम्of sagesप्रतिश्रवम्promiseअन्यथाotherwiseकर्तुम्to doनshall not doशक्ष्यामिI will not be ableसदाalwaysमेto meसत्यम्truthइष्टं हिis dear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving promised the sages, I cannot do otherwise as long as I have life in me. To me truth is always dear.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीते! मैं अपने प्राण छोड़ सकता हूँ, तुम्हारा और लक्ष्मण का भी परित्याग कर सकता हूँ, किंतु अपनी प्रतिज्ञा को, विशेषतः ब्राह्मणों के लिये की गयी प्रतिज्ञा को मैं कदापि नहीं तोड़ सकता

Hinglish
10.19VR-3-10-19

न तु प्रतिज्ञाम् संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः । तत् अवश्यम् मया कार्यम् ऋषीणाम् परिपालनम् ॥

na tu pratijñām saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ | tat avaśyam mayā kāryam ṛṣīṇām paripālanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीतेO Sitaअहम्Iजीवितमपिeven lifeसलक्ष्मणाम्including Lakshmanaत्वां वाor youजह्याम्I may forsake तु butप्रतिज्ञाम्the promiseविशेषतःspeciallyब्राह्मणेभ्यःto the brahminsसंश्रुत्यafter promisingनdo not (fail to fulfil).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Sita I may forfeit my life forsake, even Lakshmana and you but will not break the promise made specially to the brahmins৷৷

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये ऋषियों की रक्षा करना मेरे लिये आवश्यक कर्तव्य है। विदेहनन्दिनि ! ऋषियों के बिना कहे ही उनकी मुझे रक्षा करनी चाहिये थी; फिर जब उन्होंने स्वयं कहा और मैंने प्रतिज्ञा भी कर ली, तब अब उनकी रक्षा से कैसे मुँह मोड़ सकता हूँ

Hinglish
10.20VR-3-10-20

अनुक्तेन अपि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथम् पुनः । मम स्नेहात् च सौहार्दात् इदम् उक्तम् त्वया वचः ॥

anuktena api vaidehi pratijñāya katham punaḥ | mama snehāt ca sauhārdāt idam uktam tvayā vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेहिO Sitaतत्thatमयाby meअनुक्तेनापिeven if they did not requestऋषीणाम्of the sagesपरिपालनम्protectionकार्यम्should have been doneप्रतिज्ञायeven after making the promise किं पुनः what more?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven before the sages requested me I should have protected them. What to speak of the promise I have already made ?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीते! तुमने स्नेह और सौहार्दवश जो मुझसे ये बातें कही हैं, इससे मैं बहुत संतुष्ट हूँ; क्योंकि जो अपना प्रिय न हो, उसे कोई हितकर उपदेश नहीं देता

Hinglish
10.21VR-3-10-21

परितुष्टो अस्मि अहम् सीते न हि अनिष्टो अनुशास्यते । सदृशम् च अनुरूपम् च कुलस्य तव शोभने । सधर्म चारिणी मे त्वम् प्राणेभ्यो अपि गरीयसी ॥

parituṣṭo asmi aham sīte na hi aniṣṭo anuśāsyate | sadṛśam ca anurūpam ca kulasya tava śobhane | sadharma cāriṇī me tvam prāṇebhyo api garīyasī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघेO sinlessममmyस्नेहाच्चout of loveसौहार्दात्friendly feelingत्वयाby youइदम्thisउक्तम्is spokenसीतेO Sitaअहम्Iपरितुष्टःpleasedअस्मिI amअनिष्टःundesirableन अनुशिष्यते हिis not advised.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO sinless one all that has been said by you is out of your love and affection for me. I am pleased. What is harmful is never advised.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शोभने! तुम्हारा यह कथन तुम्हारे योग्य तो है ही, तुम्हारे कुल के भी सर्वथा अनुरूप है। तुम मेरी सहधर्मिणी हो और मुझे प्राणों से भी बढ़कर प्रिय हो’

Hinglish
10.22VR-3-10-22

इति एवम् उक्त्वा वचनम् महात्मासीताम् प्रियाम् मैथिल राज पुत्रीम् । रामो धनुष्मान् सह लक्ष्मणेनजगाम रम्याणि तपो वनानि ॥

iti evam uktvā vacanam mahātmāsītām priyām maithila rāja putrīm | rāmo dhanuṣmān saha lakṣmaṇenajagāma ramyāṇi tapo vanāni ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तवyourकुलस्यof familyआत्मनः चof yourselfसदृशम्befitting अनुकूलं च favourable tooमेto meसधर्मचारिणीfollwer of dharma of husbandत्वम्youप्राणेभ्योऽपिmore than my lifeगरीयसीdearer.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYour auspicious words are quite befitting your lineage. You are the follower of my dharma and so dearer to me than my life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महात्मा श्रीरामचन्द्रजी अपनी प्रिया मिथिलेशकुमारी सीता से ऐसा वचन कहकर हाथ में धनुष ले लक्ष्मण के साथ रमणीय तपोवनों में विचरण करने लगे

Hinglish