Sarga 56

सा तथा उक्ता तु वैदेही निर्भया शोक कर्शिता । तृणम् अन्तरतः कृत्वा रावणम् प्रति अभाषत ॥

sā tathā uktā tu vaidehī nirbhayā śoka karśitā | tṛṇam antarataḥ kṛtvā rāvaṇam prati abhāṣata ||

राजा दशरथो नाम धर्म सेतुः इव अचलः । सत्य सन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥

rājā daśaratho nāma dharma setuḥ iva acalaḥ | satya sandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ ||

रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । दीर्घ बाहुः विशालाक्षो दैवतम् स पतिः मम ॥

rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ | dīrgha bāhuḥ viśālākṣo daivatam sa patiḥ mama ||

इक्ष्वाकूणाम् कुले जातः सिंह स्कन्धो महाद्युतिः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यः ते प्राणान् हरिष्यति ॥

ikṣvākūṇām kule jātaḥ siṃha skandho mahādyutiḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā yaḥ te prāṇān hariṣyati ||

प्रत्यक्षम् यदि अहम् तस्य त्वया स्याम् धर्षिता बलात् । शयिता त्वम् हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥

pratyakṣam yadi aham tasya tvayā syām dharṣitā balāt | śayitā tvam hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ ||

य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोर रूपा महाबलाः । राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥

ya ete rākṣasāḥ proktā ghora rūpā mahābalāḥ | rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā ||

तस्य ज्या विप्रमुक्ताः ते शराः कांचन भूषणाः । शरीरम् विधमिष्यन्ति गंगा कूलम् इव ऊर्मयः ॥

tasya jyā vipramuktāḥ te śarāḥ kāṃcana bhūṣaṇāḥ | śarīram vidhamiṣyanti gaṃgā kūlam iva ūrmayaḥ ||

असुरैः वा सुरैः वा त्वम् यदि अवध्यो असि रावण । उत्पाद्य सुमहत् वैरम् जीवन् तस्य न मोक्ष्यसे ॥

asuraiḥ vā suraiḥ vā tvam yadi avadhyo asi rāvaṇa | utpādya sumahat vairam jīvan tasya na mokṣyase ||

स ते जीवित शेषस्य राघवो अन्त करो बली । पशोः यूप गतस्य इव जीवितम् तव दुर्लभम् ॥

sa te jīvita śeṣasya rāghavo anta karo balī | paśoḥ yūpa gatasya iva jīvitam tava durlabham ||

यदि पश्येत् स रामः त्वाम् रोष दीप्तेन चक्षुषा । रक्षः त्वम् अद्य निर्दग्धो यथा रुद्रेण मन्मधः ॥

yadi paśyet sa rāmaḥ tvām roṣa dīptena cakṣuṣā | rakṣaḥ tvam adya nirdagdho yathā rudreṇa manmadhaḥ ||

यः चन्द्रम् नभसो भूमौ पातयेन् नाशयेत वा । सागरम् शोषयेत् वा अपि स सीताम् मोचयेत् इह ॥

yaḥ candram nabhaso bhūmau pātayen nāśayeta vā | sāgaram śoṣayet vā api sa sītām mocayet iha ||

गत आयुः त्वम् गत श्रीकः गत सत्त्वो गत इन्द्रियः । लंका वैधव्य संयुक्ता त्वत् कृतेन भविष्यति ॥

gata āyuḥ tvam gata śrīkaḥ gata sattvo gata indriyaḥ | laṃkā vaidhavya saṃyuktā tvat kṛtena bhaviṣyati ||

न ते पापम् इदम् कर्म सुख उदर्कम् भविष्यति । या अहम् नीता विना भावम् पति पार्श्वात् त्वया वनात् ॥

na te pāpam idam karma sukha udarkam bhaviṣyati | yā aham nītā vinā bhāvam pati pārśvāt tvayā vanāt ||

स हि देवर - दैवत - संयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः । निर्भयो वीर्यम् आश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥

sa hi devara - daivata - saṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ | nirbhayo vīryam āśritya śūnye vasati daṇḍake ||

स ते वीर्यम् दर्पम् बलम् उत्सेकम् च तथा विधम् । अपनेष्यति गात्रेभ्यः शर वर्षेण संयुगे ॥

sa te vīryam darpam balam utsekam ca tathā vidham | apaneṣyati gātrebhyaḥ śara varṣeṇa saṃyuge ||

यदा विनाशो भूतानाम् दृश्यते काल चोदितः । तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः काल वशम् गताः ॥

yadā vināśo bhūtānām dṛśyate kāla coditaḥ | tadā kārye pramādyanti narāḥ kāla vaśam gatāḥ ||

माम् प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तो अयम् रक्षस अधम । आत्मनो राक्षसानाम् च वधाय अन्तः पुरस्य च ॥

mām pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto ayam rakṣasa adhama | ātmano rākṣasānām ca vadhāya antaḥ purasya ca ||

न शक्या यज्ञ मध्यस्था वेदिः स्रुक् भाण्ड मण्डिता । द्विजाति मंत्र संपूता चण्डालेन अवमर्दितुम् ॥

na śakyā yajña madhyasthā vediḥ sruk bhāṇḍa maṇḍitā | dvijāti maṃtra saṃpūtā caṇḍālena avamarditum ||

तथा अहम् धर्म नित्यस्य धर्म पत्नी दृढ व्रता । त्वया संप्रष्टुम् न शक्या अहम् राक्षसाधम पापिना ॥

tathā aham dharma nityasya dharma patnī dṛḍha vratā | tvayā saṃpraṣṭum na śakyā aham rākṣasādhama pāpinā ||

क्रीडन्ती राज हंसेन पद्म षंडेषु नित्यशः । हंसी सा तृण षण्डस्थम् कथम् द्रक्षेत मद्गुकम् ॥

krīḍantī rāja haṃsena padma ṣaṃḍeṣu nityaśaḥ | haṃsī sā tṛṇa ṣaṇḍastham katham drakṣeta madgukam ||

इदम् शरीरम् निःसंज्ञम् बन्ध वा घातयस्व वा । न इदम् शरीरम् रक्ष्यम् मे जीवितम् वा अपि राक्षस ॥

idam śarīram niḥsaṃjñam bandha vā ghātayasva vā | na idam śarīram rakṣyam me jīvitam vā api rākṣasa ||

न तु शक्यामि उपक्रोशम् पृथिव्याम् धातुम् आत्मनः । एवम् उक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात् सु परुषम् वचः ॥

na tu śakyāmi upakrośam pṛthivyām dhātum ātmanaḥ | evam uktvā tu vaidehī kroddhāt su paruṣam vacaḥ ||

रावणम् मैथिली तत्र पुनः न उवाच किंचन । सीताया वचनम् श्रुत्वा परुषम् रोम हर्षणम् ॥

rāvaṇam maithilī tatra punaḥ na uvāca kiṃcana | sītāyā vacanam śrutvā paruṣam roma harṣaṇam ||

प्रति उवाच ततः सीताम् भय संदर्शनम् वचः । शृणु मैथिलि मत् वाक्यम् मासान् द्वादश भामिनि ॥

prati uvāca tataḥ sītām bhaya saṃdarśanam vacaḥ | śṛṇu maithili mat vākyam māsān dvādaśa bhāmini ||

कालेन अनेन न अभ्येषि यदि माम् चारु हासिनि । ततः त्वाम् प्रातः आशा अर्थम् सूदाः छेत्स्यन्ति लेशशः ॥

kālena anena na abhyeṣi yadi mām cāru hāsini | tataḥ tvām prātaḥ āśā artham sūdāḥ chetsyanti leśaśaḥ ||

इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणः शत्रु रावणः । राक्षसीः च ततः क्रुद्ध इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥

iti uktvā paruṣam vākyam rāvaṇaḥ śatru rāvaṇaḥ | rākṣasīḥ ca tataḥ kruddha idam vacanam abravīt ||

शीघ्रम् एव हि राक्षस्यो विकृता घोर दर्शनाः । दर्पम् अस्या अपनेष्यन्तु मांस शोणित भोजनाः ॥

śīghram eva hi rākṣasyo vikṛtā ghora darśanāḥ | darpam asyā apaneṣyantu māṃsa śoṇita bhojanāḥ ||

वचनात् एव ताः तस्य विकृता घोर दर्शनाः । कृत प्रांजलयो भूत्वा मैथिलीम् पर्यवारयन् ॥

vacanāt eva tāḥ tasya vikṛtā ghora darśanāḥ | kṛta prāṃjalayo bhūtvā maithilīm paryavārayan ||

स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोर दर्शनाः । प्रचाल्य चरण उत्कर्षैः दारयन् इव मेदिनीम् ॥

sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghora darśanāḥ | pracālya caraṇa utkarṣaiḥ dārayan iva medinīm ||

अशोक वनिका मध्ये मैथिली नीयताम् इति । तत्र इयम् रक्ष्यताम् गूढम् युष्माभिः परिवारिता ॥

aśoka vanikā madhye maithilī nīyatām iti | tatra iyam rakṣyatām gūḍham yuṣmābhiḥ parivāritā ||

तत्र एनाम् तर्जनैः घोरैः पुनः सांत्वैः च मैथिलीम् । आनयध्वम् वशम् सर्वा वन्याम् गज वधूम् इव ॥

tatra enām tarjanaiḥ ghoraiḥ punaḥ sāṃtvaiḥ ca maithilīm | ānayadhvam vaśam sarvā vanyām gaja vadhūm iva ||

इति प्रति समादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः । अशोक वनिकाम् जग्मुः मैथिलीम् परिगृह्य तु ॥

iti prati samādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ | aśoka vanikām jagmuḥ maithilīm parigṛhya tu ||

सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् - यद्वा -सर्व काम फलैः वृक्षैः नाना पुष्प फलैः वृताम् । सर्व काल मदैः च अपि द्विजैः समुपसेविताम् ॥

sarvakāmaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām - yadvā -sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ nānā puṣpa phalaiḥ vṛtām | sarva kāla madaiḥ ca api dvijaiḥ samupasevitām ||

सा तु शोक परीत अंगी मैथिली जनकात्मजा । राक्षसी वशम् आपन्ना व्याघ्रीणाम् हरिणी यथा ॥

sā tu śoka parīta aṃgī maithilī janakātmajā | rākṣasī vaśam āpannā vyāghrīṇām hariṇī yathā ||

शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा । न शर्म लभते भीरुः पाश बद्धा मृगी यथा ॥

śokena mahatā grastā maithilī janakātmajā | na śarma labhate bhīruḥ pāśa baddhā mṛgī yathā ||

न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिलीविरूप नेत्राभिः अतीव तर्जिता । पतिम् स्मरन्ती दयितम् च देवरम्विचेतना अभूत् भय शोक पीडिता ॥

na vindate tatra tu śarma maithilīvirūpa netrābhiḥ atīva tarjitā | patim smarantī dayitam ca devaramvicetanā abhūt bhaya śoka pīḍitā ||