Sarga 55

संदिश्य राक्षसान् घोरान् रावणो अष्टौ महाबलान् । आत्मानम् बुद्धि वैक्लव्यात् कृत कृत्यम् अमन्यत ॥

saṃdiśya rākṣasān ghorān rāvaṇo aṣṭau mahābalān | ātmānam buddhi vaiklavyāt kṛta kṛtyam amanyata ||

स चिंतयानो वैदेहीम् काम बाण संप्रपीडितः । प्रविवेश गृहम् रम्यम् सीताम् द्रष्टुम् अभित्वरन् ॥

sa ciṃtayāno vaidehīm kāma bāṇa saṃprapīḍitaḥ | praviveśa gṛham ramyam sītām draṣṭum abhitvaran ||

स प्रविश्य तु तत् वेश्म रावणो राक्षस अधिपः । अपश्यत् राक्षसी मध्ये सीताम् दुःख परायणम् ॥

sa praviśya tu tat veśma rāvaṇo rākṣasa adhipaḥ | apaśyat rākṣasī madhye sītām duḥkha parāyaṇam ||

अश्रु पूर्ण मुखीम् दीनाम् शोक भार अवपीडिताम् । वायु वेगैः इव आक्रांताम् मज्जन्तीम् नावम् अर्णवे ॥

aśru pūrṇa mukhīm dīnām śoka bhāra avapīḍitām | vāyu vegaiḥ iva ākrāṃtām majjantīm nāvam arṇave ||

मृग यूथ परिभ्रष्टाम् मृगीम् श्वभिः इव आवृताम् । अधोगत मुखीम् सीताम् ताम् अभ्येत्य निशाचरः ॥

mṛga yūtha paribhraṣṭām mṛgīm śvabhiḥ iva āvṛtām | adhogata mukhīm sītām tām abhyetya niśācaraḥ ||

ताम् तु शोक वशात् दीनाम् अवशाम् राक्षस अधिपः । स बलात् दर्शयामास गृहम् देव गृह उपमम् ॥

tām tu śoka vaśāt dīnām avaśām rākṣasa adhipaḥ | sa balāt darśayāmāsa gṛham deva gṛha upamam ||

हर्म्य प्रासाद संबधम् स्त्री सहस्र निषेवितम् । नाना पक्षि गणैः जुष्टम् नाना रत्न समन्वितम् ॥

harmya prāsāda saṃbadham strī sahasra niṣevitam | nānā pakṣi gaṇaiḥ juṣṭam nānā ratna samanvitam ||

दान्तकैः तापनीयैः च स्फाटिकै राजतैः तथा । वज्र वैदूर्य चित्रैः च स्तम्भैः दृष्टि मनोरमैः ॥

dāntakaiḥ tāpanīyaiḥ ca sphāṭikai rājataiḥ tathā | vajra vaidūrya citraiḥ ca stambhaiḥ dṛṣṭi manoramaiḥ ||

दिव्य दुन्दुभि निर्घोषम् तप्त कांचन भूषणम् । सोपानम् कांचनम् चित्रम् आरुरोह तया सह ॥

divya dundubhi nirghoṣam tapta kāṃcana bhūṣaṇam | sopānam kāṃcanam citram āruroha tayā saha ||

दान्तका राजताः चैव गवाक्षाः प्रिय दर्शनाः । हेम जाला आवृताः च आसन् तत्र प्रासाद पंक्तयः ॥

dāntakā rājatāḥ caiva gavākṣāḥ priya darśanāḥ | hema jālā āvṛtāḥ ca āsan tatra prāsāda paṃktayaḥ ||

सुधा मणि विचित्राणि भूमि भागानि सर्वशः । दशग्रीवः स्व भवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥

sudhā maṇi vicitrāṇi bhūmi bhāgāni sarvaśaḥ | daśagrīvaḥ sva bhavane prādarśayata maithilīm ||

दीर्घिकाः पुष्करिण्यः च नाना पुष्प समावृताः । रावणो दर्शयामास सीताम् शोक परायणाम् ॥

dīrghikāḥ puṣkariṇyaḥ ca nānā puṣpa samāvṛtāḥ | rāvaṇo darśayāmāsa sītām śoka parāyaṇām ||

दर्शयित्वा तु वैदेहीम् कृत्स्नम् तत् भवन उत्तमम् । उवाच वाक्यम् पापात्मा सीताम् लोभितुम् इच्छया ॥

darśayitvā tu vaidehīm kṛtsnam tat bhavana uttamam | uvāca vākyam pāpātmā sītām lobhitum icchayā ||

दश राक्षस कोट्यः च द्वाविंशतिः अथ अपराः । वर्जयित्वा जरा वृद्धान् बालान् च रजनीचरान् ॥

daśa rākṣasa koṭyaḥ ca dvāviṃśatiḥ atha aparāḥ | varjayitvā jarā vṛddhān bālān ca rajanīcarān ||

तेषाम् प्रभुः अहम् सीते सर्वेषाम् भीम कर्मणाम् । सहस्रम् एकम् एकस्य मम कार्य पुरःसरम् ॥

teṣām prabhuḥ aham sīte sarveṣām bhīma karmaṇām | sahasram ekam ekasya mama kārya puraḥsaram ||

यत् इदम् राज्य तंत्रम् मे त्वयि सर्वम् प्रतिष्ठितम् । जीवितम् च विशालाक्षि त्वम् मे प्राणैः गरीयसी ॥

yat idam rājya taṃtram me tvayi sarvam pratiṣṭhitam | jīvitam ca viśālākṣi tvam me prāṇaiḥ garīyasī ||

बह्वीनाम् उत्तम स्त्रीणाम् मम यो असौ परिग्रहः । तासाम् त्वम् ईश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये ॥

bahvīnām uttama strīṇām mama yo asau parigrahaḥ | tāsām tvam īśvarī sīte mama bhāryā bhava priye ||

साधु किम् ते अन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम । भजस्व मा अभितप्तस्य प्रसादम् कर्तुम् अर्हसि ॥

sādhu kim te anyayā buddhyā rocayasva vaco mama | bhajasva mā abhitaptasya prasādam kartum arhasi ||

परिक्षिप्ता समुद्रेण लंका इयम् शत योजना । न इयम् धर्षयितुम् शक्या स इन्द्रैः अपि सुर असुरैः ॥

parikṣiptā samudreṇa laṃkā iyam śata yojanā | na iyam dharṣayitum śakyā sa indraiḥ api sura asuraiḥ ||

न देवेषु न यक्षेषु न गंधर्वेषु न ऋषिषु । अहम् पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्य समो भवेत् ॥

na deveṣu na yakṣeṣu na gaṃdharveṣu na ṛṣiṣu | aham paśyāmi lokeṣu yo me vīrya samo bhavet ||

राज्य भ्रष्टेन दीनेन तापसेन पदातिना । किम् करिष्यसि रामेण मानुषेण अल्प तेजसा ॥

rājya bhraṣṭena dīnena tāpasena padātinā | kim kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇa alpa tejasā ||

भजस्व सीते माम् एव भर्ता अहम् सदृशः तव । यौवनम् हि अध्रुवम् भीरु रमस्व इह मया सह ॥

bhajasva sīte mām eva bhartā aham sadṛśaḥ tava | yauvanam hi adhruvam bhīru ramasva iha mayā saha ||

दर्शने मा कृथाः बुद्धिम् राघवस्य वरानने । का अस्य शक्तिः इह आगंतुम् अपि सीते मनोरथैः ॥

darśane mā kṛthāḥ buddhim rāghavasya varānane | kā asya śaktiḥ iha āgaṃtum api sīte manorathaiḥ ||

न शक्यो वायुः आकाशे पाशैः बद्धम् महाजवः । दीप्यमानस्य वा अपि अग्नेः ग्रहीतुम् विमलाम् शिखाम् ॥

na śakyo vāyuḥ ākāśe pāśaiḥ baddham mahājavaḥ | dīpyamānasya vā api agneḥ grahītum vimalām śikhām ||

त्रयाणाम् अपि लोकानाम् न तम् पश्यामि शोभने । विक्रमेण नयेत् यः त्वाम् मत् बाहु परिपालिताम् ॥

trayāṇām api lokānām na tam paśyāmi śobhane | vikrameṇa nayet yaḥ tvām mat bāhu paripālitām ||

लंकायाम् सुमहत् राज्यम् इदम् त्वम् अनुपालय । त्वत् प्रेष्या मत् विधा चैव देवाः च अपि चर अचरम् ॥

laṃkāyām sumahat rājyam idam tvam anupālaya | tvat preṣyā mat vidhā caiva devāḥ ca api cara acaram ||

अभिषेक उदक क्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् । दुष्कृतम् यत् पुरा कर्म वन वासेन तद् गतम् ॥

abhiṣeka udaka klinnā tuṣṭā ca ramayasva mām | duṣkṛtam yat purā karma vana vāsena tad gatam ||

यत् च ते सुकृतो धर्मः तस्य इह फलम् आप्नुहि । इह सर्वाणि माल्यानि दिव्य गंधानि मैथिलि ॥

yat ca te sukṛto dharmaḥ tasya iha phalam āpnuhi | iha sarvāṇi mālyāni divya gaṃdhāni maithili ||

भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह । पुष्पकम् नाम सुश्रोणि भ्रातुः वैश्रवणस्य मे ॥

bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha | puṣpakam nāma suśroṇi bhrātuḥ vaiśravaṇasya me ||

विमानम् सूर्य संकाशम् तरसा निर्जितम् रणे । विशालम् रमणीयम् च तत् विमानम् मनो जवम् ॥

vimānam sūrya saṃkāśam tarasā nirjitam raṇe | viśālam ramaṇīyam ca tat vimānam mano javam ||

तत्र सीते मया सार्धम् विहरस्व यथा सुखम् । वदनम् पद्म संकाशम् विमलम् चारु दर्शनम् ॥

tatra sīte mayā sārdham viharasva yathā sukham | vadanam padma saṃkāśam vimalam cāru darśanam ||

शोक आर्तम् तु वरारोहे न भ्राजति वर आनने । एवम् वदति तस्मिन् सा वस्त्र अन्तेन वर अंगना ॥

śoka ārtam tu varārohe na bhrājati vara ānane | evam vadati tasmin sā vastra antena vara aṃganā ||

पिधाय इन्दु निभम् सीता मंदम् अश्रून् अवर्तयत् । ध्यायन्तीम् ताम् इव अस्वस्थाम् सीताम् चिंता हत प्रभाम् ॥

pidhāya indu nibham sītā maṃdam aśrūn avartayat | dhyāyantīm tām iva asvasthām sītām ciṃtā hata prabhām ||

उवाच वचनम् वीरो रावणो रजनी चरः । अलम् व्रीडेन वैदेहि धर्म लोप कृतेन ते ॥

uvāca vacanam vīro rāvaṇo rajanī caraḥ | alam vrīḍena vaidehi dharma lopa kṛtena te ||

आर्षो अयम् देवि निष्यन्दो यः त्वाम् अभिगमिष्यति । एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ॥

ārṣo ayam devi niṣyando yaḥ tvām abhigamiṣyati | etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau ||

प्रसादम् कुरु मे क्षिप्रम् वश्यो दासो अहम् अस्मि ते । इमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः ॥

prasādam kuru me kṣipram vaśyo dāso aham asmi te | imāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ ||

न च अपि रावणः कांचित् मूर्ध्ना स्त्रीम् प्रणमेत ह । एवम् उक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीम् जनक आत्मजाम् । कृत अन्त वशम् आपन्नो मम इयम् इति मन्यते ॥

na ca api rāvaṇaḥ kāṃcit mūrdhnā strīm praṇameta ha | evam uktvā daśagrīvo maithilīm janaka ātmajām | kṛta anta vaśam āpanno mama iyam iti manyate ||