इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.38

Sarga 38

सर्गः 38

Maricha's narration of his experience of Rama's strength

Full sarga summary

Maricha's narration of his experience of Rama's strength--explains to Ravana the consequences of waging a war with Rama.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
38.1VR-3-38-1

कदाचित् अपि अहम् वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीम् इमाम् । बलम् नाग सहस्रस्य धारयन् पर्वतोपमः ॥

kadācit api aham vīryāt paryaṭan pṛthivīm imām | balam nāga sahasrasya dhārayan parvatopamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कदाचित्at one timeअहमपिI alsoवीर्यात्out of prowessइमाम्thisपृथिवीम्earthपर्यटन्while wanderingनागसहस्रस्यthousands of elephantsबलम्strengthधारयन्while possesedपर्वतोपमःlike a mountainनीलजीमूतसङ्काशःlooked like a dark cloudतप्तकाञ्चनकुण्डलःbright gold earringsकिरीटीcrownपरिघायुधःspearलोकस्यamong peopleभयम्fearजनयन्creatingऋषिमांसानिflesh of asceticsभक्षयन्eatingदण्डकारण्येin Dandaka forestव्यचरम्I was moving about.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOnce I was roaming the earth, like a mountain possessing the strength of a thousand elephants, like a dark cloud, wearing bright gold earrings and crown,holding a spear in hand, terrorising the people. I was wandering in Dandaka forest feeding on the flesh of ascetics.

This translation covers verses 38.1–38.2 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘एक समय की बात है कि मैं अपने पराक्रम के अभिमान में आकर पर्वत के समान शरीर धारण किये इस पृथ्वीपर चक्कर लगा रहा था। उस समय मुझमें एक हजार हाथियोंका बल था

Hinglish
38.2VR-3-38-2

नील जीमूत संकाशः तप्त कांचन कुण्डलः । भयम् लोकस्य जनयन् किरीटी परिघ आयुधः ॥

nīla jīmūta saṃkāśaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ | bhayam lokasya janayan kirīṭī parigha āyudhaḥ ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Maricha's narration of his experience of Rama's strength--explains to Ravana the consequences of waging a war with Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरा शरीर नील मेघ के समान काला था। मैंने कानों में पक्के सोने के कुण्डल पहन रखे थे। मेरे मस्तक पर किरीट था और हाथ में परिघ मैं ऋषियों के मांस खाता और समस्त जगत् के मन में भय उत्पन्न करता हुआ दण्डकारण्य में विचर रहा था

HinglishWord meanings are shown with verse 38.1English is translated together with verse 38.1
38.3VR-3-38-3

व्यचरम् दण्डक अरण्यम् ऋषि मांसानि भक्षयन् । विश्वामित्रो अथ धर्मात्मा मत् वित्रस्तो महामुनिः ॥

vyacaram daṇḍaka araṇyam ṛṣi māṃsāni bhakṣayan | viśvāmitro atha dharmātmā mat vitrasto mahāmuniḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथhenceधर्मात्माrighteousविश्वामित्रःVisvamitraमहामुनिःgreat sageमद्वित्रस्तःafraid of meस्वयम्he himselfनरेन्द्रम्kingदशरथम्Dasarathaगत्वाwent इदम् these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHence the great sage, righteous Visvamitra afraid of me, went to king Dasaratha and said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन दिनों धर्मात्मा महामुनि विश्वामित्र को मुझसे बड़ा भय हो गया था। वे स्वयं राजा दशरथ के पास गये और उनसे इस प्रकार बोले-

Hinglish
38.4VR-3-38-4

स्वयम् गत्वा दशरथम् नरेन्द्रम् इदम् अब्रवीत् । अयम् रक्षतु माम् रामः पर्व काले समाहितः ॥

svayam gatvā daśaratham narendram idam abravīt | ayam rakṣatu mām rāmaḥ parva kāle samāhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरेश्वरkingमारीचात्from Marichaमेmyselfघोरं(महत्) veryभयम्fearसमुत्पन्नम्has been createdअद्यnowरामःRamaसमाहितःcomposedपर्वकालेwhile doing sacrifice at the time of lunar conjunctions on full moon and new moon daysमाम् रक्षतुprotect me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king Maricha has created in me a great fear. Spare the self possessed Rama to protect me while I do the sacrifice.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरेश्वर! मुझे मारीच नामक राक्षस से घोर भय प्राप्त हुआ है, अतः ये श्रीराम मेरे साथ चलें और पर्व के दिन एकाग्रचित्त हो मेरी रक्षा करें’

Hinglish
38.5VR-3-38-5

मारीचात् मे भयम् घोरम् समुत्पन्नम् नरेश्वर । इति एवम् उक्तो धर्मात्मा राजा दशरथः तदा ॥

mārīcāt me bhayam ghoram samutpannam nareśvara | iti evam ukto dharmātmā rājā daśarathaḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इत्येवम्thusउक्तःspokenधर्मात्माrighteousराजाkingदशरथःDasarathaतदाthenमहाभागम्the gloriousमहामुनिम्the great sageविश्वामित्रम्Visvamitraप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the great, venerable sage Visvamitra said so, the righteous king Dasaratha replied:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुनिके ऐसा कहने पर उस समय धर्मात्मा राजा दशरथ ने महाभाग महामुनि विश्वामित्र को इस प्रकार उत्तर दिया

Hinglish
38.6VR-3-38-6

प्रत्युवाच महाभागम् विश्वामित्रम् महामुनिम् । ऊन द्वादश वर्षो अयम् अकृत अस्त्रः च राघवः ॥

pratyuvāca mahābhāgam viśvāmitram mahāmunim | ūna dvādaśa varṣo ayam akṛta astraḥ ca rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयम्this ladराघवःRamaबालःyoung oneद्वादशवर्षे:twelve years oldअकृतास्त्रश्चnot experienced in the use of weaponsममmineयत्thatसैन्यम्armyकामम्surelyमया सहalong with meगमिष्यतिwill come
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My son Rama is only twelve. He is not experienced in the use of weapons. I shall accompany you with my army.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुनिश्रेष्ठ! रघुकुलनन्दन राम की अवस्था अभी बारह* वर्ष से भी कम है। इन्हें अस्त्र-शस्त्रों के चलाने का पूरा अभ्यास भी नहीं है। आप चाहें तो मेरे साथ मेरी सारी सेना वहाँ चलेगी और मैं चतुरङ्गिणी सेना के साथ स्वयं ही चलकर आपकी इच्छा के अनुसार उस शत्रुरूप निशाचर का वध करूँगा’

This Hindi translation covers verses 38.6–38.7 together.

Hinglish
38.7VR-3-38-7

कामम् तु मम यत् सैन्यम् मया सह गमिष्यति । बलेन चतुरंगेण स्वयम् एत्य निशाचरम् ॥

kāmam tu mama yat sainyam mayā saha gamiṣyati | balena caturaṃgeṇa svayam etya niśācaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मुनिश्रेष्ठO distinguished sageचतुरङ्गेनwith four divisions (elephants, horses, cavalry and infantry)of the armyबलेनwith armyस्वयम्I myselfएत्यafter comingतेyourशत्रून्enemiesमनसाin your mindईप्सितान्desired onesनिशाचरान्nightwalkersवधिष्यामिI will slay.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O distinguished sage with the four divisions of my army I will slay the enemies you want me to.'

HinglishHindi is translated together with verse 38.6
38.8VR-3-38-8

वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुम् तव यथा ईप्सितम् । ] एवम् उक्तः स तु मुनी राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥

vadhiṣyāmi muniśreṣṭha śatrum tava yathā īpsitam | ] evam uktaḥ sa tu munī rājānam idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इत्येवम्in that wayउक्तaddressedसः मुनिःthat sageराजानम्to the kingइदम्these wordsअब्रवीत्saidरामात्excepting Ramaअन्यत्otherबलम्strengthतस्य रक्षसःfor that demonलोकेin this worldन पर्याप्तम्not enough.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhen the king thus responded to the sage, he told him that none other than Rama in this world is a match for that demon.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजा के ऐसा कहने पर मुनि उनसे इस प्रकार बोले —’उस राक्षस के लिये श्रीराम के सिवा दूसरी कोई शक्ति पर्याप्त नहीं है

Hinglish
38.9VR-3-38-9

रामात् न अन्यत् बलम् लोके पर्याप्तम् तस्य रक्षसः । देवतानाम् अपि भवान् समरेषु अभिपालकः ॥

rāmāt na anyat balam loke paryāptam tasya rakṣasaḥ | devatānām api bhavān samareṣu abhipālakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपO kingभवान्youसमरेषुin warsदेवतानामपिeven to godsअभिपालकःa guardianकृतम्helpतवyourकर्मdeedत्रिलोकेin the three worldsविदितम्well knownआसीत्was.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king, you have protected even gods in wars and have been a guardian. Your deeds are very wellknown in the three worlds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! इसमें संदेह नहीं कि आप समरभूमि में देवताओं की भी रक्षा करने में समर्थ हैं। आपने जो महान् कार्य किया है, वह तीनों लोकों में प्रसिद्ध है

Hinglish
38.10VR-3-38-10

आसीत् तव कृते कर्म त्रिलोक विदितम् नृप । कामम् अस्ति महत् सैन्यम् तिष्टतु इह परंतप ॥

āsīt tava kṛte karma triloka viditam nṛpa | kāmam asti mahat sainyam tiṣṭatu iha paraṃtapa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परन्तपO scourge of the foesमहत्greatसैन्यम्armyअस्तु कामम्so you wishइहhereतिष्ठतुlet it stayमहातेजाःglorious oneएषःheबालोऽपिeven if he is a boyतस्यhisनिग्रहेin suppressingसमर्थःcapableपरन्तपsubduer of enemyरामम्Ramaआदायafter takingगमिष्येI will goतेto youस्वस्तिauspiciousअस्तुbe.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O scourge of foes as you wish, let your great army wait here. Even though Rama is young he is glorious, and capable of subduing the enemy. I will take him. Be blessed.'

This translation covers verses 38.10–38.11 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रुओं को संताप देनेवाले नरेश! आपके पास जो विशाल सेना है, वह आपकी इच्छा हो तो यहीं रहे(आप भी यहीं रहें।) महातेजस्वी श्रीराम बालक हैं तो भी उस राक्षस का दमन करने में समर्थ हैं, अतः मैं श्रीराम को ही साथ लेकर जाऊँगा; आपका कल्याण हो’

This Hindi translation covers verses 38.10–38.11 together.

Hinglish
38.11VR-3-38-11

बालो अपि एष महातेजाः समर्थः तस्य निग्रहे । गमिष्ये रामम् आदाय स्वस्ति ते अस्तु परंतपः ॥

bālo api eṣa mahātejāḥ samarthaḥ tasya nigrahe | gamiṣye rāmam ādāya svasti te astu paraṃtapaḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 38.10English is translated together with verse 38.10Hindi is translated together with verse 38.10
38.12VR-3-38-12

इति एवम् उक्त्वा स मुनिः तम् आदाय नृपात्मजम् । जगाम परम प्रीतो विश्वामित्रः स्वम् आश्रमम् ॥

iti evam uktvā sa muniḥ tam ādāya nṛpātmajam | jagāma parama prīto viśvāmitraḥ svam āśramam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सःthatविश्वामित्रः मुनिःsage Visvamitraएवम्in that wayउक्त्वाhaving saidपरमप्रीतःvery happilyतम्himनृपात्मजम्prince Ramaआदायafter takingस्वम्hisआश्रमम्hermitageजगामwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSage Visvamitra saying so took the son of the king and went back very happily to his hermitage.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ऐसा कहकर (लक्ष्मणसहित) राजकुमार श्रीराम को साथ ले महामुनि विश्वामित्र बड़ी प्रसन्नता के साथ अपने आश्रम को गये

Hinglish
38.13VR-3-38-13

तम् तदा दण्डकारण्ये यज्ञम् उद्दिश्य दीक्षितम् । बभूव उपस्थितो रामः चित्रम् विस्फारयन् धनुः ॥

tam tadā daṇḍakāraṇye yajñam uddiśya dīkṣitam | babhūva upasthito rāmaḥ citram visphārayan dhanuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenरामःRamaदण्डकारण्येin Dandaka forestयज्ञम्Yagnaउद्दिश्यfor the purposeदीक्षितम्settled in rigorous religious discipline(vow)तम्himउपस्थितःstanding byचित्रम्wonderfulधनुःbowविष्फारयन्while stretchingबभूवbecame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Rama was initiated for the protection of sacrifices and stood on guard, stretching his wonderful bow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार दण्डकारण्य में जाकर उन्होंने यज्ञ के लिये दीक्षा ग्रहण की और श्रीराम अपने अद्भुत धनुष की टङ्कार करते हुए उनकी रक्षा के लिये पास ही खड़े हो गये

Hinglish
38.14VR-3-38-14

अजात व्यंजनः श्रीमान् बालः श्यामः शुभेक्षणः । एक वस्त्र धरो धन्वी शिखी कनक मालया ॥

ajāta vyaṃjanaḥ śrīmān bālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ | eka vastra dharo dhanvī śikhī kanaka mālayā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterअजातव्यञ्जनःwith beards ungrownश्रीमान्handsomeपद्मपत्रनिभेक्षणःhaving eyes like lotus petalsएकवस्त्रधरःclad in a single garmentधन्वीwielding bowशिखीwearing a knot of hair on the headकनकमालयाwith a gold chainदीप्तेनluminousस्वेनby hisतेजसाby lustreदण्डकारण्यम्Dandaka forestशोभयन्beautifyingरामःRamaउदितःjust risenबालचन्द्र इवlike young Moonअदृश्यतlooked.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, handsome Rama, with eyes like lotus petals, beards ungrown, clad in a single garment with knotted hair on the head, wielding a bow, with a chain of gold, luminous with his own lustre enhanced the glory of Dandaka forest by looking like the young moon just risen.

This translation covers verses 38.14–38.15 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस समय तक श्रीराम में जवानी के चिह्न प्रकट नहीं हुए थे। (उनकी किशोरावस्था थी।) वे एक शोभाशाली बालक के रूप में दिखायी देते थे। उनके श्रीअङ्ग का रंग साँवला और आँखें बड़ी सुन्दर थीं। वे एक वस्त्र धारण किये, हाथों में धनुष लिये सुन्दर शिखा और सोने के हार से सुशोभित थे

Hinglish
38.15VR-3-38-15

शोभयन् दण्डकारण्यम् दीप्तेन स्वेन तेजसा । अदृश्यत तदा रामो बाल चन्द्र इव उदितः ॥

śobhayan daṇḍakāraṇyam dīptena svena tejasā | adṛśyata tadā rāmo bāla candra iva uditaḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस समय अपने उद्दीप्त तेज से दण्डकारण्य की शोभा बढ़ाते हुए श्रीरामचन्द्र नवोदित बालचन्द्र के समान दृष्टिगोचर होते थे

HinglishWord meanings are shown with verse 38.14English is translated together with verse 38.14
38.16VR-3-38-16

ततो अहम् मेघ संकाशः तप्त कांचन कुण्डलः । बली दत्त वरो दर्पात् आजगाम आश्रम अंतरम् ॥

tato aham megha saṃkāśaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ | balī datta varo darpāt ājagāma āśrama aṃtaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenमेघसङ्काशःlooking like a dark hued cloudतप्तकाञ्चनकुण्डलःwearing bright golden earringsबलीa strong manदत्तवरःbestowed with boonsअहम्Iदर्पात्with prideतदाश्रमम्the hermitageआजगामarrived.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen looking like a dark cloud, wearing bright golden earrings, proud of power bestowed on me with boons, I arrived at the hermitage.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इधर मैं भी मेघ के समान काले शरीर से बड़े घमंड के साथ उस आश्रम के भीतर घुसा। मेरे कानों में तपाये हुए सुवर्ण के कुण्डल झलमला रहे थे। मैं बलवान् तो था ही, मुझे वरदान भी मिल चुका था कि देवता मुझे मार नहीं सकेंगे

Hinglish
38.17VR-3-38-17

तेन दृष्टः प्रविष्टो अहम् सहसा एव उद्यत आयुधः । माम् तु दृष्ट्वा धनुः सज्यम् असम्भ्रान्तः चकार ह ॥

tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo aham sahasā eva udyata āyudhaḥ | mām tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyam asambhrāntaḥ cakāra ha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उद्यतायुधःwith raised weaponsप्रविष्टःenteredअहम्Iसहसैवat onceतेनby him, Ramaदृष्टःseenसःheमाम्meदृष्ट्वाafter seeingअसम्भ्रान्तःunperturbedधनुःbowसज्यम्stringingचकारdid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI entered at once and lifted my weapons. Rama saw me and unperturbed, started stringing his bow.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भीतर प्रवेश करते ही श्रीरामचन्द्रजी की दृष्टि मुझपर पड़ी। मुझे देखते ही उन्होंने सहसा धनुष उठा लिया और बिना किसी घबराहट के उस पर डोरी चढ़ा दी

Hinglish
38.18VR-3-38-18

अवजानन् अहम् मोहात् बालो अयम् इति राघवम् । विश्वामित्रस्य ताम् वेदिम् अभ्यधावम् कृत त्वरः ॥

avajānan aham mohāt bālo ayam iti rāghavam | viśvāmitrasya tām vedim abhyadhāvam kṛta tvaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्Iमोहात्due to delusionअयम्thisबालःyoung boyइतिin this wayराघवम्Ramaअवजानन्underestimatingकृतत्वरःmaking soundsविश्वामित्रस्यVisvamitra'sताम्thatवेदिम्sacrificial altarअभ्यधावम्ran towards the same.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOut of my delusion I underestimated the young boy, and screaming, ran towards Visvamitra's sacrificial altar.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं मोहवश श्रीरामचन्द्रजी को ‘यह बालक है’ ऐसा समझकर उनकी अवहेलना करता हुआ बड़ी तेजी के साथ विश्वामित्र की उस यज्ञवेदी की ओर दौड़ा

Hinglish
38.19VR-3-38-19

तेन मुक्तः ततो बाणः शितः शत्रु निबर्हणः । तेन अहम् ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शत योजने ॥

tena muktaḥ tato bāṇaḥ śitaḥ śatru nibarhaṇaḥ | tena aham tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śata yojane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenतेनby himशत्रुनिबर्हणःa subduer of enemyशितःsharpबाणःarrowमुक्तःunleashedअहम्on meतेनwith thatआहतःstruckशतयोजनेone hundred yojanas awayसमुद्रेinto the seaआक्षिप्त:I was thrown.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Rama released a sharp arrow that could kill the enemy. It struck me and threw me at a distance of hundred yojanas into the sea.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इतने ही में श्रीराम ने एक ऐसा तीखा बाण छोड़ा,जो शत्रु का संहार करने वाला था; परंतु उस बाण की चोट खाकर (मैं मरा नहीं) सौ योजन दूर समुद्र में आकर गिर पड़ा

Hinglish
38.20VR-3-38-20

न इच्छता तात माम् हन्तुम् तदा वीरेण रक्षितः । रामस्य शर वेगेन निरस्तो भ्रान्त चेतनः ॥

na icchatā tāta mām hantum tadā vīreṇa rakṣitaḥ | rāmasya śara vegena nirasto bhrānta cetanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO dearतदाthenमाम्meहन्तुम्to killनेच्छताby not intendingवीरेण रक्षितःprotected by the heroरामस्यRama'sशरवेगेनby the speed of his dartअचेतनःlost conciousnessअहम्Iनिरस्तःthrown away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO dear being thrown away by the speed of his dart I lost my consciousness. I was protected by Rama who did not want to kill me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! वीर श्रीरामचन्द्रजी उस समय मुझे मारना नहीं चाहते थे, इसीलिये मेरी जान बच गयी। उनके बाण के वेग से मैं भ्रान्तचित्त होकर दूर फेंक दिया गया और समुद्र के गहरे जल में गिरा दिया गया। तात! फिर दीर्घकाल के पश्चात् जब मुझे चेत हुआ, तब मैं लंकापुरी में गया

This Hindi translation covers verses 38.20–38.21 together.

Hinglish
38.21VR-3-38-21

पातितो अहम् तदा तेन गंभीरे सागर अंभसि । प्राप्य संज्ञाम् चिरात् तात लंकाम् प्रति गतः पुरीम् ॥

pātito aham tadā tena gaṃbhīre sāgara aṃbhasi | prāpya saṃjñām cirāt tāta laṃkām prati gataḥ purīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO dearतदाthenअहम्Iगम्भीरेin deepसागराम्भसिin sea waterपातितःwas thrownचिरात्after a long timeसंज्ञाम्consciousessप्राप्यafter attainingलङ्कां पुरीम्city of Lankaप्रतिगतःwent towards.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO dear I was thrown into the deep sea and after a long time regained consciousness and returned to the city of Lanka.

HinglishHindi is translated together with verse 38.20
38.22VR-3-38-22

एवम् अस्मि तदा मुक्तः सहायाः ते - शायास्तु - निपातिताः । अकृत अस्त्रेण रामेण बालेन अक्लिष्ट कर्मणा ॥

evam asmi tadā muktaḥ sahāyāḥ te - śāyāstu - nipātitāḥ | akṛta astreṇa rāmeṇa bālena akliṣṭa karmaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenअकृतास्त्रेणwho had not mastered archeryबालेनby the young boyअक्लिष्टकर्मणाby one who acomplishes any task with easeरामेणby Ramaएवम्in that wayमुक्तः अस्मिI was sparedसहायास्तुothers who accompanied meनिपातिताःwere destroyed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThat way I was spared by the young boy who was not versed in archery and who could still accomplish the task with ease.Those who accompanied me were destroyed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार उस समय मैं मरने से बचा। अनायास ही महान् कर्म करने वाले श्रीराम उन दिनों अभी ङ्केबालक थे और उन्हें अस्त्र चलाने का पूरा अभ्यास भी नहीं था तो भी उन्होंने मेरे उन सभी सहायकों को मार गिराया, जो मेरे साथ गये थे

Hinglish
38.23VR-3-38-23

तत् मया वार्यमाणः त्वम् यदि रामेण विग्रहम् । करिष्यसि आपदम् घोराम् क्षिप्रम् प्राप्य न शिष्यसि ॥

tat mayā vāryamāṇaḥ tvam yadi rāmeṇa vigraham | kariṣyasi āpadam ghorām kṣipram prāpya na śiṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रावणRavanaतत्thatमयाby meवार्यमाणःwhile being preventedत्वम्youरामेणwith Ramaविग्रहम्conflictकरिष्यसि यदिif you wageक्षिप्रम्very soonघोराम्dreadfulआपदम्calamityप्राप्स्यसिyou will face.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you pick up conflict with Rama even while being warned by me you will soon face a dreadful calamity.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इसलिये मेरे मना करने पर भी यदि तुम श्रीराम के साथ विरोध करोगे तो शीघ्र ही घोर आपत्ति में पड़ जाओगे और अन्तमें अपने जीवन से भी हाथ धो बैठोगे

Hinglish
38.24VR-3-38-24

क्रीडा रति विधिज्ञानाम् समाज उत्सव शालिनाम् । रक्षसाम् चैव संतापम् अनर्थम् च आहरिष्यसि ॥

krīḍā rati vidhijñānām samāja utsava śālinām | rakṣasām caiva saṃtāpam anartham ca āhariṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्रीडारतिविधिज्ञानाम्of those who know lovesportसमाजोत्सवशालिनाम्of those who celebrate community festivalsरक्षसां चैवof demons tooसन्तापम्griefअनर्थं चdisasterआहरिष्यसिyou will bring.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou will bring grief and disaster into the lives of demons who are sporting in love and who are in the habit of celebrating community festivals with joy.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘खेल-कूद और भोग-विलास के क्रम को जानने वाले तथा सामाजिक उत्सवों को ही देखदेखकर दिल बहलाने वाले राक्षसों के लिये तुम संताप और अनर्थ (मौत) बुला लाओगे

Hinglish
38.25VR-3-38-25

हर्म्य प्रासाद संबाधाम् नाना रत्न विभूउषिताम् । द्रक्ष्यसि त्वम् पुरीम् लंकाम् विनष्टाम् मैथिली कृते ॥

harmya prāsāda saṃbādhām nānā ratna vibhūuṣitām | drakṣyasi tvam purīm laṃkām vinaṣṭām maithilī kṛte ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हर्म्यप्रासादसम्बाधाम्with magnificent royal mansionsनानारत्नविभूषिताम्embellisted with various gemsलङ्कां पुरीम्city of Lankaत्वम्youमैथिलीकृतेfor the sake of Sitaविनष्टाम्ruinedद्रक्ष्यसिyou will see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou will see the city of Lanka dotted with magnificent royal mansions embellished with different kinds of gems ruined for the sake of Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मिथिलेशकुमारी सीता के लिये तुम्हें धनियों की अट्टालिकाओं तथा राजभवनों से भरी हुई एवं नाना प्रकार के रत्नों से विभूषित लंकापुरी का विनाश भी अपनी आँखों देखना पड़ेगा

Hinglish
38.26VR-3-38-26

अकुर्वन्तो अपि पापानि शुचयः पाप संश्रयात् । पर पापैः विनश्यन्ति मत्स्या नाग ह्रदे यथा ॥

akurvanto api pāpāni śucayaḥ pāpa saṃśrayāt | para pāpaiḥ vinaśyanti matsyā nāga hrade yathā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पापानिsinsअकुर्वन्तोऽपिeven without committingशुचयःpure menपापसंश्रयात्by contact with sinnersनागह्रदेin a pool of serpentsमत्स्याः यथाlike the fishपरपापैःsins committed by othersविनश्यन्तिwill be destroyed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEven without committing any sin those pure souls because they keep company with sinners will be destroyed for the sins of others just like fishes in a pool of serpents.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो लोग आचार-विचार से शुद्ध हैं और पाप या अपराध नहीं करते हैं, वे भी यदि पापियों के सम्पर्क में चले जायँ तो दूसरों के पापों से ही नष्ट हो जाते हैं, जैसे साँपवाले सरोवर में निवास करने वाली मछलियाँ उस सर्प के साथ ही मारी जाती हैं

Hinglish
38.27VR-3-38-27

दिव्यचंदनदिग्धांगान्दिव्याअभरणभूषितान् -यद्वा-दिव्य चंदन दिग्ध अंगान् दिव्य आभरण भूषितान् । द्रक्ष्यसि अभिहतान् भूमौ तव दोषात् तु राक्षसान् ॥

divyacaṃdanadigdhāṃgāndivyāabharaṇabhūṣitān -yadvā-divya caṃdana digdha aṃgān divya ābharaṇa bhūṣitān | drakṣyasi abhihatān bhūmau tava doṣāt tu rākṣasān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान्with limbs smeared with sandal paste and unguentsदिव्याभरणभूषितान्adorned with excellent ornamentsराक्षसान्demonsतव दोषात्for your mistakesभूमौon this earthअभिहतान्killedद्रक्ष्यसिyou will see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou will see the demons who smear their limbs with sandal paste and unguents, who are adorned with excellent ornaments slain and laid on the ground for your mistakes.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम देखोगे कि जिनके अङ्ग दिव्य चन्दन से चर्चित होते थे तथा जो दिव्य आभूषणों से विभूषित रहते थे, वे ही राक्षस तुम्हारे ही अपराध से मारे जाकर पृथ्वी पर पड़े हुए हैं

Hinglish
38.28VR-3-38-28

हृत दारान् स दारान् च दश विद्रवतो दिशः । हत शेषान् अशरणान् द्रक्ष्यसि त्वम् निशाचरान् ॥

hṛta dārān sa dārān ca daśa vidravato diśaḥ | hata śeṣān aśaraṇān drakṣyasi tvam niśācarān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हतशेषान्the survivingनिशाचरान्demonsहृतदारान्with their wives abductedसदारांश्चthose with wivesअशरणान्with none to take care of themदश दिशःin ten directionsविद्रवतःwhile runningत्वम्youद्रक्ष्यसिyou will see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou will see the rest of the demons with their wives gone or fleeing in all directions helplessly with none to take care of them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम्हें यह भी दिखायी देगा कि कितने ही निशाचरों की स्त्रियाँ हर ली गयी हैं और कुछ की स्त्रियाँ साथ हैं तथा वे युद्ध में मरने से बचकर असहाय अवस्था में दसों दिशाओं की ओर भाग रहे हैं

Hinglish
38.29VR-3-38-29

शर जाल परिक्षिप्ताम् अग्नि ज्वाला समावृताम् । प्रदग्ध भवनाम् लंकाम् द्रक्ष्यसि त्वम् असंशयम् ॥

śara jāla parikṣiptām agni jvālā samāvṛtām | pradagdha bhavanām laṃkām drakṣyasi tvam asaṃśayam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शरजालपरिक्षिप्ताम्scattered arrowsअग्निज्वालासमावृताम्surrounded by flames of fireप्रदग्धभवनाम्with buildings on fireलङ्काम्Lankaत्वम्youद्रक्ष्यसिyou will seeसंशयःdoubtनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou will undoubtedly see Lanka filled with arrows, surrounded by flames of fire and its buildings on fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निःसंदेह तुम्हारे सामने वह दृश्य भी आयेगा कि लंकापुरी पर बाणों का जाल-सा बिछ गया है। वह आग की ज्वालाओं से घिर गयी है और उसका एक एक घर जलकर भस्म हो गया है

Hinglish
38.30VR-3-38-30

पर दार अभिमर्षात् तु न अनयत् पाप तरम् महत् । प्रमदानाम् सहस्राणि तव राजन् परिग्रहे ॥

para dāra abhimarṣāt tu na anayat pāpa taram mahat | pramadānām sahasrāṇi tava rājan parigrahe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परदाराभिमर्शात्violating the chastity of others' wivesपापतरम्a greater sinमहत्highlyअन्यत्other thingनnotराजन्O kingप्रमदानाम्women सहस्रम् thousandतवyour
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king there is no sin greater than violating the chastity of others wives, when you have married a thousand lovely women.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन् ! परायी स्त्री के संसर्ग से बढ़कर दूसरा कोई महान् पाप नहीं है। तुम्हारे अन्तःपुर में हजारों युवती स्त्रियाँ हैं, उन अपनी ही स्त्रियों में अनुराग रखो। अपने कुल की रक्षा करो, राक्षसों के प्राण बचाओ तथा अपनी मान, प्रतिष्ठा, उन्नति, राज्य और प्यारे जीवन को नष्ट न होने दो

This Hindi translation covers verses 38.30–38.31 together.

Hinglish
38.31VR-3-38-31

भव स्व दार निरतः स्व कुलम् रक्ष राक्षस । मानम् वृद्धिम् च राज्यम् च जीवितम् च इष्टम् आत्मनः ॥

bhava sva dāra nirataḥ sva kulam rakṣa rākṣasa | mānam vṛddhim ca rājyam ca jīvitam ca iṣṭam ātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसO demonस्वदारनिरतःenjoy your own wivesभवbeस्वकुलम्your raceरक्षyou protectमानम्prestigeऋद्धिं चprosperity alsoराज्यं चkingdom tooआत्मनःyourइष्टम्dearजीवितं चand your life.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEnjoy with your wives. Protect your race, prestige, kingdom, prosperity and your own dear life.

HinglishHindi is translated together with verse 38.30
38.32VR-3-38-32

कलत्राणि च सौम्यानि मित्र वर्गम् तथैव च । यदि इच्छसि चिरम् भोक्तुम् मा कृथा राम विप्रियम् ॥

kalatrāṇi ca saumyāni mitra vargam tathaiva ca | yadi icchasi ciram bhoktum mā kṛthā rāma vipriyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौम्यानिbeautiful onesकलत्राणिwivesतथैव चsimilarlyमित्रवर्गम्friendsचिरम्for a long timeभोक्तुम्to enjoyइच्छसि यदिwish toराम विप्रियम्offence to Ramaमा कृथाःdo not do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you wish to enjoy your beautiful wives and your good friends for long, do not create enmity with Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि तुम अपनी सुन्दरी स्त्रियों तथा मित्रों का सुख अधिक काल तक भोगना चाहते हो तो श्रीराम का अपराध न करो

Hinglish
38.33VR-3-38-33

निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशम्प्रसह्य सीताम् यदि धर्षयिष्यसि । गमिष्यसि क्षीण बलः स बान्धवोयम क्षयम् राम शर आत्त जीवितः ॥

nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśamprasahya sītām yadi dharṣayiṣyasi | gamiṣyasi kṣīṇa balaḥ sa bāndhavoyama kṣayam rāma śara ātta jīvitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुहृदाby a friendमयाby myselfभृशम्profuselyनिवार्यमाणःpreventedसीताम्Sitaप्रसह्यforciblyधर्षयिष्यसि यदिif you violate Sitaक्षीणबलःwith reduced strengthसबान्धवःalong with your kinरामशरात्तजीवितःyour life taken away by Rama's arrowsयमक्षयम्abode of Yamaगमिष्यसिyou will go.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you violate Sita forcibly notwithstanding my friendly warning, your life will be drained by the arrows of Rama and you will reach the abode of Yama with your kith and kin, your strength depleted. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः। Thus ends the thirtyeighth sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं तुम्हारा हितैषी सुहृद् हूँ। यदि मेरे बारंबार मना करने पर भी तुम हठपूर्वक सीता का अपहरण करोगे तो तुम्हारी सारी सेना नष्ट हो जायगी और तुम श्रीराम के बाणों से अपने प्राण गँवाकर बन्धु-बान्धवों के साथ यमलोक की यात्रा करोगे’

Hinglish