इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 3.37

Sarga 37

सर्गः 37

Maricha describes the qualities of Rama and Sita to Ravana

Full sarga summary

Maricha describes the qualities of Rama and Sita to Ravana --advises Ravana to give up the idea of abduction of Sita.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
37.1VR-3-37-1

तत् श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यम् वाक्य विशारदः । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥

tat śrutvā rākṣasendrasya vākyam vākya viśāradaḥ | pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसेन्द्रस्यlord of the demons (Ravana)तत् वाक्यम्the wordsश्रुत्वाhaving heardमहाप्राज्ञःvery wiseवाक्यविशारदःeloquent speakerमारीचःMarichaराक्षसेश्वरम्to Ravanaप्रत्युवाचreplied.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard the words of Ravana, lord of the demons, wise Maricha who was also an eloquent speaker replied:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राक्षसराज रावण की पूर्वोक्त बात सुनकर बातचीत करने में कुशल महातेजस्वी मारीच ने उसे इस प्रकार उत्तर दिया-

Hinglish
37.2VR-3-37-2

सुलभाः पुरुषा राजन् सततम् प्रिय वादिनः । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥

sulabhāḥ puruṣā rājan satatam priya vādinaḥ | apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingप्रियवादिनःsweettonguedपुरुषाःmenसततम्alwaysसुलभाःeasy to findअप्रियस्यunpleasant to hearतुbutपथ्यस्यsalutaryवक्ताspeakerश्रोता चaudienceदुर्लभःis difficult to find.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO king, it is always easy to find men who speak pleasing words, but it is difficult to get a speaker and a listener who use words unpleasant (to the ears) but beneficial (in life).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन् ! सदा प्रिय वचन बोलने वाले पुरुष तो सर्वत्र सुलभ होते हैं; परंतु जो अप्रिय होने पर भी हितकर हो, ऐसी बात के कहने और सुनने वाले दोनों ही दुर्लभ हैं

Hinglish
37.3VR-3-37-3

न नूनम् बुध्यसे रामम् महावीर्यम् गुण उन्नतम् । अयुक्त चारः चपलो महेन्द्र वरुण उपमम् ॥

na nūnam budhyase rāmam mahāvīryam guṇa unnatam | ayukta cāraḥ capalo mahendra varuṇa upamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयुक्तचारःa man who does not employ a spyचपलःficklemindedमहावीर्यम्very braveगुणोन्नतम्of good qualitiesमहेन्द्र वरुणोपमम्comparable to Indra and Varunaरामम्Ramaनूनम्surelyन बुध्यसेnot able to know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are fickleminded. You have employed no spy ( who could have told you the truth about Rama's character). Rama is very brave and virtuous comparable to Indra and Varuna. Surely you are not able to know what Rama is.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम कोई गुप्तचर तो रखते नहीं और तुम्हारा हृदय भी बहुत ही चञ्चल है; अतः निश्चय ही तुम श्रीरामचन्द्रजी को बिलकुल नहीं जानते। वे पराक्रमोचित गुणों में बहुत बढ़े-चढ़े तथा इन्द्र और वरुण के समान हैं

Hinglish
37.4VR-3-37-4

अपि स्वस्ति भवेत् तात सर्वेषाम् भुवि रक्षसाम् । अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्यात् लोकम् अराक्षसम् ॥

api svasti bhavet tāta sarveṣām bhuvi rakṣasām | api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāt lokam arākṣasam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO dearभुविin the worldसर्वेषाम्of allरक्षसाम्of demonsस्वस्तिsafeअपिभवेत्may be I wishरामःRamaन सङ्क्रुद्धःgets angryलोकम्worldअराक्षसम्without rakshasaअपि न कुर्यात्will he not do?.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO dear may there be good to all the demons in the world. If Rama gets enraged, he will make this world demonless.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! मैं तो यही चाहता हूँ कि समस्त राक्षसों का कल्याण हो। कहीं ऐसा न हो कि श्रीरामचन्द्रजी अत्यन्त कुपित हो समस्त लोकों को राक्षसों से शून्य कर दें?

Hinglish
37.5VR-3-37-5

अपि ते जीवित अंताय न उत्पन्ना जनकात्मजा । अपि सीता निमित्तम् च न भवेत् व्यसनम् महत् ॥

api te jīvita aṃtāya na utpannā janakātmajā | api sītā nimittam ca na bhavet vyasanam mahat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनकात्मजाdaughter of Janakaतेto youजीवितान्तायto destroy your lifeअपि नोत्पन्नाnot born I hopeसीतानिमित्तम्on account of Sitaममmyselfव्यसनम्disasterअपि न भवेत्hope it will not happen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHope the daughter of Janaka is not born to put an end to your life. Hope I will not face any disaster on account of Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जनकनन्दिनी सीता तुम्हारे जीवन का अन्त करने के लिये तो नहीं उत्पन्न हुई है ? कहीं ऐसा न हो कि सीता के कारण तुम्हारे ऊपर कोई बहुत बड़ा सङ्कट आ जाय?

Hinglish
37.6VR-3-37-6

अपि त्वाम् ईश्वरम् प्राप्य काम वृत्तम् निरंकुशम् । न विनश्येत् पुरी लंका त्वया सह स राक्षसा ॥

api tvām īśvaram prāpya kāma vṛttam niraṃkuśam | na vinaśyet purī laṃkā tvayā saha sa rākṣasā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कामवृत्तम्a slave to sensual pleasuresनिरङ्कुशम्a dictatorत्वाम्youईश्वरम्lordप्राप्यafter gettingसराक्षसाalong with demonsपुरी लङ्काcity of Lankaत्वया सहalong with youन विनश्येदपिmay it not be destroyed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI hope the city of Lanka along with the (entire) race of demons will not be destroyed, with a dictator like you who is a slave to sensual pleasure.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम-जैसे स्वेच्छाचारी और उच्छृङ्खल राजा को पाकर लङ्कापुरी तुम्हारे और राक्षसों के साथ ही नष्ट न हो जाय?

Hinglish
37.7VR-3-37-7

त्वत् विधः काम वृत्तो हि दुःशीलः पाप मंत्रितः । आत्मानम् स्व जनम् राष्ट्रम् स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥

tvat vidhaḥ kāma vṛtto hi duḥśīlaḥ pāpa maṃtritaḥ | ātmānam sva janam rāṣṭram sa rājā hanti durmatiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कामवृत्तःpassionateदुश्शीलःa person of bad characterपापमन्त्रितःadvised in evil waysदुर्मतिःof wicked mindत्वद्विधःone like youसः राजाthat kingआत्मानम्himselfस्वजनम्his own peopleराष्ट्रम्countryहन्ति हिwill ruin.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA king who is a slave to passion, who is of bad conduct, of wicked thoughts, advised in evil ways destroys himself, his kith and kin and the entire kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो राजा तुम्हारे समान दुराचारी, स्वेच्छाचारी, पापपूर्ण विचार रखने वाला और खोटी बुद्धिवाला होता है, वह अपना, अपने स्वजनों का तथा समूचे राष्ट्र का भी विनाश कर डालता है

Hinglish
37.8VR-3-37-8

न च पित्रा परित्यक्तो न अमर्यादः कथंचन । न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रिय पांसनः ॥

na ca pitrā parityakto na amaryādaḥ kathaṃcana | na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriya pāṃsanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कौसल्यानन्दवर्धनःdelight of Kausalya (Rama)पित्राby fatherन च परित्यक्तःnot at all forsakenकथञ्चनto do soअमर्यादःnor crossed the limits of dharmaनnotलुब्धःmiserlyनnotदुश्शीलःof bad conductन चand notतीक्ष्णsharptonguedक्षत्रियपांसनः चcalumny to kshatriyasनnotधर्मगुणैःin righteousnessहीनःnot lackingनnotतीक्ष्णःcruelनnotसर्वेषाम्for allभूतानाम्of beingsअहितेin doing harmरतःis involved
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, the delight of Kausalya, has not forsaken by his father. He has never crossed the limits of dharma. He is not miserly. He has no bad conduct. He is not a slur on the kshatriyas. He does not lack in righteousness. He is not cruel nor is he engaged in doing harm to others.

This translation covers verses 37.8–37.9 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीरामचन्द्रजी न तो पिता द्वारा त्यागे या निकाले गये हैं, न उन्होंने धर्म की मर्यादा का किसी तरह त्याग किया है, न वे लोभी, न दूषित आचार-विचार वाले और न क्षत्रियकुल-कलङ्क ही हैं

Hinglish
37.9VR-3-37-9

न च धर्म गुणैर् हीनैः कौसल्या आनंद वर्धनः । न च तीक्ष्णो हि भूतानाम् सर्व भूत हिते रतः ॥

na ca dharma guṇair hīnaiḥ kausalyā ānaṃda vardhanaḥ | na ca tīkṣṇo hi bhūtānām sarva bhūta hite rataḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कौसल्या का आनन्द बढ़ाने वाले श्रीराम धर्मसम्बन्धी गुणों से हीन नहीं हुए हैं। उनका स्वभावभी किसी प्राणी के प्रति तीखा नहीं है। वे सदा समस्त प्राणियों के हित में ही तत्पर रहते हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 37.8English is translated together with verse 37.8
37.10VR-3-37-10

वंचितम् पितरम् दृष्ट्वा कैकेय्या सत्य वादिनम् । करिष्यामि इति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम् ॥

vaṃcitam pitaram dṛṣṭvā kaikeyyā satya vādinam | kariṣyāmi iti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातdearसत्यवादिनम्always speaks the truthपितरम्fatherकैकेय्याby Kaikeyiवञ्चितम्deceivedदृष्ट्वाafter seeingधर्मात्माrighteous manकरिष्यामि इतिsaying I will do itवनम्forestप्रव्रजितःcame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO dear, seeing that his truthful father was going to be deceived by Kaikeyi, righteous Rama himself offered to fulfil the promise of his father and came away to the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रानी कैकेयी ने पिता को धोखे में डालकर मेरे वनवास का वर माँग लिया—यह देखकर धर्मात्मा श्रीराम ने मन-ही-मन यह निश्चय किया कि मैं पिता को सत्यवादी बनाऊँगा (उनके दिये हुए वर या वचन को पूरा करूँगा); इस निश्चय के अनुसार वे स्वयं ही वन को चल दिये

Hinglish
37.11VR-3-37-11

कैकेय्याः प्रिय कामार्थम् पितुर् दशरथस्य च । हित्वा राज्यम् च भोगान् च प्रविष्टो दण्डका वनम् ॥

kaikeyyāḥ priya kāmārtham pitur daśarathasya ca | hitvā rājyam ca bhogān ca praviṣṭo daṇḍakā vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कैकेय्याःof Kaikeyiपितुःfather's दशरथस्य च and Dasaratha'sप्रियकामार्थम्to satisfy their desireराज्यम्kingdomभोगांश्चpleasuresहित्वाafter leavingदण्डकावनम्Dandaka forest प्रविष्टः he entered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetTo satisfy the desire of Kaikeyi and to fulfil his father's word he came to Dandaka forest, leaving the kingdom and all royal pleasures, behind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘माता कैकेयी और पिता राजा दशरथ का प्रिय करने की इच्छा से ही वे स्वयं राज्य और भोगों का परित्याग करके दण्डक वन में प्रविष्ट हुए हैं

Hinglish
37.12VR-3-37-12

न रामः कर्कशः तात न अविद्वान् न अजित इन्द्रियः । अनृतम् न श्रुतम् चैव नैव त्वम् वक्तुम् अर्हसि ॥

na rāmaḥ karkaśaḥ tāta na avidvān na ajita indriyaḥ | anṛtam na śrutam caiva naiva tvam vaktum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO dearरामःRamaकर्कशःhardheartedनnotअविद्वान्not learnedनnotअजितेन्द्रियःnot that he has no control over the sensesनnotत्वम्youअनृतम्falseदुश्श्रुतं चैवillinformedवक्तुम्to speakनार्हसिnot proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO my dear, Rama is not harsh nor ignorant. It is not that he has no control over the senses. It is not proper for you to say what is false. You are illinformed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! श्रीराम कर नहीं हैं। वे मुर्ख और अजितेन्द्रिय भी नहीं हैं। श्रीराम में मिथ्याभाषण का दोष मैंने कभी नहीं सुना है; अतः उनके विषय में तुम्हें ऐसी उलटी बातें कभी नहीं कहनी चाहिये

Hinglish
37.13VR-3-37-13

रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्य पराक्रमः । राजा सर्वस्य लोकस्य देवानाम् इव वासवः ॥

rāmo vigrahavān dharmaḥ sādhuḥ satya parākramaḥ | rājā sarvasya lokasya devānām iva vāsavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaविग्रहवान्a personification ofधर्मःdharmaसाधुःpiousसत्यपराक्रमःone whose strength is truthदेवानाम्for godsमघवानिवlike Indraसर्वस्यfor allलोकस्यworldsराजाking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama is dharma incarnate. He is pious. His strength is truth. He is king of all the worlds like Indra to the gods.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम धर्म के मूर्तिमान् स्वरूप हैं। वे साधु और सत्यपराक्रमी हैं। जैसे इन्द्र समस्त देवताओं के अधिपति हैं, उसी प्रकार श्रीराम भी सम्पूर्ण जगत् के राजा हैं

Hinglish
37.14VR-3-37-14

कथम् नु तस्य वैदेहीम् रक्षिताम् स्वेन तेजसा । इच्छसे प्रसभम् हर्तुम् प्रभाम् इव विवस्वतः ॥

katham nu tasya vaidehīm rakṣitām svena tejasā | icchase prasabham hartum prabhām iva vivasvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youतस्यhisस्वेनownतेजसाstrength of characterरक्षिताम्will be protectedवैदेहीम्Vaidehiविवस्वतःSun'sप्रभामिवlike the radianceप्रसभम्forciblyहर्तुम्to takeकथम्howइच्छसिyou wish.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita is protected by the strength of her character. How do you desire to carry her away forcibly (from Rama) ? Can any one separate the radiance of the Sun from the Sun itself ?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उनकी पत्नी विदेहराजकुमारी सीता अपने ही पातिव्रत्य के तेज से सुरक्षित हैं। जैसे सूर्य की प्रभा उस से अलग नहीं की जा सकती, उसी तरह सीता को श्रीराम से अलग करना असम्भव है। ऐसी दशा में तुम बलपूर्वक उनका अपहरण कैसे करना चाहते हो?

Hinglish
37.15VR-3-37-15

शर अर्चिषम् अनाधृष्यम् चाप खड्ग इन्धनम् रणे । राम अग्निम् सहसा दीप्तम् न प्रवेष्टुम् त्वम् अर्हसि ॥

śara arciṣam anādhṛṣyam cāpa khaḍga indhanam raṇe | rāma agnim sahasā dīptam na praveṣṭum tvam arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शरार्चिषम्arrows are flamesअनाधृष्यम्cannot be overpoweredचापखड्गेन्धनम्bow and sword as fuelरणेin warदीप्तम्blazingरामाग्निम्fire of Ramaसहसाat onceप्रवेष्टुम्to enterत्वम्youन अर्हसिshould not.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou should not enter into the unquenchable fire that is Rama, the fire that has the arrows (of Rama) as its flames and his sword and bow as fuel.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम प्रज्वलित अग्नि के समान हैं। बाण ही उस अग्नि की ज्वाला है। धनुष और खड्ग ही उसके लिये ईंधन का काम करते हैं। तुम्हें युद्ध के लिये सहसा उस अग्नि में प्रवेश नहीं करना चाहिये

Hinglish
37.16VR-3-37-16

धनुर् व्यादित दीप्त आस्यम् शर अर्चिषम् अमर्षणम् । चाप बाण धरम् तीक्ष्णम् शत्रु सेना अपहारिणम् ॥

dhanur vyādita dīpta āsyam śara arciṣam amarṣaṇam | cāpa bāṇa dharam tīkṣṇam śatru senā apahāriṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तातO dearधनुर्व्यादितदीप्तास्यम्his bow is an open burning mouthशरार्चिषम्flaming arrows as fireअमर्षणम्angerचापबाणधरम्wielder of bow and arrowsतीक्ष्णम्sharpशत्रुसैन्यप्रहारिणम्one who can strike the enemy's armyरामान्तकम्Rama like Yama himselfआत्मनःyour ownइष्टम्dearराज्यम्kingdomसुखं चand happinessजीवितं चlifeसन्त्यज्यafter abandoningइहhereआत्यासादयितुम्to enterनnotअर्हसिshould.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou should not give up happiness,your dear life and kingdom and come to Rama who is a variable god of death. His bow is like on open burning mouth, and his flaming arrows are like fire. He is all anger. He is wielder of bow and arrows. He can strike the enemy army (alone).

This translation covers verses 37.16–37.17 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! धनुष ही जिसका फैला हुआ दीप्तिमान् मुख है और बाण ही प्रभा है, जो अमर्ष में भरा हुआ है, धनुष और बाण धारण किये खड़ा है, रोषवश तीखे स्वभाव का परिचय देता है और शत्रु सेना के प्राण लेने में समर्थ है, उस रामरूपी यमराज के पास तुम्हें यहाँ अपने राज्यसुख और प्यारे प्राणों का मोह छोड़कर सहसा नहीं जाना चाहिये

This Hindi translation covers verses 37.16–37.17 together.

Hinglish
37.17VR-3-37-17

राज्यम् सुखम् च संत्यज्य जीवितम् च इष्टम् आत्मनः । न अति आसादयितुम् तात राम अंतकम् इह अर्हसि ॥

rājyam sukham ca saṃtyajya jīvitam ca iṣṭam ātmanaḥ | na ati āsādayitum tāta rāma aṃtakam iha arhasi ||

HinglishWord meanings are shown with verse 37.16English is translated together with verse 37.16Hindi is translated together with verse 37.16
37.18VR-3-37-18

अप्रमेयम् हि तत् तेजो यस्य सा जनकात्मजा । न त्वम् समर्थः ताम् हर्तुम् राम चाप आश्रयाम् वने ॥

aprameyam hi tat tejo yasya sā janakātmajā | na tvam samarthaḥ tām hartum rāma cāpa āśrayām vane ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
साsheजनकात्मजाSita, daughter of Janakaयस्यwhoseतत्thatअप्रमेयम्immeasurableतेजः हिis the powerवनेin the forestरामचापाश्रयम्under the refuge of Rama's bowताम्herselfहर्तुम्to abductत्वम्youसमर्थःcompetentनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetImmeasurable indeed is the power of Rama to whom Sita, daughter of Janaka belongs. You are not competent to kidnap her, for she is under the refuge of Rama's bow in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जनककिशोरी सीता जिनकी धर्मपत्नी हैं, उनका तेज अप्रमेय है। श्रीरामचन्द्रजी का धनुष उनका आश्रय है, अतः तुममें इतनी शक्ति नहीं है कि वन में उनका अपहरण कर सको

Hinglish
37.19VR-3-37-19

तस्य वै नर सिंहस्य सिंह उरस्कस्य भामिनी । प्राणेभ्यो अपि प्रियतरा भार्या नित्यम् अनुव्रता ॥

tasya vai nara siṃhasya siṃha uraskasya bhāminī | prāṇebhyo api priyatarā bhāryā nityam anuvratā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सा भामिनीeffulgent ladyसिंहोरस्कस्यof a lion's chestतस्यhisनरसिंहस्यof a lion in the form of manप्राणेभ्योपिmore than his lifeप्रियतराdearerभार्याwifeनित्यम्alwaysअनुव्रताloyal to him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBeautiful Sita happens to be the wife of Rama who is like a lion among men. Rama has a broad chest like that of a lion. He loves Sita who is ever loyal to him, more than his life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीरामचन्द्रजी मनुष्यों में सिंह के समान पराक्रमी हैं। उनका वक्षःस्थल सिंह के समान उन्नत है। भामिनी सीता उनकी प्राणों से भी अधिक प्रियतमा पत्नी हैं। वे सदा अपने पति का ही अनुसरण करती हैं

Hinglish
37.20VR-3-37-20

न सा धर्षयितुम् शक्या मैथिली ओजस्विनः प्रिया । दीप्तस्य इव हुत आशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥

na sā dharṣayitum śakyā maithilī ojasvinaḥ priyā | dīptasya iva huta āśasya śikhā sītā sumadhyamā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मैथिलीMaithiliओजस्विनःof the mightyप्रियाdarlingसुमध्यमाslender waistसा सीताthat Sitaदीप्तस्यof burningहुताशस्यfire'sशिखा इवlike a leaping flameधर्षयितुम्to touch herन शक्याnot possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita is the darling of mighty Rama. With her slender waist, she is like the leaping flames of blazing fire and it is not possible for you to touch her.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मिथिलेशकुमारी सीता ओजस्वी श्रीराम की प्यारी पत्नी हैं। वे प्रज्वलित अग्नि की ज्वाला के समान असह्य हैं, अतः उन सुन्दरी सीता पर बलात् नहीं किया जा सकता

Hinglish
37.21VR-3-37-21

किम् उद्यमम् व्यर्थम् इमम् कृत्वा ते राक्षसाधिप । दृष्टः चेत् त्वम् रणे तेन तत् अंतम् तव जीवितम् ॥

kim udyamam vyartham imam kṛtvā te rākṣasādhipa | dṛṣṭaḥ cet tvam raṇe tena tat aṃtam tava jīvitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसाधिपchief of the demonsव्यर्थम्futileइमम्thisउद्यमम्attemptकृत्वाdoingतेyouकिम्whyत्वम्youरणेin warतेनby himदृष्टःseenचेत्ifतवyourजीवितम्lifeतदन्तम्that is the end.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO chief of the demons, why do you make this futile attempt ? The moment you are seen by Rama in war will be the last of your life.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राक्षसराज ! यह व्यर्थ का उद्योग करने से तुम्हें क्या लाभ होगा? जिस दिन युद्ध में तुम्हारे ऊपर श्रीराम की दृष्टि पड़ जाय, उसी दिन तुम अपने जीवन का अन्त समझना

Hinglish
37.22VR-3-37-22

जीवितम् च सुखम् चैव राज्यम् चैव सुदुर्लभम् । यत् इच्छसि चिरम् भोक्तुम् मा कृथा राम विप्रियम् ॥

jīvitam ca sukham caiva rājyam caiva sudurlabham | yat icchasi ciram bhoktum mā kṛthā rāma vipriyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जीवितं चlife andसुखं चैवalso happinessसुदुर्लभम्not easily attainableराज्यं चैवeven kingdomचिरम्for longभोक्तुम्to enjoyइच्छसि यदिif you desire toरामविप्रियम्displeasure to Ramaमा कृथाःdo not incur.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetIf you want to enjoy your life, happiness and even the kingdom which is not easily attainable for long, do not incur the displeasure of Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि तुम अपने जीवन का, सुख का और परम दुर्लभ राज्य का चिरकाल तक उपभोग करना चाहते हो तो श्रीराम का अपराध न करो

Hinglish
37.23VR-3-37-23

स सर्वैः सचिवैः सार्धम् विभीषण पुरस्कृतैः । मंत्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयम् आत्मनः । दोषाणाम् च गुणानाम् च संप्रधार्य बल अबलम् ॥

sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdham vibhīṣaṇa puraskṛtaiḥ | maṃtrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayam ātmanaḥ | doṣāṇām ca guṇānām ca saṃpradhārya bala abalam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः त्वम्youधर्मिष्ठैःfollowers of righteous pathविभीषणपुरोगमैःby prominent people like Vibhisanaसर्वैःby allसचिवैः सार्धम्with all ministersमन्त्रयित्वाafter discussingआत्मनःyourselfनिश्चयम्decisionकृत्वाtakeदोषाणां चof demeritsगुणानां चof meritsबलाबलम्strength and weaknessसम्प्रधार्यassessingआत्मनश्चyour ownराघवस्य चRama'sबलम्strengthतत्वतःin factज्ञात्वाknowingहिताहितम्welfare and otherwiseविनिश्चित्यafter decidingक्षमम्proprietyकर्तुम्to doअर्हसिshould.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter consulting all your ministers and the righteous persons led by Vibhisana, you may take a decision. Assess the real strength and weakness, merits and demerits of your own and of Rama. Decide what is good or bad for you and then take steps you deem proper.

This translation covers verses 37.23–37.24 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तुम विभीषण आदि सभी धर्मात्मा मन्त्रियों के साथ सलाह करके अपने कर्तव्य का निश्चय करो। अपने और श्रीराम के दोषों तथा गुणों के बलाबल पर भलीभाँति विचार करके अपनी और श्रीरामचन्द्रजी की शक्ति को ठीक-ठीक समझ लो। फिर क्या करने से तुम्हारा हित होगा, इसका निश्चय करके जो उचित जान पड़े, वही कार्य तुम्हें करना चाहिये

This Hindi translation covers verses 37.23–37.24 together.

Hinglish
37.24VR-3-37-24

आत्मनः च बलम् ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः । हितम् हि तव निश्चित्य क्षमम् त्वम् कर्तुम् अर्हसि ॥

ātmanaḥ ca balam jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ | hitam hi tava niścitya kṣamam tvam kartum arhasi ||

HinglishWord meanings are shown with verse 37.23English is translated together with verse 37.23Hindi is translated together with verse 37.23
37.25VR-3-37-25

अहम् तु मन्ये तव न क्षमम् रणेसमागमम् कोसल राज सूनुना । इदम् हि भूयः शृणु वाक्यम् उत्तमम्क्षमम् च युक्तम् च निशाचर अधिप ॥

aham tu manye tava na kṣamam raṇesamāgamam kosala rāja sūnunā | idam hi bhūyaḥ śṛṇu vākyam uttamamkṣamam ca yuktam ca niśācara adhipa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निशाचरेश्वरRavanaअहं तुon my partतवyourरणेin warकोसलराजसूनुनाby Rama son of the king of Kosalaसमागमम्meetक्षमम्goodन मन्येnot considerउत्तमम्bestक्षमम्capableयुक्तं चand properइदं वाक्यम्these wordsभूयःfurtherशृणुyou may listen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO Ravana I think it is not good on your part to confront the prince of Kosala in a war. Listen to my words and consider what is good for you. इत्यार्षे श्री मद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे सप्तत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyseventh sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निशाचरराज! मैं तो समझता हूँ कि कोसलराजकुमार श्रीरामचन्द्रजी के साथ तुम्हारा युद्ध करना उचित नहीं है। अब पुनः मेरी एक बात और सुनो, यह तुम्हारे लिये बहुत ही उत्तम, उचित और उपयुक्त सिद्ध होगी’

Hinglish