Sarga 26

दूषणः तु स्वकम् सैन्यम् हन्यमानम् विलोक्य च । संदिदेश महाबाहुः भीम वेगान् निशाचरान् ॥

dūṣaṇaḥ tu svakam sainyam hanyamānam vilokya ca | saṃdideśa mahābāhuḥ bhīma vegān niśācarān ||

राक्षसान् पंच साहस्रान् समरेषु अनिवर्तिनः । ते शूलैः पट्टिशैः कदगैः शिला वरषैः द्रुमैः ॥

rākṣasān paṃca sāhasrān samareṣu anivartinaḥ | te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ kadagaiḥ śilā varaṣaiḥ drumaiḥ ||

शर वर्षैः विच्छिन्नम् ववर्षुः तम् समन्ततः । तत् द्रुमाणाम् शिलानाम् च वर्षम् प्राण हरम् महत् ॥

śara varṣaiḥ vicchinnam vavarṣuḥ tam samantataḥ | tat drumāṇām śilānām ca varṣam prāṇa haram mahat ||

प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवः तीक्ष्ण सायकैः । प्रतिगृह्य च तद् वर्षम् निमीलित इव ऋषभः ॥

pratijagrāha dharmātmā rāghavaḥ tīkṣṇa sāyakaiḥ | pratigṛhya ca tad varṣam nimīlita iva ṛṣabhaḥ ||

रामः क्रोधम् परम् लेभे वध अर्थम् सर्व रक्षसाम् । ततः क्रोध समाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ॥

rāmaḥ krodham param lebhe vadha artham sarva rakṣasām | tataḥ krodha samāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā ||

शरैः अभ्यकिरत् सैन्यम् सर्वतः सह दूषणम् । ततः सेना पतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रु दूषणः ॥

śaraiḥ abhyakirat sainyam sarvataḥ saha dūṣaṇam | tataḥ senā patiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatru dūṣaṇaḥ ||

शरैः अशनि कल्पैः तम् राघवम् समवारयत् । ततो रामः संक्रुद्धः क्षुरेण अस्य महत् धनुः ॥

śaraiḥ aśani kalpaiḥ tam rāghavam samavārayat | tato rāmaḥ saṃkruddhaḥ kṣureṇa asya mahat dhanuḥ ||

चिच्छेद समरे वीरः चतुर्भिः चतुरो हयान् । हत्वा च अश्वान् शरैः तीक्ष्णैः अर्थ चन्द्रेण सारथे ॥

ciccheda samare vīraḥ caturbhiḥ caturo hayān | hatvā ca aśvān śaraiḥ tīkṣṇaiḥ artha candreṇa sārathe ||

शिरो जहार तद् रक्षः त्रिभिर् विव्याध वक्षसि । स च्छिन्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः ॥

śiro jahāra tad rakṣaḥ tribhir vivyādha vakṣasi | sa cchinna dhanvā viratho hata aśvo hata sārathiḥ ||

जग्राह गिरि शृंग आभम् परिघम् रोम हर्षणम् । वेष्टितम् कांचनैः पट्टैः देव सैन्य अभिमर्दनम् ॥

jagrāha giri śṛṃga ābham parigham roma harṣaṇam | veṣṭitam kāṃcanaiḥ paṭṭaiḥ deva sainya abhimardanam ||

आयसैः शंकुभिः तीक्ष्णैः कीर्णम् पर वसा उक्षिताम् । वज्र अशनि सम स्पर्शम् पर गोपुर दारणम् ॥

āyasaiḥ śaṃkubhiḥ tīkṣṇaiḥ kīrṇam para vasā ukṣitām | vajra aśani sama sparśam para gopura dāraṇam ||

तम् महा उरग संकाशम् प्रगृह्य परिघम् रणे । दूषणो अभ्यपतत् रामम् क्रूर कर्मा निशाचरः ॥

tam mahā uraga saṃkāśam pragṛhya parigham raṇe | dūṣaṇo abhyapatat rāmam krūra karmā niśācaraḥ ||

तस्य अभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः । द्वाभ्याम् शराभ्याम् चिच्छेद स हस्त आभरणौ भुजौ ॥

tasya abhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ | dvābhyām śarābhyām ciccheda sa hasta ābharaṇau bhujau ||

भ्रष्टः तस्य महाकायः पपात रण मूर्धनि । परिघः छिन्न हस्तस्य शक्र ध्वज इव अग्रतः ॥

bhraṣṭaḥ tasya mahākāyaḥ papāta raṇa mūrdhani | parighaḥ chinna hastasya śakra dhvaja iva agrataḥ ||

कराभ्याम् च विकीर्णाभ्याम् पपात भुवि दूषणः । विषाणाभ्याम् विशीर्णाभ्याम् मनस्वी इव महागजः ॥

karābhyām ca vikīrṇābhyām papāta bhuvi dūṣaṇaḥ | viṣāṇābhyām viśīrṇābhyām manasvī iva mahāgajaḥ ||

दृष्ट्वा तम् पतितम् भूमौ दूषणम् निहतम् रणे । साधु साधु इति काकुत्स्थम् सर्व भूतानि अपूजयन् ॥

dṛṣṭvā tam patitam bhūmau dūṣaṇam nihatam raṇe | sādhu sādhu iti kākutstham sarva bhūtāni apūjayan ||

एतस्मिन् अन्तरे क्रुद्धाः त्रयः सेना अग्र यायिनः । संहत्य अभ्यद्रवन् रामम् मृत्यु पाश अवपाशिताः ॥

etasmin antare kruddhāḥ trayaḥ senā agra yāyinaḥ | saṃhatya abhyadravan rāmam mṛtyu pāśa avapāśitāḥ ||

महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः । महाकपालो विपुलम् शूलम् उद्यम्य राक्षसः ॥

mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ | mahākapālo vipulam śūlam udyamya rākṣasaḥ ||

स्थूलाक्षः पट्टिशम् गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् । दृष्ट्वा एव आपततः ताम् तु राघवः सायकैः शितैः ॥

sthūlākṣaḥ paṭṭiśam gṛhya pramāthī ca paraśvadham | dṛṣṭvā eva āpatataḥ tām tu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ ||

तीक्ष्ण अग्रैः प्रतिजग्राह संप्राप्तान् अतिथीन् इव । महाकपालस्य शिरः चिच्छेद रघुनंदनः ॥

tīkṣṇa agraiḥ pratijagrāha saṃprāptān atithīn iva | mahākapālasya śiraḥ ciccheda raghunaṃdanaḥ ||

असंख्येयैः तु बाण ओघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् । स्थूलाक्षस्य अक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः ॥

asaṃkhyeyaiḥ tu bāṇa oghaiḥ pramamātha pramāthinam | sthūlākṣasya akṣiṇī sthūle pūrayāmāsa sāyakaiḥ ||

स पपात हतो भूमौ विटपी इव महाद्रुमः । दूषणस्य अनुगान् पंच सहस्रान् कुपितः क्षणात् ॥

sa papāta hato bhūmau viṭapī iva mahādrumaḥ | dūṣaṇasya anugān paṃca sahasrān kupitaḥ kṣaṇāt ||

हत्वा तु पंच सहस्रान् अनयत् यम सदनम् । दूषणम् निहतम् श्रुत्वा तस्य च एव पदानुगान् ॥

hatvā tu paṃca sahasrān anayat yama sadanam | dūṣaṇam nihatam śrutvā tasya ca eva padānugān ||

व्यादिदेश खरः क्रुद्धो सेन अध्यक्षान् महाबलान् । अयम् विनिहतः संख्ये दूषणः स पदानुगाः ॥

vyādideśa kharaḥ kruddho sena adhyakṣān mahābalān | ayam vinihataḥ saṃkhye dūṣaṇaḥ sa padānugāḥ ||

महत्या सेनया सार्धम् युद्ध्वा रामम् कुमानुषम् । शस्त्रैः नाना विध अकारैः हनध्वम् सर्व राक्षसाः ॥

mahatyā senayā sārdham yuddhvā rāmam kumānuṣam | śastraiḥ nānā vidha akāraiḥ hanadhvam sarva rākṣasāḥ ||

एवम् उक्त्वा खरः क्रुद्धो रामम् एव अभि दुद्रुवे । श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर् विहंगमः ॥

evam uktvā kharaḥ kruddho rāmam eva abhi dudruve | śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrur vihaṃgamaḥ ||

दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः । हेममाली महामाली सर्पस्यो रुधिराशनः ॥

durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ | hemamālī mahāmālī sarpasyo rudhirāśanaḥ ||

द्वादश एते महावीर्या बल अध्यक्षाः । स सैनिकाःरमम् एव अभ्यधावंत विसृजंतः शरोत्तमान् ॥

dvādaśa ete mahāvīryā bala adhyakṣāḥ | sa sainikāḥramam eva abhyadhāvaṃta visṛjaṃtaḥ śarottamān ||

ततः पावक संकाशैः हेम वज्र विभूषितैः । जघन शेषम् तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥

tataḥ pāvaka saṃkāśaiḥ hema vajra vibhūṣitaiḥ | jaghana śeṣam tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ ||

ते रुक्म पुंखा विशिखाः स धूमा इव पावकाः । निजघ्नुः तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥

te rukma puṃkhā viśikhāḥ sa dhūmā iva pāvakāḥ | nijaghnuḥ tāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān ||

रक्षसाम् तु शतम् रामः शतेन एकेन कर्णिना । सहस्रम् तु सहस्रेण जघान रण मूर्धनि ॥

rakṣasām tu śatam rāmaḥ śatena ekena karṇinā | sahasram tu sahasreṇa jaghāna raṇa mūrdhani ||

तैः भिन्न वर्म आभरणाः छिन्न भिन्न शर आसनाः । निपेतुः शोणित आदिग्धा धरण्याम् रजनीचराः ॥

taiḥ bhinna varma ābharaṇāḥ chinna bhinna śara āsanāḥ | nipetuḥ śoṇita ādigdhā dharaṇyām rajanīcarāḥ ||

तैः मुक्त केशैः समरे पतितैः शोणित उक्षितैः । विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैः इव ॥

taiḥ mukta keśaiḥ samare patitaiḥ śoṇita ukṣitaiḥ | vistīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśaiḥ iva ||

तत् क्षणे तु महा घोरम् वनम् निहत राक्षसम् । बभूव निरय प्रख्यम् मांस शोणित कर्दमम् ॥

tat kṣaṇe tu mahā ghoram vanam nihata rākṣasam | babhūva niraya prakhyam māṃsa śoṇita kardamam ||

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् । हतानि एकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām | hatāni ekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā ||

तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः । राक्षसः त्रिशिराः चैव रामः च रिपुसूदनः ॥

tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ | rākṣasaḥ triśirāḥ caiva rāmaḥ ca ripusūdanaḥ ||

शेषा हता महावीर्या राक्षसा रण मूर्धनि । घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्य अग्रजेन ॥

śeṣā hatā mahāvīryā rākṣasā raṇa mūrdhani | ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasya agrajena ||

ततः तु तद् भीम बलम् महा आहवेसमीक्ष्य रामेण हतम् बलीयसा । रथेन रामम् महता खरः ततःसमाससाद इन्द्र इव उद्यत अशनिः ॥

tataḥ tu tad bhīma balam mahā āhavesamīkṣya rāmeṇa hatam balīyasā | rathena rāmam mahatā kharaḥ tataḥsamāsasāda indra iva udyata aśaniḥ ||