Sarga 25

अवष्टब्ध धनुम् रामम् क्रुद्धम् च रिपु घातिनम् । ददर्श आश्रमम् आगम्य खरः सह पुरःसरैः ॥

avaṣṭabdha dhanum rāmam kruddham ca ripu ghātinam | dadarśa āśramam āgamya kharaḥ saha puraḥsaraiḥ ||

तम् दृष्ट्वा सगुणम् चापम् उद्यम्य खर निःस्वनम् । रामस्य अभिमुखम् सूतम् चोद्यताम् इति अचोदयत् ॥

tam dṛṣṭvā saguṇam cāpam udyamya khara niḥsvanam | rāmasya abhimukham sūtam codyatām iti acodayat ||

स खरस्य आज्ञया सूतः तुरगान् समचोदयत् । यत्र रामो महाबाहुः एको धुन्वन् धनुः स्थितः ॥

sa kharasya ājñayā sūtaḥ turagān samacodayat | yatra rāmo mahābāhuḥ eko dhunvan dhanuḥ sthitaḥ ||

तम् तु निष्पतितम् दृष्ट्वा सर्वे ते रजनी चराः । मुंचमाना महानादम् सचिवाः पर्यवारयन् ॥

tam tu niṣpatitam dṛṣṭvā sarve te rajanī carāḥ | muṃcamānā mahānādam sacivāḥ paryavārayan ||

स तेषाम् यातुधानानाम् मध्ये रथः गतः खरः । बभूव मध्ये ताराणाम् लोहितांग इव उदितः ॥

sa teṣām yātudhānānām madhye rathaḥ gataḥ kharaḥ | babhūva madhye tārāṇām lohitāṃga iva uditaḥ ||

ततः शर सहस्रेन रामम् अप्रतिम ओजसम् । अर्दयित्वाअ महानादम् ननाद समरे खरः ॥

tataḥ śara sahasrena rāmam apratima ojasam | ardayitvāa mahānādam nanāda samare kharaḥ ||

ततः तम् भीम धन्वानम् क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः । रामम् नाना विधैः शस्त्रैः अभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥

tataḥ tam bhīma dhanvānam kruddhāḥ sarve niśācarāḥ | rāmam nānā vidhaiḥ śastraiḥ abhyavarṣanta durjayam ||

मुद्गरैः आयसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । राक्षसाः समरे रामम् निजघ्नू रोष तत्पराः ॥

mudgaraiḥ āyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | rākṣasāḥ samare rāmam nijaghnū roṣa tatparāḥ ||

ते वलाहक संकाशा महाकाया महाबलाः । अभ्यधावन्त काकुत्स्थम् रथैः वाजिभिः एव च ॥

te valāhaka saṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ | abhyadhāvanta kākutstham rathaiḥ vājibhiḥ eva ca ||

गजैः पर्वत कूट अभैः रामम् युद्धे जिंघासवः । ते रामे शर वर्षाणि व्यसृजन् रक्षसाम् गणाः ॥

gajaiḥ parvata kūṭa abhaiḥ rāmam yuddhe jiṃghāsavaḥ | te rāme śara varṣāṇi vyasṛjan rakṣasām gaṇāḥ ||

शैलेन्द्रम् इव धाराभिर् वर्षमाणा महाधनाः । सर्वैः परिवृतो रामो राक्षसैः कॄरदर्शिनैः ॥

śailendram iva dhārābhir varṣamāṇā mahādhanāḥ | sarvaiḥ parivṛto rāmo rākṣasaiḥ kṝradarśinaiḥ ||

तिथिषु इव महादेवो वृतः पारिषदाम् गणैः । तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः ॥

tithiṣu iva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadām gaṇaiḥ | tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ ||

प्रतिजग्राह विशिखैः नदि ओघान् इव सागरः । स तैः प्रहरणैः घोरैः भिन्न गात्रो न विव्यथे ॥

pratijagrāha viśikhaiḥ nadi oghān iva sāgaraḥ | sa taiḥ praharaṇaiḥ ghoraiḥ bhinna gātro na vivyathe ||

रामः प्रदीप्तैर् बहुभिर् वज्रैर् इव महा अचलः । स विद्धः क्षतज दिग्धः सर्व गात्रेषु राघवः ॥

rāmaḥ pradīptair bahubhir vajrair iva mahā acalaḥ | sa viddhaḥ kṣataja digdhaḥ sarva gātreṣu rāghavaḥ ||

बभूव रामः सन्ध्य अभ्रैः दिवाकर इव आवृतः । विषेदुर् देव गन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः ॥

babhūva rāmaḥ sandhya abhraiḥ divākara iva āvṛtaḥ | viṣedur deva gandharvāḥ siddhāḥ ca parama ṛṣayaḥ ||

एकम् सहस्रैः बहुभिः तदा दृष्ट्वा समावृतम् । ततो रामः तु सुसंक्रुद्धो मण्डली कृत कार्मुकः ॥

ekam sahasraiḥ bahubhiḥ tadā dṛṣṭvā samāvṛtam | tato rāmaḥ tu susaṃkruddho maṇḍalī kṛta kārmukaḥ ||

ससर्ज निशितान् बाणान् शतशः अथ सहस्रशः । दुरवारान् दुर्विषहान् कालपाश उपमान् रणे ॥

sasarja niśitān bāṇān śataśaḥ atha sahasraśaḥ | duravārān durviṣahān kālapāśa upamān raṇe ||

मुमोच लीलया रामः कंकपत्रान् कांचन भूषणान् । ते शराः शत्रु सैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ॥

mumoca līlayā rāmaḥ kaṃkapatrān kāṃcana bhūṣaṇān | te śarāḥ śatru sainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā ||

आददू रक्षसाम् प्राणान् पाशाः कालकृता इव । भित्त्वा राक्षस देहान् ताम् ते शरा रुधिर आप्लुताः ॥

ādadū rakṣasām prāṇān pāśāḥ kālakṛtā iva | bhittvā rākṣasa dehān tām te śarā rudhira āplutāḥ ||

अंतरिक्ष गता रेजुः दीप्त अग्नि सम तेजसः । असंख्येयाः तु रामस्य सायकाः चाप मण्डलात् ॥

aṃtarikṣa gatā rejuḥ dīpta agni sama tejasaḥ | asaṃkhyeyāḥ tu rāmasya sāyakāḥ cāpa maṇḍalāt ||

विनिष्पेतुः अतीव उग्रा रक्षः प्राण अपहारिणः । तैः धनूंषि ध्वज अग्राणि चर्माणि च शिरांसि च ॥

viniṣpetuḥ atīva ugrā rakṣaḥ prāṇa apahāriṇaḥ | taiḥ dhanūṃṣi dhvaja agrāṇi carmāṇi ca śirāṃsi ca ||

बहून् स हस्त आभरणान् ऊरून् करि कर उपमान् । चिछेद रामः समरे शतशः अथ सहस्रशः ॥

bahūn sa hasta ābharaṇān ūrūn kari kara upamān | cicheda rāmaḥ samare śataśaḥ atha sahasraśaḥ ||

हयान् कांचन सन्नाहान् रथ युक्तान् स सारथीन् । गजाम् च स गज आरोहान् स हयान् सारधिनः तदा ॥

hayān kāṃcana sannāhān ratha yuktān sa sārathīn | gajām ca sa gaja ārohān sa hayān sāradhinaḥ tadā ||

चिछिदुः बिभिदुः च एव राम बाणा गुण च्युताः । पदातीन् समरे हत्वा हि अनयत् यम सदनम् ॥

cichiduḥ bibhiduḥ ca eva rāma bāṇā guṇa cyutāḥ | padātīn samare hatvā hi anayat yama sadanam ||

ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः विकर्णिभिः । भीमम् आर्त स्वरम् चक्रुः छिद्यमाना निशाचराः ॥

tato nālīka nārācaiḥ tīkṣṇa agraiḥ vikarṇibhiḥ | bhīmam ārta svaram cakruḥ chidyamānā niśācarāḥ ||

तत् सैन्यम् निशितैः बाणैः अर्दितम् मर्म भेदिभिः । न रामेण सुखम् लेभे शुष्कम् वनम् इव अग्निना ॥

tat sainyam niśitaiḥ bāṇaiḥ arditam marma bhedibhiḥ | na rāmeṇa sukham lebhe śuṣkam vanam iva agninā ||

केचिद् भीम बलाः शूराः प्रासान् शूलान् परश्वधान् । चिक्षिपुः परम क्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥

kecid bhīma balāḥ śūrāḥ prāsān śūlān paraśvadhān | cikṣipuḥ parama kruddhā rāmāya rajanīcarāḥ ||

तेषाम् बाणैः महाबाहुः शस्त्राणि आवार्य वीर्यवान् । जहार समरे प्राणान् चिच्छेद च शिरो धरान् ॥

teṣām bāṇaiḥ mahābāhuḥ śastrāṇi āvārya vīryavān | jahāra samare prāṇān ciccheda ca śiro dharān ||

ते छिन्न शिरसः पेतुः छिन्न चर्म शरासनाः । सुपर्ण वात विक्षिप्ता जगत्याम् पादपा यथा ॥

te chinna śirasaḥ petuḥ chinna carma śarāsanāḥ | suparṇa vāta vikṣiptā jagatyām pādapā yathā ||

अवशिष्टाः च ये तत्र विषण्णाः ते निशाचराः । खरम् एव अभ्यधावन्त शरणार्थम् शर आहताः ॥

avaśiṣṭāḥ ca ye tatra viṣaṇṇāḥ te niśācarāḥ | kharam eva abhyadhāvanta śaraṇārtham śara āhatāḥ ||

तान् सर्वान् धनुर् आदाय समाश्वास्य च दूषणः । अभ्यधावत सुसंक्रुद्धः क्रुद्धः [रुद्रम्] क्रुद्ध इव अन्तकः ॥

tān sarvān dhanur ādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ | abhyadhāvata susaṃkruddhaḥ kruddhaḥ [rudram] kruddha iva antakaḥ ||

निवृत्ताः तु पुनः सर्वे दूषण आश्रय निर्भयाः । रामम् एव अभ्यधावन्त साल ताल शिल आयुधाः ॥

nivṛttāḥ tu punaḥ sarve dūṣaṇa āśraya nirbhayāḥ | rāmam eva abhyadhāvanta sāla tāla śila āyudhāḥ ||

शूल मुद्गर हस्ताः च पाश हस्ता महाबलाः । सृजन्तः शर वर्षाणि शस्त्र वर्षाणि संयुगे ॥

śūla mudgara hastāḥ ca pāśa hastā mahābalāḥ | sṛjantaḥ śara varṣāṇi śastra varṣāṇi saṃyuge ||

द्रुम वर्षाणि मुंचन्तः शिला वर्षाणि राक्षसाः । तद् बभूव अद्भुतम् युद्धम् तुमुलम् रोम हर्षणम् ॥

druma varṣāṇi muṃcantaḥ śilā varṣāṇi rākṣasāḥ | tad babhūva adbhutam yuddham tumulam roma harṣaṇam ||

रामस्य अस्य महाघोरम् पुनः तेषाम् च रक्षसाम् । ते समन्तात् अभिक्रुद्धा राघवम् पुनर् आर्दयन् ॥

rāmasya asya mahāghoram punaḥ teṣām ca rakṣasām | te samantāt abhikruddhā rāghavam punar ārdayan ||

ततः सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशाः च समावृताः । राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शर वर्षाभिः आवृतः ॥

tataḥ sarvā diśo dṛṣṭvā pradiśāḥ ca samāvṛtāḥ | rākṣasaiḥ sarvataḥ prāptaiḥ śara varṣābhiḥ āvṛtaḥ ||

स कृत्वा भैरवम् नादम् अस्त्रम् परम भास्वरम् । समयोजयत् गान्धर्वम् राक्षसेषु महाबलः ॥

sa kṛtvā bhairavam nādam astram parama bhāsvaram | samayojayat gāndharvam rākṣaseṣu mahābalaḥ ||

ततः शर सहस्राणि निर्ययुः चाप मण्डलात् । सर्वा दश दिशो बानैः आपूर्यन्त समागतैः ॥

tataḥ śara sahasrāṇi niryayuḥ cāpa maṇḍalāt | sarvā daśa diśo bānaiḥ āpūryanta samāgataiḥ ||

न आददानाम् शरान् घोरान् विमुंचंतम् शर उत्तमान् । विकर्षमाणम् पश्यन्ति राक्षसाः ते शर आर्दिताः ॥

na ādadānām śarān ghorān vimuṃcaṃtam śara uttamān | vikarṣamāṇam paśyanti rākṣasāḥ te śara ārditāḥ ||

शर अन्धकारम् आकाशम् आवृणोत् स दिवाकरम् । बभूव अवस्थितो रामः प्रक्षिपन् इव तान् शरान् ॥

śara andhakāram ākāśam āvṛṇot sa divākaram | babhūva avasthito rāmaḥ prakṣipan iva tān śarān ||

युगपत् पतमानैः च युगपच्च हतैः भ्रिशम् । युगपत् पतितैः चैव विकीर्णा वसुधा अभवत् ॥

yugapat patamānaiḥ ca yugapacca hataiḥ bhriśam | yugapat patitaiḥ caiva vikīrṇā vasudhā abhavat ||

निहताः पतिताः क्षीणा च्छिन्न भिन्न विदारिताः । तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसाः ते सहस्रशः ॥

nihatāḥ patitāḥ kṣīṇā cchinna bhinna vidāritāḥ | tatra tatra sma dṛśyante rākṣasāḥ te sahasraśaḥ ||

स उष्णीषैः उत्तम अन्गैः च स अंगदैः बाहुभिः तथा । ऊरुभिः बाहुभिः च्छिन्नैः नाना रूपैः विभूषणैः ॥

sa uṣṇīṣaiḥ uttama angaiḥ ca sa aṃgadaiḥ bāhubhiḥ tathā | ūrubhiḥ bāhubhiḥ cchinnaiḥ nānā rūpaiḥ vibhūṣaṇaiḥ ||

हयैः च द्विप मुख्यैः च रथैः भिन्नैः अनेकशः । चामर व्यजनैः छत्रैः ध्वजैः नाना विधैः अपि ॥

hayaiḥ ca dvipa mukhyaiḥ ca rathaiḥ bhinnaiḥ anekaśaḥ | cāmara vyajanaiḥ chatraiḥ dhvajaiḥ nānā vidhaiḥ api ||

रामेण बाण अभिहतैः विच्छिन्नैः शूल पट्टिशैः । खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैः विकीर्णैः च पश्वधैः ॥

rāmeṇa bāṇa abhihataiḥ vicchinnaiḥ śūla paṭṭiśaiḥ | khaḍgaiḥ khaṇḍīkṛtaiḥ prāsaiḥ vikīrṇaiḥ ca paśvadhaiḥ ||

चूणिताभिः शिलाभिः च शरैः चित्रैः अनेकशः । विच्छिन्नैः समरे भूमिः विस्तीर्णा आभूत् भयंकरा ॥

cūṇitābhiḥ śilābhiḥ ca śaraiḥ citraiḥ anekaśaḥ | vicchinnaiḥ samare bhūmiḥ vistīrṇā ābhūt bhayaṃkarā ||

तान् दृष्ट्वा निहतान् सर्वे रक्षसाः परम आतुराः । न तत्र चलितुम् शक्ता रामम् पर पुरंजयम् ॥

tān dṛṣṭvā nihatān sarve rakṣasāḥ parama āturāḥ | na tatra calitum śaktā rāmam para puraṃjayam ||