Sarga 11

अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना । पृष्ठतः तु धनुष्पाणिः लक्ष्मणः अनुजगाम ह ॥

agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye suśobhanā | pṛṣṭhataḥ tu dhanuṣpāṇiḥ lakṣmaṇaḥ anujagāma ha ||

तौ पश्यमानौ विविधान् शैल प्रस्थान् वनानि च । नदीः च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥

tau paśyamānau vividhān śaila prasthān vanāni ca | nadīḥ ca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā ||

सारसान् चक्रवाकां च नदी पुलिन चारिणः । सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥

sārasān cakravākāṃ ca nadī pulina cāriṇaḥ | sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ ||

यूथ बद्धाम् च पृषतान् मद उन्मत्तान् विषाणिनः । महिषाम् च वराहाम् च गजाम् च द्रुम वैरिणः ॥

yūtha baddhām ca pṛṣatān mada unmattān viṣāṇinaḥ | mahiṣām ca varāhām ca gajām ca druma vairiṇaḥ ||

ते गत्वा दूरम् अध्वानम् लंबमाने दिवाकरे । ददृशुः सहिता रंयम् तटाकम् योजन आयुतम् ॥

te gatvā dūram adhvānam laṃbamāne divākare | dadṛśuḥ sahitā raṃyam taṭākam yojana āyutam ||

पद्म पुष्कर संबाधम् गज यूथैः अलंकृतम् । सारसैः हंस कादम्बैः संकुलम् जल जातिभिः ॥

padma puṣkara saṃbādham gaja yūthaiḥ alaṃkṛtam | sārasaiḥ haṃsa kādambaiḥ saṃkulam jala jātibhiḥ ||

प्रसन्न सलिले रम्ये तस्मिन् सरसि शुश्रुवे । गीत वादित्र निर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥

prasanna salile ramye tasmin sarasi śuśruve | gīta vāditra nirghoṣo na tu kaścana dṛśyate ||

ततः कौतूहलात् रामो लक्ष्मणः च महारथः । मुनिम् धर्मभृतम् नाम प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥

tataḥ kautūhalāt rāmo lakṣmaṇaḥ ca mahārathaḥ | munim dharmabhṛtam nāma praṣṭum samupacakrame ||

इदम् अत्यद्भुतम् श्रुत्वा सर्वेषाम् नो महामुने । कौतूहलम् महत् जातम् किम् इदम् साधु कथ्यताम् ॥

idam atyadbhutam śrutvā sarveṣām no mahāmune | kautūhalam mahat jātam kim idam sādhu kathyatām ||

तेन एवम् उक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिः तदा । प्रभावम् सरसः क्षिप्रम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

tena evam ukto dharmātmā rāghaveṇa muniḥ tadā | prabhāvam sarasaḥ kṣipram ākhyātum upacakrame ||

इदम् पंच अप्सरो नाम तटाकम् सार्व कालिकम् । निर्मितम् तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥

idam paṃca apsaro nāma taṭākam sārva kālikam | nirmitam tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā ||

स हि तेपे तपः तीव्रम् माण्डकर्णिः महामुनिः । दश वर्ष सहस्राणि वायु भक्षो जलाशये ॥

sa hi tepe tapaḥ tīvram māṇḍakarṇiḥ mahāmuniḥ | daśa varṣa sahasrāṇi vāyu bhakṣo jalāśaye ||

ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः स अग्नि पुरोगमाः । अब्रुवन् वचनम् सर्वे परस्पर समागताः ॥

tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sa agni purogamāḥ | abruvan vacanam sarve paraspara samāgatāḥ ||

अस्मकम् कस्यचित् स्थानम् एष प्रार्थयते मुनिः । इति संविग्न मनसः सर्वे तत्र दिवौकसः ॥

asmakam kasyacit sthānam eṣa prārthayate muniḥ | iti saṃvigna manasaḥ sarve tatra divaukasaḥ ||

ततः कर्तुम् तपो विघ्नम् सर्व देवैः नियोजिताः । प्रधान अप्सरसः पंच विद्युत् चलित वर्चसः ॥

tataḥ kartum tapo vighnam sarva devaiḥ niyojitāḥ | pradhāna apsarasaḥ paṃca vidyut calita varcasaḥ ||

अप्सरोभिः ततः ताभिः मुनिः दृष्ट परावरः । नीतो मदन वश्यत्वम् देवानाम् कार्य सिद्धये ॥

apsarobhiḥ tataḥ tābhiḥ muniḥ dṛṣṭa parāvaraḥ | nīto madana vaśyatvam devānām kārya siddhaye ||

ताः चैव अप्सरसः पंच मुनेः पत्नीत्वम् आगताः । तटाके निर्मितम् तासाम् तस्मिन् अन्तर्हितम् गृहम् ॥

tāḥ caiva apsarasaḥ paṃca muneḥ patnītvam āgatāḥ | taṭāke nirmitam tāsām tasmin antarhitam gṛham ||

तत्र एव अप्सरसः पंच निवसन्त्यो यथा सुखम् । रमयन्ति तपोयोगात् मुनिम् यौवनम् आस्थितम् ॥

tatra eva apsarasaḥ paṃca nivasantyo yathā sukham | ramayanti tapoyogāt munim yauvanam āsthitam ||

तासाम् संक्रीड मानानाम् एष वादित्र निःस्वनः । श्रूयते भूषण उन्मिश्रः गीत शब्दः मनोहरः ॥

tāsām saṃkrīḍa mānānām eṣa vāditra niḥsvanaḥ | śrūyate bhūṣaṇa unmiśraḥ gīta śabdaḥ manoharaḥ ||

आश्चर्यम् इति तस्य एतद् वचनम् भावितात्मनः । राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महा यशाः ॥

āścaryam iti tasya etad vacanam bhāvitātmanaḥ | rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahā yaśāḥ ||

एवम् कथयमानः स ददर्श आश्रम मण्डलम् । कुश चीर परिक्षिप्तम् ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ॥

evam kathayamānaḥ sa dadarśa āśrama maṇḍalam | kuśa cīra parikṣiptam brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam ||

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः । तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमति आश्रम मण्डले ॥

praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ | tadā tasmin sa kākutsthaḥ śrīmati āśrama maṇḍale ||

उषित्वा स सुखम् तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः । जगाम च आश्रमान् तेषाम् पर्यायेण तपस्विनाम् ॥

uṣitvā sa sukham tatra pūrjyamāno maharṣibhiḥ | jagāma ca āśramān teṣām paryāyeṇa tapasvinām ||

येषाम् उषितवान् पूर्वम् सकाशे स महास्त्रवित् । क्वचित् परिदशान् मासान् एक संवत्सरम् क्वचित् ॥

yeṣām uṣitavān pūrvam sakāśe sa mahāstravit | kvacit paridaśān māsān eka saṃvatsaram kvacit ||

क्वचित् च चतुरो मासान् पंच षट् च परान् क्वचित् । अपरत्र अधिकान् मासान् अध्यर्धम् अधिकम् क्वचित् ॥

kvacit ca caturo māsān paṃca ṣaṭ ca parān kvacit | aparatra adhikān māsān adhyardham adhikam kvacit ||

त्रीन् मासान् अष्ट मासान् च राघवो न्यवसत् सुखम् । तत्र संवसतः तस्य मुनीनाम् आश्रमेषु वै ॥

trīn māsān aṣṭa māsān ca rāghavo nyavasat sukham | tatra saṃvasataḥ tasya munīnām āśrameṣu vai ||

रमतः च आनुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश । परिसृत्य च धर्मज्ञः राघवः सह सीतया ॥

ramataḥ ca ānukūlyena yayuḥ saṃvatsarā daśa | parisṛtya ca dharmajñaḥ rāghavaḥ saha sītayā ||

सुतीक्ष्णस्य आश्रमम् श्रीमान् पुनर् एव आजगाम ह । स तम् आश्रमम् आगम्य मुनिभिः परिपूजितः ॥

sutīkṣṇasya āśramam śrīmān punar eva ājagāma ha | sa tam āśramam āgamya munibhiḥ paripūjitaḥ ||

तत्र अपि न्यवसत् रामः कंचित् कालम् अरिन्दमः । अथ आश्रमस्थो विनयात् कदाचित् तम् महामुनिम् ॥

tatra api nyavasat rāmaḥ kaṃcit kālam arindamaḥ | atha āśramastho vinayāt kadācit tam mahāmunim ||

उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णम् इदम् अब्रवीत् । अस्मिन् अरण्ये भगवन् अगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥

upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇam idam abravīt | asmin araṇye bhagavan agastyo munisattamaḥ ||

वसति इति मया नित्यम् कथाः कथयताम् श्रुतम् । न तु जानामि तम् देशम् वनस्य अस्य महत्तया ॥

vasati iti mayā nityam kathāḥ kathayatām śrutam | na tu jānāmi tam deśam vanasya asya mahattayā ||

कुत्र आश्रम पदम् पुण्यम् महर्षेः तस्य धीमतः । प्रसाद अर्थम् भगवतः सानुजः सह सीतया ॥

kutra āśrama padam puṇyam maharṣeḥ tasya dhīmataḥ | prasāda artham bhagavataḥ sānujaḥ saha sītayā ||

अगस्त्यम् अभिगच्छेयम् अभिवादयितुम् मुनिम् । मनोरथो महान् एष हृदि परिवर्तते ॥

agastyam abhigaccheyam abhivādayitum munim | manoratho mahān eṣa hṛdi parivartate ||

यदि अहम् तम् मुनिवरम् शुश्रूषेयम् अपि स्वयम् । इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ॥

yadi aham tam munivaram śuśrūṣeyam api svayam | iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ ||

सुतीक्ष्णः प्रत्युवाच इदम् प्रीतो दशरथात्मजम् । अहम् अपि एतद् एव त्वाम् वक्तु कामः स लक्ष्मणम् ॥

sutīkṣṇaḥ pratyuvāca idam prīto daśarathātmajam | aham api etad eva tvām vaktu kāmaḥ sa lakṣmaṇam ||

अगस्त्यम् अभिगच्छ इति सीतया सह राघव । दिष्ट्या तु इदानीम् अर्थे अस्मिन् स्वयम् एव ब्रवीषि माम् ॥

agastyam abhigaccha iti sītayā saha rāghava | diṣṭyā tu idānīm arthe asmin svayam eva bravīṣi mām ||

अयम् आख्यामि ते राम यत्र अगस्त्यो महामुनिः । योजनानि आश्रमात् तात याहि चत्वारि वै ततः । दक्षिणेन महान् श्रीमान् अगस्त्य भ्रातुर् आश्रमः ॥

ayam ākhyāmi te rāma yatra agastyo mahāmuniḥ | yojanāni āśramāt tāta yāhi catvāri vai tataḥ | dakṣiṇena mahān śrīmān agastya bhrātur āśramaḥ ||

स्थली प्राय वनोद्देशे पिप्पली वन शोभिते । बहु पुष्प फले रम्ये नाना विहग नादिते ॥

sthalī prāya vanoddeśe pippalī vana śobhite | bahu puṣpa phale ramye nānā vihaga nādite ||

पद्मिन्यो विविधाः तत्र प्रसन्न सलिल आशयाः । हंस कारण्डव आकीर्णाः चक्रवाक उपशोभिताः ॥

padminyo vividhāḥ tatra prasanna salila āśayāḥ | haṃsa kāraṇḍava ākīrṇāḥ cakravāka upaśobhitāḥ ||

तत्र एकाम् रजनीम् व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम् । दक्षिणाम् दिशम् आस्थाय वन षण्डस्य पार्श्वतः ॥

tatra ekām rajanīm vyuṣya prabhāte rāma gamyatām | dakṣiṇām diśam āsthāya vana ṣaṇḍasya pārśvataḥ ||

तत्र अगस्त्य आश्रम पदम् गत्वा योजनम् अन्तरम् । रमणीये वनोद्देशे बहु पादप शोभिते ॥

tatra agastya āśrama padam gatvā yojanam antaram | ramaṇīye vanoddeśe bahu pādapa śobhite ||

रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणः च त्वया सह । स हि रम्यो वनोउद्देशो बहु पादप संयुतः ॥

raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaḥ ca tvayā saha | sa hi ramyo vanouddeśo bahu pādapa saṃyutaḥ ||

यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुम् अगस्त्यम् तम् महामुनिम् । अद्य एव गमने बुद्धिम् रोचयस्व महामते ॥

yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭum agastyam tam mahāmunim | adya eva gamane buddhim rocayasva mahāmate ||

इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्रा अभिवाद्य च । प्रतस्थे अगस्त्यम् उद्दिश्य सानुगः सह सीतया ॥

iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrā abhivādya ca | pratasthe agastyam uddiśya sānugaḥ saha sītayā ||

पश्यन् वनानि चित्राणि पर्वतां च अभ्र संनिभान् । सरांसि सरितः चैव पथि मार्ग वश अनुगतान् ॥

paśyan vanāni citrāṇi parvatāṃ ca abhra saṃnibhān | sarāṃsi saritaḥ caiva pathi mārga vaśa anugatān ||

सुतीक्ष्णेन उपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् । इदम् परम संहृष्टो वाक्यम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

sutīkṣṇena upadiṣṭena gatvā tena pathā sukham | idam parama saṃhṛṣṭo vākyam lakṣmaṇam abravīt ||

एतद् एव आश्रम पदम् नूनम् तस्य महात्मनः । अगस्त्यस्य मुनेर् भ्रातुर् दृश्यते पुण्य कर्मणः ॥

etad eva āśrama padam nūnam tasya mahātmanaḥ | agastyasya muner bhrātur dṛśyate puṇya karmaṇaḥ ||

यथा हि इमे वनस्य अस्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः । संनताः फल भरेण पुष्प भारेण च द्रुमाः ॥

yathā hi ime vanasya asya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ | saṃnatāḥ phala bhareṇa puṣpa bhāreṇa ca drumāḥ ||

पिप्पलीनाम् च पक्वानाम् वनाद् अस्माद् उपागतः । गन्धो अयम् पवन उत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥

pippalīnām ca pakvānām vanād asmād upāgataḥ | gandho ayam pavana utkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ ||

तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठ संचयाः । लूनाः च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्य वर्चसः ॥

tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭha saṃcayāḥ | lūnāḥ ca paridṛśyante darbhā vaidūrya varcasaḥ ||

एतत् च वन मध्यस्थम् कृष्ण अभ्र शिखर उपमम् । पावकस्य आश्रमस्थस्य धूमाग्रम् संप्रदृश्यते ॥

etat ca vana madhyastham kṛṣṇa abhra śikhara upamam | pāvakasya āśramasthasya dhūmāgram saṃpradṛśyate ||

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृत स्नाना द्विजातयः । पुष्प उपहारम् कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयम् आर्जितैः ॥

vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛta snānā dvijātayaḥ | puṣpa upahāram kurvanti kusumaiḥ svayam ārjitaiḥ ||

ततः सुतीक्ष्णस्य वचनम् यथा सौम्य मया श्रुतम् । अगस्त्यस्य आश्रमो भ्रातुर् नूनम् एष भविष्यति ॥

tataḥ sutīkṣṇasya vacanam yathā saumya mayā śrutam | agastyasya āśramo bhrātur nūnam eṣa bhaviṣyati ||

निगृह्य तरसा मृत्युम् लोकानाम् हित काम्यया । यस्य भ्रात्रा कृता इयम् दिक् शरण्या पुण्य कर्मणा ॥

nigṛhya tarasā mṛtyum lokānām hita kāmyayā | yasya bhrātrā kṛtā iyam dik śaraṇyā puṇya karmaṇā ||

इह एकदा किल क्रूरो वातापिः अपि च इल्वलः । भ्रातरौ सहितौ आस्ताम् ब्राह्मणघ्नौ महा असुरौ ॥

iha ekadā kila krūro vātāpiḥ api ca ilvalaḥ | bhrātarau sahitau āstām brāhmaṇaghnau mahā asurau ||

धारयन् ब्राह्मणम् रूपम् इल्वलः संस्कृतम् वदन् । आमंत्रयति विप्रान् स श्राद्धम् उद्दिश्य निर्घृणः ॥

dhārayan brāhmaṇam rūpam ilvalaḥ saṃskṛtam vadan | āmaṃtrayati viprān sa śrāddham uddiśya nirghṛṇaḥ ||

भ्रातरम् संस्कृतम् कृत्वा ततः तम् मेष रूपिणम् । तान् द्विजान् भोजयामास श्राद्ध दृष्टेन कर्मणा ॥

bhrātaram saṃskṛtam kṛtvā tataḥ tam meṣa rūpiṇam | tān dvijān bhojayāmāsa śrāddha dṛṣṭena karmaṇā ||

ततो भुक्तवताम् तेषाम् विप्राणाम् इल्वलो अब्रवीत् । वातापे निष्क्रमस्व इति स्वरेण महता वदन् ॥

tato bhuktavatām teṣām viprāṇām ilvalo abravīt | vātāpe niṣkramasva iti svareṇa mahatā vadan ||

ततो भ्रातुर् वचः श्रुत्वा वातापिः मेषवत् नदन् । भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानाम् विनिष्पतत् ॥

tato bhrātur vacaḥ śrutvā vātāpiḥ meṣavat nadan | bhittvā bhitvā śarīrāṇi brāhmaṇānām viniṣpatat ||

ब्राह्मणानाम् सहस्राणि तैः एवम् काम रूपिभिः । विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशित अशनैः ॥

brāhmaṇānām sahasrāṇi taiḥ evam kāma rūpibhiḥ | vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśita aśanaiḥ ||

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा । अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महा असुरः ॥

agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā | anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahā asuraḥ ||

ततः संपन्नम् इति उक्त्वा दत्त्वा हस्ते अवनेजनम् । भ्रातरम् निष्क्रमस्व इति च इल्वलः समभाषत ॥

tataḥ saṃpannam iti uktvā dattvā haste avanejanam | bhrātaram niṣkramasva iti ca ilvalaḥ samabhāṣata ||

स तदा भाषमाणम् तु भ्रातरम् विप्र घातिनम् । अब्रवीत् प्रहसन् धीमान् अगस्त्यो मुनि सत्तमः ॥

sa tadā bhāṣamāṇam tu bhrātaram vipra ghātinam | abravīt prahasan dhīmān agastyo muni sattamaḥ ||

कुतो निष्क्रमितुम् शक्तिर् मया जीर्णस्य रक्षसः । भ्रातुः ते मेष रूपस्य गतस्य यम सादनम् ॥

kuto niṣkramitum śaktir mayā jīrṇasya rakṣasaḥ | bhrātuḥ te meṣa rūpasya gatasya yama sādanam ||

अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर् निधन संश्रितम् । प्रधर्षयितुम् आरेभे मुनिम् क्रोधात् निशा चरः ॥

atha tasya vacaḥ śrutvā bhrātur nidhana saṃśritam | pradharṣayitum ārebhe munim krodhāt niśā caraḥ ||

सो अभ्यद्रवत् द्विजेंद्रम् तम् मुनिना दीप्त तेजसा । चक्षुषा अनल कल्पेन निर्दग्धो निधनम् गतः ॥

so abhyadravat dvijeṃdram tam muninā dīpta tejasā | cakṣuṣā anala kalpena nirdagdho nidhanam gataḥ ||

तस्य अयम् आश्रमो भ्रातुः तटाक वन शोभितः । विप्र अनुकम्पया येन कर्म इदम् दुष्करम् कृतम् ॥

tasya ayam āśramo bhrātuḥ taṭāka vana śobhitaḥ | vipra anukampayā yena karma idam duṣkaram kṛtam ||

एवम् कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह । रामस्य अस्तम् गतः सूर्यः संध्या कालो अभ्यवर्तत ॥

evam kathayamānasya tasya saumitriṇā saha | rāmasya astam gataḥ sūryaḥ saṃdhyā kālo abhyavartata ||

उपास्य पश्चिमाम् संध्याम् सह भ्रात्रा यथा विधि । प्रविवेश आश्रम पदम् तम् ऋषिम् च अभ्यवादयत् ॥

upāsya paścimām saṃdhyām saha bhrātrā yathā vidhi | praviveśa āśrama padam tam ṛṣim ca abhyavādayat ||

सम्यक् प्रतिगृहीतः तु मुनिना तेन राघवः । न्यवसत् ताम् निशाम् एकाम् प्राश्य मूल फलानि च ॥

samyak pratigṛhītaḥ tu muninā tena rāghavaḥ | nyavasat tām niśām ekām prāśya mūla phalāni ca ||

तस्याम् रात्र्याम् व्यतीतायाम् उदिते रवि मण्डले । भ्रातरम् तम् अगस्त्यस्य आमंत्रयत राघवः ॥

tasyām rātryām vyatītāyām udite ravi maṇḍale | bhrātaram tam agastyasya āmaṃtrayata rāghavaḥ ||

अभिवादये त्वाम् भगवन् सुखम् स्म उष्यतो निशाम् । आमंत्रये त्वाम् गच्छामि गुरुम् ते द्रष्टुम् अग्रजम् ॥

abhivādaye tvām bhagavan sukham sma uṣyato niśām | āmaṃtraye tvām gacchāmi gurum te draṣṭum agrajam ||

गम्यताम् इति तेन उक्तो जगाम रघु नन्दनः । यथा उद्दिष्टेन मार्गेण वनम् तत् च अवलोकयन् ॥

gamyatām iti tena ukto jagāma raghu nandanaḥ | yathā uddiṣṭena mārgeṇa vanam tat ca avalokayan ||

नीवारान् पनसान् सालान् वन्जुलान् तिनिशान् तथा । चिरि बिल्वान् मधूकान् च बिल्वान् अथ च तिन्दुकान् ॥

nīvārān panasān sālān vanjulān tiniśān tathā | ciri bilvān madhūkān ca bilvān atha ca tindukān ||

पुष्पितान् पुष्पित अग्राभिर् लताभिर् उपशोभितान् । ददर्श रामः शतशः तत्र कान्तार पादपान् ॥

puṣpitān puṣpita agrābhir latābhir upaśobhitān | dadarśa rāmaḥ śataśaḥ tatra kāntāra pādapān ||

हस्ति हस्तैः विमृदितान् वानरैः उपशोभितान् । मत्तैः शकुनि संघैः च शतशः प्रति नादितान् ॥

hasti hastaiḥ vimṛditān vānaraiḥ upaśobhitān | mattaiḥ śakuni saṃghaiḥ ca śataśaḥ prati nāditān ||

ततो अब्रवीत् समीपस्थम् रामो राजीव लोचनः । पृष्ठतो अनुगतम् वीरम् लक्ष्मणम् लक्ष्मिवर्धनम् ॥

tato abravīt samīpastham rāmo rājīva locanaḥ | pṛṣṭhato anugatam vīram lakṣmaṇam lakṣmivardhanam ||

स्निग्ध पत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृग द्विजाः । आश्रमो न अतिदूरस्थो महर्षेर् भावित आत्मनः ॥

snigdha patrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛga dvijāḥ | āśramo na atidūrastho maharṣer bhāvita ātmanaḥ ||

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेन एव कर्मणा । आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रम अपहः ॥

agastya iti vikhyāto loke svena eva karmaṇā | āśramo dṛśyate tasya pariśrānta śrama apahaḥ ||

प्राज्य धूम आकुल वनः चीर माला परिष्कृतः । प्रशान्त मृग यूथः च नाना शकुनि नादितः ॥

prājya dhūma ākula vanaḥ cīra mālā pariṣkṛtaḥ | praśānta mṛga yūthaḥ ca nānā śakuni nāditaḥ ||

निगृह्य तरसा मृत्युम् लोकानाम् हित काम्यया । दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्य कर्मणा ॥

nigṛhya tarasā mṛtyum lokānām hita kāmyayā | dakṣiṇā dik kṛtā yena śaraṇyā puṇya karmaṇā ||

तस्य इदम् आश्रम पदम् प्रभावाद् यस्य राक्षसैः । दिक् इयम् दक्षिणा त्रासाद् दृश्यते न उपभुज्यते ॥

tasya idam āśrama padam prabhāvād yasya rākṣasaiḥ | dik iyam dakṣiṇā trāsād dṛśyate na upabhujyate ||

यदा प्रभृति च आक्रान्ता दिग् इयम् पुण्य कर्मणा । तदा प्रभृति निर् वैराः प्रशान्ता रजनी चराः ॥

yadā prabhṛti ca ākrāntā dig iyam puṇya karmaṇā | tadā prabhṛti nir vairāḥ praśāntā rajanī carāḥ ||

नाम्ना च इयम् भगवतो दक्षिणा दिक् प्रदक्षिणा । प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूर कर्मभिः ॥

nāmnā ca iyam bhagavato dakṣiṇā dik pradakṣiṇā | prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūra karmabhiḥ ||

मार्गम् निरोद्धुम् सततम् भास्करस्य अचल उत्तमः । संदेशम् पालयन् तस्य विंध्य शैलो न वर्धते ॥

mārgam niroddhum satatam bhāskarasya acala uttamaḥ | saṃdeśam pālayan tasya viṃdhya śailo na vardhate ||

अयम् दीर्घ आयुषः तस्य लोके विश्रुत कर्मणः । अगस्त्यस्य आश्रमः श्रीमान् विनीत मृग सेवितः ॥

ayam dīrgha āyuṣaḥ tasya loke viśruta karmaṇaḥ | agastyasya āśramaḥ śrīmān vinīta mṛga sevitaḥ ||

एष लोक अर्चितः साधुः हिते नित्यम् रतः सताम् । अस्मान् अधिगतान् एष श्रेयसा योजयिष्यति ॥

eṣa loka arcitaḥ sādhuḥ hite nityam rataḥ satām | asmān adhigatān eṣa śreyasā yojayiṣyati ||

आराधयिष्यामि अत्र अहम् अगस्त्यम् तम् महामुनिम् । शेषम् च वन वासस्य सौम्य वत्स्यामि अहम् प्रभो ॥

ārādhayiṣyāmi atra aham agastyam tam mahāmunim | śeṣam ca vana vāsasya saumya vatsyāmi aham prabho ||

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः । अगस्त्यम् नियत आहाराः सततम् पर्युपासते ॥

atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāḥ ca parama ṛṣayaḥ | agastyam niyata āhārāḥ satatam paryupāsate ||

न अत्र जीवेत् मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः । नृशंसः पाप वृत्तो वा मुनिः एष तथा विधः ॥

na atra jīvet mṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ | nṛśaṃsaḥ pāpa vṛtto vā muniḥ eṣa tathā vidhaḥ ||

अत्र देवाः च यक्षाः च नागाः च पतगैः सह । वसन्ति नियत आहारा धर्मम् आराधयिष्णवः ॥

atra devāḥ ca yakṣāḥ ca nāgāḥ ca patagaiḥ saha | vasanti niyata āhārā dharmam ārādhayiṣṇavaḥ ||

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्य सन्निभैः । त्यक्त्वा देहान् नवैर् देहैः स्वर् याताः परम ऋषयः ॥

atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūrya sannibhaiḥ | tyaktvā dehān navair dehaiḥ svar yātāḥ parama ṛṣayaḥ ||

यक्षत्वम् अमरत्वम् च राज्यानि विविधानि च । अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैः आराधिताः शुभैः ॥

yakṣatvam amaratvam ca rājyāni vividhāni ca | atra devāḥ prayacchanti bhūtaiḥ ārādhitāḥ śubhaiḥ ||

आगताः स्म आश्रम पदम् सौमित्रे प्रविश अग्रतः । निवेदय इह माम् प्राप्तम् ऋषये सह सीतया ॥

āgatāḥ sma āśrama padam saumitre praviśa agrataḥ | nivedaya iha mām prāptam ṛṣaye saha sītayā ||