Sarga 12

स प्रविश्य आश्रम पदम् लक्ष्मणो राघव अनुजः । अगस्त्य शिष्यम् आसाद्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

sa praviśya āśrama padam lakṣmaṇo rāghava anujaḥ | agastya śiṣyam āsādya vākyam etad uvāca ha ||

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठः तस्य सुतो बली । रामः प्राप्तो मुनिम् द्रष्टुम् भार्यया सह सीतया ॥

rājā daśaratho nāma jyeṣṭhaḥ tasya suto balī | rāmaḥ prāpto munim draṣṭum bhāryayā saha sītayā ||

लक्ष्मणो नाम तस्य अहम् भ्राता तु अवरजो हितः । अनुकूलः च भक्तः च यदि ते श्रोत्रम् आगतः ॥

lakṣmaṇo nāma tasya aham bhrātā tu avarajo hitaḥ | anukūlaḥ ca bhaktaḥ ca yadi te śrotram āgataḥ ||

ते वयम् वनम् अत्युग्रम् प्रविष्टाः पितृ शासनात् । द्रष्टुम् इच्छामहे सर्वे भगवन्तम् निवेद्यताम् ॥

te vayam vanam atyugram praviṣṭāḥ pitṛ śāsanāt | draṣṭum icchāmahe sarve bhagavantam nivedyatām ||

तस्य तद् वचनम् श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः । तथा इति उक्त्वा अग्नि शरणम् प्रविवेश निवेदितुम् ॥

tasya tad vacanam śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ | tathā iti uktvā agni śaraṇam praviveśa niveditum ||

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठम् तपसा दुष्प्रधर्षणम् । कृत अंजलिः उवाच इदम् राम आगमनम् अञ्जसा ॥

sa praviśya muniśreṣṭham tapasā duṣpradharṣaṇam | kṛta aṃjaliḥ uvāca idam rāma āgamanam añjasā ||

यथा उक्तम् लक्ष्मणेन एव शिष्यः तस्य अगस्तस्य संमतः । पुत्रौ दशरथस्य इमौ रामो लक्ष्मण एव च ॥

yathā uktam lakṣmaṇena eva śiṣyaḥ tasya agastasya saṃmataḥ | putrau daśarathasya imau rāmo lakṣmaṇa eva ca ||

प्रविष्टौ आश्रमपदम् सीतया सह भार्यया । द्रष्टुम् भवन्तम् आयातौ शुश्रूषार्थम् अरिन्दमौ ॥

praviṣṭau āśramapadam sītayā saha bhāryayā | draṣṭum bhavantam āyātau śuśrūṣārtham arindamau ||

यद् अत्र अनंतरम् तत् त्वम् आज्ञापयितुम् अर्हसि । ततः शिष्यात् उपश्रुत्य प्राप्तम् रामम् स लक्ष्मणम् ॥

yad atra anaṃtaram tat tvam ājñāpayitum arhasi | tataḥ śiṣyāt upaśrutya prāptam rāmam sa lakṣmaṇam ||

वैदेहीम् च महाभागाम् इदम् वचनम् अब्रवीत् । दिष्ट्या रामः चिरस्य अद्य द्रष्टुम् माम् समुपागतः ॥

vaidehīm ca mahābhāgām idam vacanam abravīt | diṣṭyā rāmaḥ cirasya adya draṣṭum mām samupāgataḥ ||

मनसा कांक्षितम् हि अस्य मया अपि आगमनम् प्रति । गम्यताम् सत्कृतो रामः स भार्यः सह लक्ष्मणः ॥

manasā kāṃkṣitam hi asya mayā api āgamanam prati | gamyatām satkṛto rāmaḥ sa bhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ ||

प्रवेश्यताम् समीपम् मे किम् असौ न प्रवेशितः । एवम् उक्तः तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ॥

praveśyatām samīpam me kim asau na praveśitaḥ | evam uktaḥ tu muninā dharmajñena mahātmanā ||

अभिवाद्य अब्रवीत् शिष्यः तथा इति नियत अंजलिः । तदा निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

abhivādya abravīt śiṣyaḥ tathā iti niyata aṃjaliḥ | tadā niṣkramya saṃbhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇam abravīt ||

क्व असौ रामो मुनिम् द्रष्टुम् एतु प्रविशतु स्वयम् । ततो गत्वा आश्रम पदम् शिष्येण सह लक्ष्मणः ॥

kva asau rāmo munim draṣṭum etu praviśatu svayam | tato gatvā āśrama padam śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ ||

दर्शयामास काकुत्स्थम् सीताम् च जनकात्मजाम् । तम् शिष्यः प्रश्रितम् वाक्यम् अगस्त्य वचनम् ब्रुवन् ॥

darśayāmāsa kākutstham sītām ca janakātmajām | tam śiṣyaḥ praśritam vākyam agastya vacanam bruvan ||

प्रावेशयत् यथा न्यायम् सत्कार अर्ह सुसत्कृतम् । प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः ॥

prāveśayat yathā nyāyam satkāra arha susatkṛtam | praviveśa tato rāmaḥ sītayā saha lakṣmaṇaḥ ||

प्रशान्त हरिण आकीर्णम् आश्रमम् हि अवलोकयन् । स तत्र ब्रह्मणः स्थानम् अग्नेः स्थानम् तथैव च ॥

praśānta hariṇa ākīrṇam āśramam hi avalokayan | sa tatra brahmaṇaḥ sthānam agneḥ sthānam tathaiva ca ||

विष्णोः स्थानम् महेन्द्रस्य स्थानम् चैव विवस्वतः । सोम स्थानम् भग स्थानम् स्थानम् कौबेरम् एव च ॥

viṣṇoḥ sthānam mahendrasya sthānam caiva vivasvataḥ | soma sthānam bhaga sthānam sthānam kauberam eva ca ||

धातुर् विधातुः स्थानम् च वायोः स्थानम् तथैव च । स्थानम् च पाश हस्तस्य वारुणस्य महात्मनः ॥

dhātur vidhātuḥ sthānam ca vāyoḥ sthānam tathaiva ca | sthānam ca pāśa hastasya vāruṇasya mahātmanaḥ ||

स्थानम् तथैव गायत्र्या वसूनाम् स्थानम् एव च । स्थानम् च नागराजस्य गरुड स्थानम् एव च ॥

sthānam tathaiva gāyatryā vasūnām sthānam eva ca | sthānam ca nāgarājasya garuḍa sthānam eva ca ||

कार्तिकेयस्य च स्थानम् धर्म स्थानम् च पश्यति । ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिर् अपि अभिनिष्पतत् ॥

kārtikeyasya ca sthānam dharma sthānam ca paśyati | tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munir api abhiniṣpatat ||

तम् ददर्श अग्रतो रामो मुनीनाम् दीप्त तेजसम् । अब्रवीत् वचनम् वीरो लक्ष्मणम् लक्ष्मिवर्धनम् ॥

tam dadarśa agrato rāmo munīnām dīpta tejasam | abravīt vacanam vīro lakṣmaṇam lakṣmivardhanam ||

बहिर् लक्ष्मण निष्क्रामति अगस्त्यो भगवान् ऋषिः । औदार्येण अवगच्छामि निधानम् तपसाम् इमम् ॥

bahir lakṣmaṇa niṣkrāmati agastyo bhagavān ṛṣiḥ | audāryeṇa avagacchāmi nidhānam tapasām imam ||

एवम् उक्त्वा महाबाहुः अगस्त्यम् सूर्य वर्चसम् । जग्राह आपतत् तस्य पादौ च रघुनन्दन ॥

evam uktvā mahābāhuḥ agastyam sūrya varcasam | jagrāha āpatat tasya pādau ca raghunandana ||

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृतांजलिः । सीतया सह वैदेह्या तदा रामः स लक्ष्मणः ॥

abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāṃjaliḥ | sītayā saha vaidehyā tadā rāmaḥ sa lakṣmaṇaḥ ||

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थम् अर्चयित्वा आसन उदकैः । कुशल प्रश्नम् उक्त्वा च आस्यताम् इति सोऽब्रवीत् ॥

pratigṛhya ca kākutstham arcayitvā āsana udakaiḥ | kuśala praśnam uktvā ca āsyatām iti so'bravīt ||

अग्निम् हुत्वा प्रदाय अर्घ्यम् अतिथिन् प्रतिपूज्य च । वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषाम् भोजनम् ददौ ॥

agnim hutvā pradāya arghyam atithin pratipūjya ca | vānaprasthena dharmeṇa sa teṣām bhojanam dadau ||

प्रथमम् च उपविश्य अथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः । उवाच रामम् आसीनम् प्रांजलिम् धर्मकोविदम् ॥

prathamam ca upaviśya atha dharmajño munipuṃgavaḥ | uvāca rāmam āsīnam prāṃjalim dharmakovidam ||

अग्निम् हुत्वा प्रदाय अर्घ्यम् अतिथिम् प्रतिपूजयेत् । अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् । दुःसाक्षी इव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥

agnim hutvā pradāya arghyam atithim pratipūjayet | anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran | duḥsākṣī iva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet ||

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः । पूजनीयः च मान्यः च भवान् प्राप्तः प्रिय अतिथिः ॥

rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ | pūjanīyaḥ ca mānyaḥ ca bhavān prāptaḥ priya atithiḥ ||

एवम् उक्त्वा फलैः मूलैः पुष्पैः च अन्यैः च राघवम् । पूजयित्वा यथा कामम् ततो अगस्त्यः तम् अब्रवीत् ॥

evam uktvā phalaiḥ mūlaiḥ puṣpaiḥ ca anyaiḥ ca rāghavam | pūjayitvā yathā kāmam tato agastyaḥ tam abravīt ||

इदम् दिव्यम् महत् चापम् हेम वज्र विभूषितम् । वैष्णवम् पुरुषव्याघ्र निर्मितम् विश्वकर्मणा ॥

idam divyam mahat cāpam hema vajra vibhūṣitam | vaiṣṇavam puruṣavyāghra nirmitam viśvakarmaṇā ||

अमोघः सूर्य संकाशो ब्रह्मदत्तः शर उत्तमः । दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी च अक्षय सायकौ ॥

amoghaḥ sūrya saṃkāśo brahmadattaḥ śara uttamaḥ | datto mama mahendreṇa tūṇī ca akṣaya sāyakau ||

संपूर्णौ निशितैः बाणैः ज्वलद्भिः इव पावकैः । महा रजत कोशो अयम् असिः हेमविभूषितः ॥

saṃpūrṇau niśitaiḥ bāṇaiḥ jvaladbhiḥ iva pāvakaiḥ | mahā rajata kośo ayam asiḥ hemavibhūṣitaḥ ||

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् । आजहार श्रियम् दीप्ताम् पुरा विष्णुर् दिव ओकसाम् ॥

anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān | ājahāra śriyam dīptām purā viṣṇur diva okasām ||

तत् धनुः तौ च तूणि च शरम् खड्गम् च मानद । जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रम् वज्रधरो यथा ॥

tat dhanuḥ tau ca tūṇi ca śaram khaḍgam ca mānada | jayāya pratigṛhṇīṣva vajram vajradharo yathā ||

एवम् उक्त्वा महा तेजाः समस्तम् तत् वर आयुधम् । दत्त्वा रामाय भगवान् अगस्त्यः पुनर् अब्रवीत् ॥

evam uktvā mahā tejāḥ samastam tat vara āyudham | dattvā rāmāya bhagavān agastyaḥ punar abravīt ||