Adhyāya 9

वैशंपायन उवाच । सहदेवोऽपि गोपानां कृत्वा वेषमनुत्तमम् । भाषां चैषां समास्थाय विराटमुपयादथ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sahadevo ’pi gopānāṁ kr̥tvā veṣam anuttamam । bhāṣāṁ caiṣāṁ samāsthāya virāṭam upayād atha ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य भ्राजमानं नरर्षभम् । समुपस्थाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनम् ॥

tam āyāntam abhiprekṣya bhrājamānaṁ nararṣabham । samupasthāya vai rājā papraccha kurunandanam ॥

कस्य वा त्वं कुतो वा त्वं किं वा तात चिकीर्षसि । न हि मे दृष्टपूर्वस्त्वं तत्त्वं ब्रूहि नरर्षभ ॥

kasya vā tvaṁ kuto vā tvaṁ kiṁ vā tāta cikīrṣasi । na hi me dr̥ṣṭapūrvas tvaṁ tattvaṁ brūhi nararṣabha ॥

स प्राप्य राजानममित्रतापन;स्ततोऽब्रवीन्मेघमहौघनिःस्वनः । वैश्योऽस्मि नाम्नाहमरिष्टनेमि;र्गोसंख्य आसं कुरुपुंगवानाम् ॥

sa prāpya rājānam amitratāpanas; tato ’bravīn meghamahaughaniḥsvanaḥ । vaiśyo ’smi nāmnāham ariṣṭanemir; gosaṁkhya āsaṁ kurupuṁgavānām ॥

वस्तुं त्वयीच्छामि विशां वरिष्ठ; तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् । न शक्यते जीवितुमन्यकर्मणा; न च त्वदन्यो मम रोचते नृपः ॥

vastuṁ tvayīcchāmi viśāṁ variṣṭha; tān rājasiṁhān na hi vedmi pārthān । na śakyate jīvitum anyakarmaṇā; na ca tvad anyo mama rocate nr̥paḥ ॥

विराट उवाच । त्वं ब्राह्मणो यदि वा क्षत्रियोऽसि; समुद्रनेमीश्वररूपवानसि । आचक्ष्व मे तत्त्वममित्रकर्शन; न वैश्यकर्म त्वयि विद्यते समम् ॥

virāṭa uvāca । tvaṁ brāhmaṇo yadi vā kṣatriyo ’si; samudranemīśvararūpavān asi । ācakṣva me tattvam amitrakarśana; na vaiśyakarma tvayi vidyate samam ॥

कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् । कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा; वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ॥

kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ; kiṁ cāpi śilpaṁ tava vidyate kr̥tam । kathaṁ tvam asmāsu nivatsyase sadā; vadasva kiṁ cāpi taveha vetanam ॥

सहदेव उवाच । पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः । तस्याष्टशतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शताः ॥

sahadeva uvāca । pañcānāṁ pāṇḍuputrāṇāṁ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ । tasyāṣṭaśatasāhasrā gavāṁ vargāḥ śataṁ śatāḥ ॥

अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथापरे । तेषां गोसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विदुः ॥

apare daśasāhasrā dvis tāvantas tathāpare । teṣāṁ gosaṁkhya āsaṁ vai tantipāleti māṁ viduḥ ॥

भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्च संख्यागतं क्वचित् । न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ॥

bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyac ca yac ca saṁkhyāgataṁ kva cit । na me ’sty aviditaṁ kiṁ cit samantād daśayojanam ॥

गुणाः सुविदिता ह्यासन्मम तस्य महात्मनः । आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥

guṇāḥ suviditā hy āsan mama tasya mahātmanaḥ । āsīc ca sa mayā tuṣṭaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

क्षिप्रं हि गावो बहुला भवन्ति; न तासु रोगो भवतीह कश्चित् । तैस्तैरुपायैर्विदितं मयैत;देतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ॥

kṣipraṁ hi gāvo bahulā bhavanti; na tāsu rogo bhavatīha kaś cit । tais tair upāyair viditaṁ mayaitad; etāni śilpāni mayi sthitāni ॥

वृषभांश्चापि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् । येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते ॥

vr̥ṣabhāṁś cāpi jānāmi rājan pūjitalakṣaṇān । yeṣāṁ mūtram upāghrāya api vandhyā prasūyate ॥

विराट उवाच । शतं सहस्राणि समाहितानि; वर्णस्य वर्णस्य विनिश्चिता गुणैः । पशून्सपालान्भवते ददाम्यहं; त्वदाश्रया मे पशवो भवन्त्विह ॥

virāṭa uvāca । śataṁ sahasrāṇi samāhitāni; varṇasya varṇasya viniścitā guṇaiḥ । paśūn sapālān bhavate dadāmy ahaṁ; tvadāśrayā me paśavo bhavantv iha ॥

वैशंपायन उवाच । तथा स राज्ञोऽविदितो विशां पते; उवास तत्रैव सुखं नरेश्वरः । न चैनमन्येऽपि विदुः कथंचन; प्रादाच्च तस्मै भरणं यथेप्सितम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā sa rājño ’vidito viśāṁ pate; uvāsa tatraiva sukhaṁ nareśvaraḥ । na cainam anye ’pi viduḥ kathaṁ cana; prādāc ca tasmai bharaṇaṁ yathepsitam ॥